Hiệu Minh - Lan man về hộp đen

<div class="boxleft300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2014/09/blackbox.jpeg?w=300&h=162"
/><div class="textholder">Black Box. Ảnh: Internet</div></div>Có những
nhầm lẫn phá hoại nhưng có nhầm lẫn đã làm nên lịch sử.
Phát minh ra pháo hoa, lò vi sóng, đường hóa học hay kể cả
khoai tây thái mỏng chiên với muối hay thống nhất nước Đức
cũng là do nhầm lẫn mà nên. Ở nước mình có nhiều nhầm
lẫn, nhưng chưa nhầm lẫn nào làm nên lịch sử, trong đó có
chuyện về cái hộp đen thời bác TBT Nguyễn Văn Linh.

Năm 1977, về công tác tại viện Tính toán và Điều khiển (sau
này gọi là viện Tin học và hiện là viện Công nghệ Thông
tin), tôi đã nghe tiến sỹ điều khiển học Nguyễn Thúc Loan
và các cộng sự suốt ngày nói về hộp đen (black box). Cho
đến nay, dù sau gần 40 năm, sống hơn nửa đời người, tôi
cũng chẳng hiểu hộp đen là cái gì.

Đại loại hộp đen là cái hộp mà người ta chẳng biết nó
làm gì bên trong, chẳng ai hiểu nguyên lý. Các nhà khoa học
thử nghiệm bằng cách cho dữ liệu đầu vào (input data), quan
sát dữ liệu đầu ra (output data), để đoán mò cách thức
hoạt động. Ấn đầu này, đầu kia không phản ứng gì, là
input có vấn đề.

Đối với dân thường, bóng bán dẫn là cái hộp đen, vì ai
biết có gì bên trong, nhưng lắp vào cái đài, nó nói như nghị
quyết trung ương. Hay như bộ não người, thấy khát thì nhớ
nước, thấy đói muốn ăn, thấy trái tai muốn lên tiếng,
nhưng chẳng biết nguyên lý các tế bào não trao đổi với nhau
ra sao.

<strong>Hộp đen của TBT Nguyễn Văn Linh</strong>

Năm 1988, suốt ngày đài báo nói về xử lý, thậm chí quay
hộp đen. Khái niệm này do TBT Nguyễn Văn Linh đưa vào truyền
thông khi ông bàn về cơ chế khoán trong sản xuất công nghiệp.
Ông cho rằng, cải tiến quản lý và kỹ thuật liên quan đến
cái hộp đen. Các quan cấp dưới ăn theo, nhưng hỏi hộp đen
là gì, chẳng ai biết cái mô tê răng rứa.

Tư duy đó không sai, kể cả thời trước và thời sau này,
thể chế các nước XHCN hoạt động như cái hộp đen, đố ai
biết nguyên lý.

Hồi đó ở viện Toán và viện Tin có hai giáo sư đầu ngành
là Hoàng Tụy và Phan Đình Diệu khá hiểu black box. Ts Thúc Loan
đã bỏ tổ quốc, sang Moscow đi buôn nhằm cứu nước cứu nhà
và nuôi cô vợ trẻ.

Nghe báo đài nói ra rả, các cụ ngứa tai, viết luôn mấy bài
gửi Trung ương, phản đối việc dùng khái niệm hộp đen trong
quản lý kinh tế. Nhất là hiểu sai khái niệm điều khiển
học một cách trầm trọng.

Giáo sư Diệu đến VP rất bức xúc, kinh tế và thể chế
quốc gia phải rõ ràng minh bạch, thế mà người ta coi như cái
hộp đen kịt. Trong khi đó, các chính trị gia đòi mổ hộp đen
ra để xem, đúng là thời loạn chữ.

Hai giáo sư viết bài gửi, các báo không đăng, ông Hà Đăng
bên Nhân Dân cũng không đăng. Sau đó chả hiểu sao, báo Văn
nghệ đưa lên trang nhất. Bác Diệu mang tờ báo đến cơ quan
khoe là đã đánh đổ hộp đen rồi, có thế chứ. Thời đó
loạn, Văn Nghệ bàn về khoa học, nhà thơ làm kinh tế, chính
trị gieo vần thơ, thật lạ đời..

