Jonathan London - Vài điều kiện cần thiết của một xã hội dân chủ

Cách đây không lâu một người bạn (người Việt Nam) đã hỏi
tôi về quan hệ giữa văn hóa, giáo dục, và dân chủ. Tất
nhiên bạn này đang quan tâm đến mối quan hệ này trong bối
cảnh của Việt Nam ngày nay. Cụ thể, bạn này đã muốn biết
có những cuốn sách hay nào đề cập vấn đề này. Là một
người đã được đào tạo trong ngành xã hội học chính trị
tôi cũng biết nhiều tài liệu liên quan. Nhưng khi bạn hỏi,
tôi phải suy ngẫm từ đầu vì lâu lâu không nghĩ nhiều về
những ý tưởng này một cách liên quan đến Việt Nam.

Thực ra, quan hệ giữa văn hóa, giáo dục, và dân chủ là khá
phức tạp và đầy tranh cãi. Đặc biệt khi chúng ta muốn hỏi
liệu có một quan hệ nhân quả nào giữa (một mặt) văn hóa
và giáo dục và (mặt khác) dân chủ. Phức tạp không chỉ là
vì những khái niệm này (văn hóa, giáo dục, dân chủ) mang lại
những ý nghĩa khác nhau hay những quan điểm khác nhau. Mà vì
sự đa dạng của những điều kiện vật chất, chính trị, xã
hội qua lịch sử. Điều dó không có nghĩa là chúng ta chỉ có
thể đầu hàng, từ bỏ mọi hy vọng. Thay vì đó, chỉ chấp
nhận hai điều: (1) Kinh nghiệm quốc tế cho thấy còn khó
khẳng định có một quan hệ trực tiếp giữa văn hóa/giáo
dục và dân chủ; (2) Tuy vậy, chúng ta có đủ bằng chứng để
kết luận có một liên kết mạnh giữa "phát triển con
người" và chính trị dân chủ.

<strong>Khái niệm và thực trạng</strong>

Ở Việt Nam có những ý tưởng khác nhau về ý nghĩa của văn
hóa, giáo dục, và dân chủ. Để bắt đầu tìm hiểu thêm, xin
làm rõ những khái niệm này đã. (Không phải vì tôi giả
định bạn đọc không biết mà vì nghĩ là muốn trao đổi nên
có một cơ sở.)

Trong ba khái niêm 'văn hóa' cũng có thể là mơ hồ nhất,
đặc biệt ở Việt Nam. Cách sử dựng từ văn hóa ở Việt Nam
làm cho tôi rất đau đầu. Nước nào đều có một nên văn hóa
hay (đúng hơn) những đặc trưng văn hóa của nó. Theo tôi, nên
hiểu văn hóa một cách cơ bản và khách quan nhất. Nói cho đơn
giản, văn hóa là những ý tưởng, giá trị, và tín ngưỡng
được chia sẻ và có ảnh hưởng đến hành vi của người dân
trong một bối cảnh xã hội nhất định. Nói thế mới nắm
bắt những nội dung cột yếu của một văn hóa, dù chấp nhận
nói thế chưa nói gì hết về nội dung của "văn hóa Việt
Nam."

Tôi không dám nói văn hóa Việt Nam là gì và cũng rất ngại
tin ai bảo là biết sự trả lời của câu hỏi đó. Văn hóa là
quá phức tạp. Ở đây chỉ xin chia sẻ vài ý về những cách
tiếp cận 'văn hóa' tôi thường thấy ở Việt Nam.

