Những điều nói trên có tính tổng quát [cho các ngành tâm lý
học nói chung], không phải chỉ đúng với tâm lý học xã hội
[xã hội ở đây được hiểu là một nhóm nhiều hơn một
người]. Trong vô vàn sự kiện mà ta gán ghép ý nghĩa cho có
cả những con người -- đó là những "sự kiện" rất quan
trọng. Không ít lần ta đối xử với sự kiện "con người" y
hệt như đối xử với những sự kiện vô tri vô giác khác:
lạm dụng, bỏ lơ, xem thường... Chắc bạn cũng từng cảm
nhận điều ấy: chắc trong đời bạn cũng đã từng thấy có
người ngoi mình như một đồ vật, chứ không phải con người.
Nhưng thường thì ta đối xử với con người như cái gì đó
cao quý hơn: ta đối xử với họ như những tạo vật mang ý
nghĩa như chính ta, như CON NGƯỜI. Đó là <em>tương tác xã
hội</em>.
Điều này có nghĩa là gì: Tôi không chỉ phải hoạt động
trong "hệ thống các ý nghĩa" của chính tôi, mà còn trong hệ
thống của bạn; và bạn cũng phải hoạt động trong "hệ
thống các ý nghĩa" của tôi. Ví dụ, để giao tiếp được
với bạn, tôi phải biết một chút về ý của bạn cũng như ý
của chính tôi; và bạn phải biết một chút về ý của tôi.
Bạn chắc chắn đã gặp qua tình huống phải thăm dò người
đối thoại nghĩ gì, phải không?
Nếu bạn muốn có một định nghĩa, thì hãy nhớ rằng các nhà
Tâm lý học hiếm khi đồng ý về chuyện gì, kể cả về
định nghĩa cho Tâm lý học. Nhưng nếu ta có thể đồng ý Tâm
lý học là ngành nghiên cứu về cư xử và kinh nghiệm, thì Tâm
lý xã hội là ngành nghiên cứu về cư xử và kinh nghiệm xã
hội.
Cần phải bổ sung một điểm nữa khi định nghĩa Tâm lý xã
hội: bởi vì ta gán ý nghĩa cho thế giới, cho nên khi thích
hợp ta có thể nhân cách hóa thế giới, gán cho các sự kiện
không phải con người những ý nghĩa xã hội. Nghĩa là ta nhập
cuộc vào tương tác xã hội trong sự vắng mặt của những
người khác! Để rõ hơn, hãy để ý một số lớn chúng ta
tuân theo dấu hiệu đèn giao thông trên đường vắng giữa đêm
khuya không người; ta cười hoặc khóc với những nhân vật
trong sách hay phim ảnh; ta đáp ứng với các tác phẩm của các
nghệ sĩ đã qua đời hàng trăm năm... Nói cách khác, tương tác
xã hội bao gồm cư xử và kinh nghiệm, không chỉ khi có sự
hiện diện thật sự của người khác, mà còn cả khi chỉ có
những ám chỉ hay biểu tượng về sự hiện diện đó.
Ta có thể tiếp tục thêm bớt và sắp xếp lại các từ ngữ
để tìm ra một định nghĩa hoàn hảo. Thay vì vậy, ta hãy đi
tiếp và để cho nội dung tập tài liệu này làm công việc
định nghĩa ấy.
<strong>1.2 Cảm xúc có ý thức</strong>
Cho tới đây, lý thuyết của ta có vẻ lạnh lùng và máy móc.
Thế còn tình cảm thì sao? Vâng, tình cảm hiện hữu cũng có
hiện hữu, dù ít dù nhiều trong mọi tương tác.
Hãy tưởng tượng chuyện này: Giữa khuya trời nóng bức, bạn
đang nằm trong phòng nội trú, cảm thấy khát và bạn bước
khỏi giường đi lấy nước đá. Căn phòng tối đen nhưng bạn
biết rõ lối đi nên không mở đèn; bạn dự đoán tủ lạnh
đang ở cuối phòng và bước đến đó. Còn 1 mét nữa là
xong... nhưng "bịch!" bạn tông vào một cái gì đó rất to lớn.
Một điều bất ngờ ngoài dự đoán!
Lúc ấy bạn có cảm giác thế nào? Có lẽ là sợ hãi, ngạc
nhiên, kinh khủng. Bất cứ thế nào nó cũng đều khó chịu. Ta
hãy gọi đấy là <strong>phiền muộn</strong>.