Trong bài viết, hai cụ giáo sư đã viết rất khéo, không dám
chê ai dốt mà nói, một vị tiến sỹ điều khiển mũ cao áo
dài nào đó buột mồm nói ra thuật ngữ này, các cụ thấy hay
hay, mang ra ứng dụng để quản lý quốc gia. Sau đó, chẳng còn
ai nói về hộp chết tiệt nữa, báo chí im một cách khác
thường.

<strong>Bài học về hộp đen</strong>

Sau này đọc Huy Đức (Quyền bính, tập 2, trang 85) mới biết,
người dám đăng bài này là anh hùng Núp "Đất nước đứng
lên" (cụ Nguyên Ngọc). Cụ làm TBT báo Văn Nghệ, dùng quyền
độc tài, xử lý rốt ráo cái hộp tai quái, vì người Tây
Nguyên cho rằng, hộp đen như bụng thằng tây, bắn phát tên mà
chảy máu, chứng tỏ nó là người, không phải Giàng ơi.

Theo chú thích của Osin, báo Nhân Dân ra ngày 14-6-1988 viết, quay
hộp đen nhằm tăng hiệu quả sản xuất kinh doanh của các xí
nghiệp công nghiệp là một biện pháp quan trọng, góp phần
chống lạm phát, ổn định tình hình kinh tế, xã hội. Đến
xí nghiệp nào TBT Linh cũng nhắc việc xử lý hộp đen, vì cho
rằng, tình trạng lời giả, lỗ thật rất phổ biến, chứng
tỏ cái hộp đen có vấn đề. Viết lại tin này để khẳng
định, Huy Đức viết đoạn hộp đen này chuẩn.


<div class="boxleft300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2014/09/nv-linh-thc483m-nhc3a0-mc3a1y-cc3b4ng-ce1bba5-se1bb91-1-3-3-1987.jpg?w=300&h=208"
/><div class="textholder">TBT NV Linh thăm nhà máy công cụ số 1 ngày
3-3-1987. Ảnh: Internet</div></div> Bây giờ nhìn lại thấy nước
mình có nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cũng là
khái niệm tù mù, khó hiểu. XHCN chẳng ai biết nó như thế
nào, vì có ai sống qua đâu mà toàn là quá độ, coi như cái
hộp đen. Đem CNXH nhúng vào kinh tế thị trường, vẫn là black
box, khó giải mã.

Sau gần 40 năm nghĩ lại, thấy hai giáo sư và nhà văn Nguyên
Ngọc đều sai về chiến lược. Lẽ ra thấy Tổng bí thư hăng
hái xử lý hộp đen thì nên để yên cho người ta làm. Nhưng
các cụ la toáng lên, thế là hỏng việc. Biết đâu trong lúc
quay hộp đen, các đại lượng input X nào đó đẩy văng đại
lương Y thì sao. Hồi đó thế và lực của TBT Linh rất mạnh,
làm gì mà chả được. Hộp đen là cái móng tay.

<strong>Nhầm lẫn đôi khi lại hay</strong>

Người ta bảo nhiều khi nhầm lẫn chút lại làm nên lịch
sử.

Năm 1939, kỹ sư Percy Spencer làm cho hãng Raytheon (Mỹ) chuyên vè
tuốc bin điện. Do có tài thuyết khách của Spencer, hãng trúng
thầu sản suất radar cho chiến tranh thế giới 2.

Magnetron được dùng để tạo các bước vi sóng (microwave) cho
radar. Trong lúc làm việc, Spencer đứng trước một cái radar
đang phát sóng. Bỗng anh phát hiện viên kẹo trong túi tự chảy
ra. Anh liền nghĩ đến thử nghiệm thức ăn và nhất là thử
rang ngô bằng bước sóng radar. Đó chính là phát minh ra lò vi
sóng ngày nay.

Một nhầm lẫn cách đây 2000 ở Trung Quốc cũng thế. Một tay
đầu bếp ngớ ngẩn thế nào mà trộng than hoạt tính, sulfur
và diêm tiêu vào với nhau, và nhét vào cái ống bương, lấy
cái gậy thọc thọc để nén chặt. Trời mới hiểu là y làm
thế cho mục đích gì, ngày nay thấy ai lấy khái niệm điều
khiển học vào quản lý quốc gia cũng là bình thường.