Có những người cho rằng văn hóa là vấn đề về "trình
độ" học vấn hoặc là về "dân trí." Xin chia sẻ với
các bạn tôi không thích những cụm từ như "dân trí" hay
"trình độ văn hóa". Theo tôi, những khái niệm này phản
ánh một thái độ phong kiến và bảo thủ. Xin đừng giả
định cái gọi là 'văn hóa' trong những chính sách của nhà
nước là văn hóa thực sự của người Việt. Văn hóa không
thế nào mà sản phẩm của nhà nước. Song, cũng không tể
hiểu văn hóa một cách phi chính trị, như chính K. Marx đã
thấy. Chúng ta có thể thảo luận mãi về ý nghĩa của 'văn
hóa Việt Nam.' Mời cách bạn cãi nhau vô tư!

Còn giáo dục thì sao? Khi nói đến giáo dục chúng ta chủ yếu
nghĩ đến nhà trường. Nhưng, chúng cũng có thể hay thậm chí
<em>nên</em> hiểu giáo dục gồm những hành động mà tạo ra,
nâng cao, hay truyền đạt kiến thức, kỹ năng, dự tính, và
đạo đức. Hiểu thế, hơn là một ngành của nhà nước hay
nhà trường, giáo dục là một qua trình xã hội mà có thể xây
ra ở bất cứ bối cảnh nào, từ nhà trường cho đến nhà ở
hay chỗ việc làm. Muốn nói đến một hệ thống giáo dục thì
lại chuyện khác. Nó gồm có tất cả những tổ chức, thể
chế (chủ yếu chính thức) xoay quanh những hành động giáo
dục, trong đó có các loại trường và trung tâm giáo dục.
(Vậy, 'hệ thống' học thêm dạy của Việt Nam nằm ở
đâu?) Đối với những mục đích kinh tế xã hội chính trị,
thì sự quan trọng của giáo dục là ở chỗ làm cho còn người
phát triển những năng lực kinh tế, xã hội chính trị nhất
định. Ở đây, chưa nói gì đến nội dung của giáo dục cả.

Còn giáo dục ở Việt Nam? Một lần nữa (và ở nước nào
cũng vậy) không thể hiểu nền giáo dục nếu không tính đến
bối cảnh xã hội, chính trị, kinh tế, hay văn hóa của nó. Ở
Việt Nam hiện nay đang thấy những thảo luận sôi nổi về
giáo dục. Ngoài những thảo luận như "nên có ipad hay
không?," "nên mặc áo màu gì," và "phải đóng tiền bao
nhiêu để được con mình vào lớp 'chất lượng,'" cũng
có những tranh luận về nội dung chương trình và chiến lược
sự phạm. Tất nhiên có những nội dung chính trị trong nội
dung chương trình giáo dục. Theo tôi được biết, giáo dục về
dân chủ ở Việt Nam đến nay còn chưa phát triển mạnh.

Đối với dân chủ, tôi chưa được thuyết phục cái gọi là
"dân chủ tập trung" là dân chủ thực sự. Tôi cũng biết
về những hạn chế của cái gọi là "dân chủ tư bản"
chứ. Hãy tìm hiểu về xã hội Mỹ, chẳng hạn. Đó là một
nước mà có những thể chế dân chủ thực sự. Nhưng cũng có
thể coi nó một nên dân chủ "chất lượng thấp". Đúng hơn
là một nền dân chủ đã bị 1% số người gọi là giới giàu
nhất bắt làm con tin. Về định nghĩa, tôi đồng ý với lập
trường P. Schmitter và T. Karl trong bài viết nổi tiếng của
họ, <a
href="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2014/09/D%C3%A2n-ch%E1%BB%A7-l%C3%A0-g%C3%AC.pdf"
onclick="javascript:_gaq.push(['_trackEvent','download','http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2014/09/D%C3%A2n-ch%E1%BB%A7-l%C3%A0-g%C3%AC.pdf']);">Dân
chủ là gì…và không phải là gì</a>?