Cùng một lúc, bạn vừa bận rộn "dự liệu" trong đầu, cố
lý giải xem con quái vật mà bạn vừa va phải là cái gì, vừa
hành động để giải thoát nỗi sợ của mình, đó là nhảy
đến công tắc điện. Ánh sáng bật lên, bạn trông đợi sẽ
nhìn thấy một tên giết người ghê rợn... Và hết chỗ nói,
đó là cái tủ lạnh! Lúc chiều bạn đã quét dọn phía sau nó
và chưa đẩy nó về chỗ cũ. Giờ đây, biết được việc gì
đang xảy ra, bạn cảm thấy thế nào?
Có lẽ bạn thấy đỡ hơn, một cảm giác thoát nạn vui
sướng. Bạn thở phào và có lẽ cười to. Mọi việc trở lại
hợp lý; sinh hoạt trở lại bình thường. Ta hãy gọi đấy là
<strong>hân hoan</strong>.
(Ghi chú rằng sau khi thấy đỡ hơn, có lẽ bạn vẫn còn một
chút cảm giác tiêu cực -- như bực bội vì mình ngu ngốc. Vấn
đề này sẽ được đề cập đến ở phía sau!)
Ta hãy trình bày chính xác hơn: Khi tương tác mang tính tiêu
cực, ta có cảm giác phiền muộn. Lấy ví dụ, ta trở nên
phiền muộn khi:
(1) Khi ta dự đoán sai một việc gì -- như tông vào tủ lạnh
trái với dự đoán trong ví dụ trên.
(2) Khi ta dự đoán nhiều hơn một việc cùng một lúc nhưng các
dự đoán ấy xung đột nhau. Như trong ví dụ trên, ai trong các
bạn cùng phòng là người cao lớn bạn tông vào? Lần tới nếu
ngồi riêng với một trong các người ấy, bạn không biết có
nên cảm thấy an tâm hay không. [nghĩa là phiền muộn]
(3) Khi ta đối diện với sự bất định chung chung. Ví dụ như
con chuột hay con rắn sẽ bò qua hướng nào kế tiếp? Có lẽ
đây là gốc rễ của sự sợ hãi thông thường về những con
vật nhỏ bé ấy [chúng có chuyển động rất bất định làm
cho ta sợ, một mức độ của phiền muộn].
Phiền muộn có thể nhẹ nhàng như bực bội hay bất mãn, ví
dụ khi cây bút hết mực trong lúc đang viết bài. Nó có thể
nặng nề hơn như thất vọng khi xe bị hỏng máy; sợ hãi khi xe
mất tay lái; ghê tởm khi khám phá ai đó cắn đứt đầu con gà
sống.
Hân hoan là sự hóa giải các vấn đề phiền muộn. Thật ra,
khi ta cảm thấy hân hoan chính là ta đang phát triển hay chi
tiết hóa sự hiểu biết về thế gian. Hân hoan là khía cạnh
tình cảm của sự thích nghi, và của sự học hỏi [nghĩa là
của sự phát triển những hiểu biết về thế gian]
Tương tự, hân hoan có thể nhẹ nhàng như cảm giác vui sướng
khi giải xong một bài toán hay thắng một ván cờ. Hoặc nó có
thể cao độ hơn như khi trúng tuyển vào đại học, khi thắng
một trận chiến.
Để ý rằng, bởi vì việc giải quyết một vấn đề đòi
hỏi phải có vấn đề, cho nên sự hân hoan lại phụ thuộc
vào sự phiền muộn. Ngay cả các vui thú vật chất có vẻ cũng
theo cách ấy: Bạn cảm thấy hứng thú với nó nhiều hơn sau
khi không đụng đến nó trong một thời gian dài [và cảm thấy
thiếu thốn], dù đó là thực phẩm hay tình dục! Nhiều và
thường xuyên quá sẽ không tạo thỏa mãn cao. (Chú ý rằng
đáp ứng của con người khi gặp trường hợp này là... cố
thưởng thức nó nhiều hơn nữa! Từ đó dẫn đến những thái
độ tâm lý [ghiền, nghiện] của ta đối với tình dục, thực
phẩm, cờ bạc, v.v...)
Việc đối diện với một vấn đề không gây ra phiền muộn --
sự phiền muộn chỉ là khía cạnh cảm giác của tình huống.