Bỗng cái ông nổ cái đoàng một phát, một làn khói đủ mầu
bay lên trời. Tay đầu bếp ngất đi, nhưng tỉnh dậy, ổng
tầu này nghĩ ngay đến pháo sáng cho trẻ con chơi. Đó là phát
minh vĩ đại về thuốc nổ của nhân loại.

Cả hai nhầm lẫn trên đều không có ai cản mũi kỳ đà,
cuối cùng thành phát minh của nhân loại.

Bức tường Berlin sụp đổ trong đêm 9-11-1989 sau hơn 28 năm
tồn tại, chia cắt nước Đức cũng do nhầm. Bộ Chính trị
của Đảng XHCN Thống nhất Đức có một đạo luật quy định
về việc ra nước ngoài. Lẽ ra phải được thông qua Hội
đồng Bộ trưởng nhưng Bộ Tư pháp đã phản đối.

Trong lúc ấy, bản dự thảo được đưa ra bàn thảo vào buổi
chiều ngày hôm đó trong Ủy ban Trung ương Đảng và được
sửa đổi nhỏ. Phiên bản này được UV BCT Günter Schabowski,
người vắng mặt trong các cuộc họp trước đó của Bộ chính
trị và Ủy ban Trung ương Đảng, mang ra họp báo, dù ông ta
chẳng hiểu gì về điện.

Cuộc họp báo trong Trung tâm Báo chí Quốc tế trên đường
Mohren (Mohrenstraße) số 38 tại Đông Berlin được truyền hình
trực tiếp và được nhiều người theo dõi.

Kết thúc cuộc họp báo, ông ta đọc một đoạn trong dự
thảo trên đang đặt trên bàn "Có thể làm đơn xin du lịch
cá nhân ra nước ngoài mà không cần có điều kiện như lý do
xuất ngoại hay quan hệ họ hàng. Giấy phép sẽ được cấp
trong thời hạn ngắn. Các ban phòng có thẩm quyền về hộ
chiếu và khai báo cư trú của các cơ quan Công an Nhân dân cấp
huyện trong nước Đông Đức có thể nhanh chóng cấp giấy
thông hành ra nước ngoài thường xuyên theo như chỉ thị. Có
thể liên tục ra nước ngoài tại tất cả các cửa khẩu biên
giới giữa nước Đông Đức và Tây Đức."

"Khi nào? Ngay lập tức?". Một nhà báo, Peter Brinkmann phóng
viên thường trực của báo Bild tại Đông Đức, hỏi. Schabowski
lục lọi trong chồng giấy tờ của ông "Theo như tôi biết –
thì ngay lập tức, không chậm trễ".

Chả hiểu thế nào mà các đài truyền thanh và truyền hình
của Tây Đức và Tây Berlin đã phát tin "Bức tường đã
mở!". Hàng chục ngàn dân Đông Berlin đổ về bức tường và
yêu cầu lính canh mở cổng. Nhầm thế mới là nhầm.

<strong>Vĩ thanh</strong>

Nhớ chuyện hộp đen trong quản lý kinh tế của TBT Nguyễn Văn
Linh, nếu hai giáo sư không kết hợp với anh Núp "Đất nước
đứng lên" đưa lên mặt báo, có lẽ xứ mình đã hết mọi
hộp đen XYZ.

Nhưng ai biết được chữ ngờ và lịch sử không có chữ
nếu. Kết hợp vụ đó và nhiều vụ lẻ tẻ khác, anh hùng Núp
hết đứng lên sau 4 tháng (12-1988) ở báo Văn Nghê. Các giáo sư
cũng bị theo dõi vì đã có những phát biểu về dân chủ và
đa nguyên, to như tướng Trần Độ còn bị kỷ luật.

Hai giáo sư đã già, và không lên tiếng nữa. Dù đã ngoài 80,
vẫn thấy bác Nguyên Ngọc ra đường biểu tình chống các hộp
đen khác của thế kỷ 21.

Nếu có thể khuyên bác, cứ để hộp đen tồn tại, biết
đâu thành microwave hay là thuốc súng cho một cuộc cách mạng
khoa học khác mà ít người lường tới. Hộp đen chỉ có thể
tự hỏng, tự nổ và tự tiêu.




***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://www.danluan.org/tin-tuc/20140916/hieu-minh-lan-man-ve-hop-den),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!