<div class="boxright300"><img
src="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2014/09/thua-rồi-bác-ơi-300x223.jpg"
width="300"></div>
Đừng nghe những người mà chẳng biết gì về dân chủ nói
xấu đến dân chủ. Một chế độ dân chủ phải dựa vào thể
chế pháp trị. Trong một xã hội dân chủ uy quyền của nhà
nước và chính phủ là uy quyền mà chính nhân dân trao, chấp
nhận, và rút ra qua những cơ chế dân chủ. Trong một xã hội
dân chủ, những đảng được phép cạnh tranh với điều kiện
phải hành động theo những nguyên tắc dân chủ. Đảng phái
nào mà cầm quyền không được phép loại trừ khả năng những
đảng phái khác có thẻ lên được. Trong một xã hội dân chủ
xã hội dân sự và nhân quyền được thúc đẩy và bảo vệ
nghiêm túc, không cho phép côn đồ hung dữ dù thuộc bất cứ
loại nào xâm phạm quyền dân sự chính đáng của mọi công
dân v.v.

Quay về Việt Nam, tôi (tạm) sẵn sàng có một thái độ tương
đối (nếu chưa tuyệt đối) cởi mở đối với 'tầm nhìn
dân chủ' của TT Nguyễn Tấn Dũng. Nhưng cũng lo là 'dân
chủ' ấy chưa phải là chính hiệu, đặc biệt khi chúng ta
vẫn chưa thấy một bước cụ thể nào. Rõ ràng, muốn có chế
độ dân chủ, phải thay đổi những thiết chế chính thức.
Phải cải cách sâu rộng. Dù chấp nhận quan điểm của
Schmitter và Karl hay thích 'tầm nhìn' dân chủ của nhóm 61
đảng viên hay thậm chí Thủ Tướng Nguyễn Tấn Dũng thì chúng
ta vẫn phải đối phó với một số câu hỏi như sau:

Nếu chúng ta chấp nhận rằng hiện nay xã hội Việt Nam còn
thiếu dân chủ (như chính ngài Thủ Tướng đã nhiều lần hàm
ý) thì phải làm gì và làm thế nào để thay đổi hiện
trạng? Ngoài những vấn đề chính trị, vai trò của tăng
trưởng kinh tế là như thế nào, và dân chủ ở Việt Nam sẽ
yêu cầu những gì đối với văn hóa và giáo dục của đất
nước?

<strong>Những cơ chế mang lại và củng cố <strong>dân chủ: Ở
đâu là văn hóa, giáo dục?</strong></strong>

Bạn của tôi là một người hiểu nhiều về những thế mạnh
cũng như những điểm yếu của một nền chính trị dân chủ,
nhất kiểu dân chủ của Mỹ. Cũng là một người lo lắng là
nhiều người ở Việt Nam còn chưa có những động thái phù
hợp với một xã hội dân chủ. Bạn thấy này không chỉ đối
với dân chúng mà chính đối với những người đang đòi dân
chủ.

Ví dụ rõ nhất là vào tháng 5 vừa rồi, khi Việt Nam đã gặp
sự cố vì bạo loạn ở một số tỉnh liên quan hành động
xâm lược của Trung Quốc. Theo một số nhà bình luận, vấn
đề là "dân trí" của người Việt Nam là quá thấp để có
một phong trào chính trị có tính dân chủ và độ trật tự xã
hội cao. (Tôi lại thấy vấn đề là nhân dân Việt Nam còn quá
thiếu kinh nghiệm với chính trị dân chúng chưa nói đến hoạt
động chính trị dân chủ.) Nếu "dân trí" của dân chúng là
quá thấp, không phù hợp với một xã hội dân chủ thì phải
cứ chỉ cho phép những người 'dân trí cao' và 'đúng
đắn' hành động, tốt nhất là trong phòng kín? Hay nên thúc
đẩy những thay đổi thế nào? Và làm sao làm dược?