Quan điểm tương tự có thể áp dụng với sự hân hoan. Hân
hoan không được tạo ra do giải quyết xong vấn đề, hân hoan
chính là cảm giác khi ta giải quyết xong vấn đề. Cả phiền
muộn lẫn hân hoan đều không phải lý do khiến ta đi tìm giải
pháp; nói cách khác chúng không phải là "động lực".
Nhưng rõ ràng là trong tương lai bạn sẽ tìm cách tránh xa
những tình huống có thể tạo cho bạn phiền muộn. Hoặc bạn
sẽ cố tạo ra cho mình tình huống mà bạn cảm thấy hân hoan.
Nhưng ở đó, sự dự liệu về phiền muộn hay hân hoan mới là
động lực thúc đẩy bạn.
<strong>Lo âu</strong> là dự liệu về sự phiền muộn. Do kinh
nghiệm, bạn tin tưởng rằng tình huống trước mặt sẽ là
khó chịu. Sự tin tưởng này chính nó là khó chịu, bởi vì nó
xung khắc với mong muốn của bạn là được sống vui sướng
và không phải bận tâm. Do đó thường thì bạn cố tránh tình
huống này.
<strong>Hy vọng</strong> là dự liệu về sự hân hoan. Do kinh
nghiệm, vấn đề trước mặt bạn sẽ được giải quyết, và
đây là một ý nghĩ đầy vui sướng. Tùy vào các chi tiết và
mức độ, ta cũng có thể gọi đây là "sự hăng hái" hay "sự
phấn khởi".
Về căn bản, phiền muộn và hân hoan thường không diễn ra
đồng thời - vì một bên là vấn đề, một bên là giải pháp
cho vấn đề. Nhưng sự dự liệu về phiền muộn và hân hoan
(tức là lo âu và hy vọng), lại thường xảy ra cùng lúc. Ta
gọi đó là "cảm xúc lẫn lộn" hoặc "cảm xúc pha trộn".
Ví dụ, bạn chuẩn bị đi lướt sóng. Bạn thích trò lướt
sóng, nhưng không thích vùng nước sâu và tốc độ ca-nô quá
cao. Như vậy, cùng một sự kiện, nhưng bạn có cả hai trạng
thái lo âu và hăng hái. Quyết định cuối cùng, rằng bạn có
xuống nước chơi trò lướt sóng hay không, phụ thuộc vào hai
trạng thái kia cân bằng như thế nào đối với bạn. Xin lưu ý
cụm từ "<span class="underlined-text">đối với bạn</span>". Quyết
định như thế rất nặng về chủ quan, dựa vào những cái gì
làm bạn lo âu và hăng hái.
Sự dự đoán cũng có thể giúp ta hiểu rõ hơn các cảm xúc
khác như:
<strong>Giận dữ</strong> là sự phiền muộn trong sự trông đợi
về sự thay đổi bên ngoài. Vấn đề nằm "ở phía bên ngoài"
và giận dữ là sự lớn dần của năng lực cần có để giải
quyết vấn đề đó. Hãy thử giữ chặt một đứa trẻ không
cho em bò quanh thì bạn sẽ thấy sự giận dữ lớn dần như
thế nào.
<strong>Buồn rầu</strong> là phiền muộn trong sự trông đợi
về những thay đổi bên trong. Vấn đề bây giờ nằm "ở trong
ta" và ta nhận ra rằng mình phải thích nghi với nó. Đau thương
[khi mất đi người thân] là một ví dụ rõ nhất: Bạn không
thể nào làm họ sống trở lại; bạn chỉ có thể học cách
để sống trong sự thiếu vắng họ. Nhiều kinh nghiệm học
hỏi quan trọng trong đời chúng ta liên quan đến sự buồn
rầu, như khi hiểu được những giới hạn của ta, hay giới
hạn của những người ta yêu.