Theo nhiều người, cơ chế quan trọng nhất đối với quá
trình dân chủ hóa chính là phát triển kinh tế. Theo quan điểm
này, dù cũng có thể quan trọng, những thay đổi về văn háo
và giáo dục cũng chí có thể có được với sự phát triển
kinh tế. Sự phát triển kinh tế cũng quan trong vì chỉ với nó
có thể có một giai cấp trung lưu đủ lớn để yêu cầu
những cải cách dân chủ. Những quan điểm này là ở trung tâm
của học thuyết hiện đại hóa chính trị, một học thuyết
không mới nhưng vẫn có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực chính
trị học. Trong một bài ngắn tôi không thể đi sâu vào vấn
đề. Vì thế, tôi chỉ xin giới thiệu tác phẩm của một học
già người Mỹ, <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Seymour_Martin_Lipset"
onclick="javascript:_gaq.push(['_trackEvent','outbound-article','http://en.wikipedia.org']);">Seymour
Martin Lipset</a> (1922-2006), một nhân vật khá quan trọng trong
những tranh luận về dân chủ. Tôi không giả định thảo luận
trên sẽ đắp lại tất cả câu hỏi nhưng ít nhất có thể
hữu dụng.

Vào năm 1959 (khi Việt Nam nằm trong thời điểm đầy bi kịch),
ông Lipset đã viết bài "Vài điều kiện cần thiết của một
xã hội dân chủ: sự phát triển kinh tế và chính trị công
chính". Trong bài, Lipset cho rằng phát triển kinh tế và dân
chủ hóa có một sự liên kết. Quan trọng hơn, qua phân tích,
ông cho rằng cơ chế quan trọng nhất trong quá trình phát triển
kinh tế chính trị (đối với dân chủ hóa) là phát triển kinh
tế thường mang lại những giá trị và thái độ dân chủ hơn,
hướng tới một cấu trúc giải cấp xã hội ít bị phân cực
hơn, một tầng lớp trung lưu rộng lớn hơn, và quan hệ giữa
người với người (associational life) lành mạnh hơn. Hơn nữa,
trong công trình nghiên cứu này, ông luôn luôn nhấn mạnh tầm
quan trọng của pháp trị, loan báo về những nguy cơ của chính
trị cực đoan, làm rõ tầm quan trọng của việc hạn chế sự
bất công bằng, bất bình đẳng, và nỗ lực để tạo ra sự
phát triển của một giải cấp trung lưu lớn.

Sau nhiều năm, chúng ta biết sự liên kết giữa phát triển
kinh tế và dân chủ là phức tạp. Những nước như Singapore
(dù nhỏ) cho thấy phát triển kinh tế không có nghĩa là nền
chính trị dân chủ sẽ tự động xuất hiện. Đặc biệt Ông
Lý Quang Diệu (và gần đây hơn Jackie Chan) khẳng định người
phương Đông không cần dân chủ hay văn hóa phương Đông không
phù hợp với dân chủ. Nếu thế thì Hàn Quốc, Nhật Bản, và
Đài Loan là gì?

Mặt khác, chúng ta cũng thấy ở các nước thu nhập trung bình,
thì quá trình dân chủ hóa nhiều khi là không vững chắc hay
thậm chí rơi vào một quá trình suy thoái (v.d. Philippines). Trong
những nước này những thể chế dân chủ là chưa đủ mạnh
hay chưa được bảo vệ một cách hữu hiệu. Theo L. Diamond, nhà
học thuyết hàng đầu của hôm nay, biến số "phát triển con
người" (theo ý nghĩa của A. Sen v.v.) là yếu tố quyết định
nhất trong việc phát triển dân chủ. Dù vậy, vẫn còn những
nước còn đang phát triển (như Indonesia) mà đã chuyển sang
một xã hội dân chủ một cách trật tự, an toàn, và có vẻ
hiệu quả.

<strong>Làm gì?</strong>

Vậy, Việt Nam muốn dân chủ hay một nước dân chủ hơn, nên
đề ý những đề nghị của Lipset? Nói là phải có phát triển
kinh tế trước khi có dân chủ nhưng những trở ngại lớn
nhất của Việt Nam trong lĩnh vực kinh tế rất có thể xuất
phát từ việc đất nước còn thiếu dân chủ. Nếu thế, trong
quá trình cải cách nhằm phát triển kinh tế, phải hướng tới
chế độ pháp trị. Phải tập trung vào việc mở rộng những
cơ hội kinh tế xã hội một cách tối đa nhằm mở rộng giải
cấp trung lưu. Trong quá trình dân chủ hoá phải tránh việc có
những quan điểm cực đoan ở mọi phía (nhất là từ phía nhà
nước). Phải khuyến khích những thái độ, những hành vi dân
chủ. Phải ngừng ngay những chiến dịch đàn áp. Phải bỏ quan
điểm xem cả văn hóa lẫn giáo dục là những công cụ để
giữ nguyên trạng, bảo vệ lợi ích, v.v.

Là người Mỹ, tôi không ngây thơ về dân chủ. Là nhà nghiên
cứu về Việt Nam, tôi không ngây thơ về đất nước Việt Nam.
Thúc đẩy dân chủ là không dễ đâu. Nhưng ít nhất những
nghiên cứu sẵn có về dân chủ ở các nước cũng có thể
giúp đất nước Việt Nam đi vào những cuộc thảo luận sâu
hơn. Dù chưa đủ, nâng cao sự hiểu biết về những điều
kiện cần thiết của một xã hội dân chủ cũng là bước quan
trọng của mọi công dân có trách nhiệm và có ý chí nhằm
giúp Việt Nam bước lên con đường tới dân chủ.

Khác so với trước, người dân Việt Nam hiện nay có nhiều cơ
hội để tiếp cận thông tin. Khi Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng
đề cập đến dân chủ, nhiều người Việt Nam hỏi: Ông ta
đang thực sự nói gì vậy? Tôi vẫn nghĩ rằng, Việt Nam sẽ
dân chủ trước Trung Quốc. Chỉ hy vọng cho dân Việt Nam (và
sức khoẻ tâm lý của tôi) là quá trình này sẽ đến sớm
chứ không muộn.

Ai cũng muốn con đường của Việt Nam tới một xã hội dân
chủ văn minh, trật tự, an toàn. Song, quan điểm mà cho rằng
'dân trí' của người Việt Nam còn quá thấp để có một
chế độ dân chủ theo tôi rất giống những quan điểm từ
thời Pháp thuộc. (Nếu thế đất nước Việt Nam đã chưa
thoát tư duy thuộc địa?). Chủ nghĩa Lenin, vốn được coi là
một đường lối, một tư duy cách mạng chưa chắc là tốt
hơn. Cả hai quan điểm (CN thuộc địa và CN Lenin) đều giả
định người dân Việt Nam thường giống như là trẻ con, là
'bà con,' là sực vật mà chỉ có lòng không có ý. Muốn văn
hóa dân chủ hãy tạo ra một xã hội bình đẳng. Muốn dân
chủ hãy phát triển một hệ thống giáo dục mới, cho phép
những sinh viên và nhà nghiên cứu tìm hiểu một cách chuẩn,
không sợ gì. OK?

Vừa rồi tôi mới bắt đầu đọc một cuốn sách có tên
"Giáo dục, dân chủ, và phát triển." Khi nào đọc song sẽ
chia sẻ vài lời đánh giá. Trước đó, xin hỏi, muốn dân chủ
ở Việt Nam (dù là dân chủ như thế nào) thì cái gì là quan
trọng? Bên cạnh những chuyện chính trị thì sự quan trọng
của tăng trưởng kinh tế, 'văn hóa,' và giáo dục là như
thế nào. Tôi có quan điểm của mình nhưng lại vẫn không giả
định tôi biết hết.

JL

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://www.danluan.org/tin-tuc/20140911/jonathan-london-vai-dieu-kien-can-thiet-cua-mot-xa-hoi-dan-chu),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!