Lưu ý rằng giận dữ có tính hy vọng hơn một chút; buồn rầu
thì khó chấp nhận hơn. Ta có khuynh hướng giận dữ với các
sự việc trước khi chúng ta đi đến kết luận rằng các sự
việc đó không thể thay đổi được. Điều này nói lên điều
rất quan trọng về chúng ta: Ta có xu hướng phản kháng lại
những thay đổi lớn trong cái tôi; và nếu có thể, ta cố làm
cho thế giới phù hợp với những trông đợi [dự liệu] của
mình [xin đọc đoạn kế tiếp sẽ rõ hơn]
Đôi khi những trạng thái cảm xúc ấy được kéo dài. Nếu
một người luôn cố làm cho thế gian -- nhất là làm cho những
người khác -- phải phù hợp với dự liệu của mình thì
người ấy được xem là <strong>lấn tới</strong> và mang trạng
thái cảm xúc "thù nghịch". Thông thường, điều người ấy
thật sự cần làm là thay đổi chính mình, nghĩa là thích nghi
với thế giới. Nhưng vì lý do nào đó -- ví dụ như do nền
văn hóa -- sự nhân nhượng là điều cấm kỵ [làm cho anh ta
nhất quyết phải thử thay đổi thế giới bên ngoài sao cho nó
phù hợp với dự liệu của mình]. Giống như trường hợp
những vui thú vật chất, khi sự trông đợi không mang đến
kết quả, ta làm những gì ta thường làm, nghĩa là làm nhiều
hơn nữa [giống như việc nghiện cờ bạc đã nói trong một
phần trước, ở đây nếu người ấy cố làm thế giới phù
hợp với dự liệu của mình, nhưng thất bại, thì người ấy
càng cố]
Ngược lại, những ai cố gắng làm cho mình phù hợp với thế
giới bên ngoài -- và nhất là phù hợp với trông đợi của
người khác -- thì người ấy được xem là <strong>nhân
nhượng</strong> và thường mang trạng thái cảm xúc "chịu sức
ép". Người ấy luôn cố tự điều chỉnh mình cho hợp với
người khác, trong khi thông thường điều cần làm là trở nên
giận dữ.
Trong xã hội, ta thấy vài sự khác biệt giữa người nam và
người nữ trong lãnh vực này: người nam thường được dạy
từ nhỏ rằng nhân nhượng là xấu; người nữ được dạy
rằng gây sức ép cho người khác là xấu. Do đó đàn ông
thường đi với hình mẫu "lấn tới", và phụ nữ với hình
mẫu "nhân nhượng". Dĩ nhiên không ai phải như vậy, đôi khi
có những ví dụ ngược. Nhưng lý tưởng nhất là tất cả
chúng ta, đàn ông cũng như phụ nữ, cần phải "lấn tới" hay
"nhân nhượng" tùy theo tình huống thích hợp.
Nhưng thường thấy hơn cả là sự <strong>tránh né</strong>: Khi
thấy một vấn đề đang xảy ra, ta đầu hàng trước cảm giác
lo âu và bỏ chạy, về thể xác hay về tâm lý. Với sự tránh
né, ta muốn cố thoát khỏi tình huống đầy cảm xúc và
chuyển đến trạng thái yên ấm. Nhưng thật không may, khi bạn
tránh né các vấn đề và sự phiền muộn, thì đồng nghĩa
với việc bạn cũng không bao giờ gặp niềm hân hoan khi giải
quyết xong vấn đề. Hãy ngẫm về cách "tâm lý" thông thường
mà chúng ta dùng để tránh né các vấn đề cuộc sống: Rượu,
thuốc lá, tivi... Mục tiêu của sự tránh né là làm sao mất
cảm xúc, hay ít nhất là mất cảm xúc với vấn đề xảy ra
với mình.
Ba thái độ này -- lấn tới, nhượng bộ, và tránh né -- rất
thường gặp. Chúng có lẽ một phần do di truyền, cho nên một
số người sẽ có khuynh hướng đương đầu với vấn đề
của mình bằng cách lấn tới, một số khác bằng cách nhượng
bộ, và còn một số nữa bằng cách tránh né.
Những người trưởng thành hơn sẽ có khuynh hướng đương
đầu với vấn đề bằng thái độ nhắm vào việc giải quyết
cho xong: Họ đối diện với phiền muộn và lo âu nhờ vào hy
vọng và hăng hái.
Điều này cần một chút gì đó -- một khả năng tập chú vào
mục đích và bỏ qua sự đau đớn trong tiến trình nhằm đến
đích. Người ta thường gọi đấy là "sức mạnh ý chí", "tự
kỷ luật", "cần thành đạt", và "trì hoãn sự thỏa mãn".
Nhưng ta chỉ gọi ngắn gọn là "ý chí". Về sau ta sẽ trở
lại với ý tưởng này.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6625), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét