<h2>Kỉ niệm 111 năm ngày sinh George Orwell
(25.06.1903-25.06.2014)</h2>
<div class="boxleft220"><img src="http://www.orwelltoday.com/orwellbbc.jpg"
/><div class="textholder">George Orwell</div></div>
Ngay trong lần nói chuyện đầu tiên[1] tôi đã nói rằng thời
đại chúng ta đang sống không thể gọi là thời đại của phê
bình. Đây là thời đại nhập thế chứ không phải xuất thế,
vì thế rất khó công nhận giá trị văn học của một cuốn
sách nếu ta không đồng ý với các kết luận chứa đựng trong
đó. Chính trị, trong nghĩa rộng nhất của từ này, đã xâm
chiếm văn chương với một mức độ chưa từng có trong những
điều kiện bình thường và đấy chính là lí do vì sao hiện
nay chúng ta cảm thấy cuộc tranh chấp thường xuyên giữa cá
nhân và cộng đồng lại dữ dội đến như vậy. Chỉ cần suy
nghĩ về những khó khăn khi viết một bài phê bình trung thực,
không thiên vị trong cái thời như thời của chúng ta là ta sẽ
thấy ngay những mối đe dọa đang treo trên đầu văn chương
trong một tương lai rất gần.
Thời đại chúng ta đang sống là thời đại cáo chung khái
niệm cá nhân độc lập hay đúng hơn phải nói rằng thời
đại mà cá nhân không còn ảo tưởng là mình độc lập nữa.
Nhưng khi nói về văn chương và nhất là về phê bình thì ta
mặc nhiên coi cá nhân là độc lập. Toàn bộ nền văn chương
đương đại châu Âu, ý tôi muốn nói nền văn chương được
hình thành trong suốt bốn trăm năm qua, được xây dựng trên
nguyên tắc trung thực về tri thức, hay có thể nói theo
Shakespeare: "Hãy trung thực với chính mình". Việc đầu tiên
ta đòi hỏi ở nhà văn là không được dối trá, chỉ nói
những điều anh ta thực sự nghĩ, thực sự cảm nhận được.
Điều tệ hại nhất đối với một tác phẩm nghệ thuật là
khi nó bị coi là không thật (insincere). Điều này còn đúng
đối với lĩnh vực phê bình hơn là lĩnh vực sáng tác, trong
sáng tác thì một ít phô trương, một ít điệu bộ và ngay cả
nếu có một phần giả trá thực sự thì điều đó cũng không
thật sự quan trọng, miễn là nhà văn trung thực trong những
điểm chính yếu. Nền văn học đương đại thực chất là
sáng tạo mang tính cá nhân. Hoặc là nó chuyển tải được suy
nghĩ và tình cảm của cá nhân hoặc chẳng là gì hết.
Như tôi đã nói, ta coi điều đó là đương nhiên, nhưng chỉ
cần ta phát ngôn ý nghĩ đó thành lời thì ta sẽ thấy ngay
mối nguy hiểm đang treo trên đầu văn chương. Đây là thời
đại của nhà nước toàn trị, một nhà nước không cho, hay
phải nói không thể cho cá nhân bất kì một sự tự do nào. Khi
nói đến chế độ toàn trị ta thường nghĩ đến nước Đức,
nước Nga, nước Ý, nhưng tôi cho rằng ta phải sẵn sàng đối
mặt với hiện tượng đang có xu hướng mở rộng ra toàn thế
giới này. Rõ ràng là giai đọan của chủ nghĩa tư bản tự do
đang cáo chung và ngày càng có nhiều nước áp dụng nền kinh
tế tập trung, có thể gọi là chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa
tư bản nhà nước, tùy khẩu vị từng người. Điều đó đặt
dấu chấm hết cho sự tự do về kinh tế của cá nhân và cùng
với nó, tự do lựa chọn công việc mình thích, tự do chọn
nghề mình thích, tự do đi đến bất cứ nơi nào mình thích
cũng sẽ không còn. Cho đến tận thời gian gần đây, chúng ta
vẫn chưa thấy được hậu quả của những biến đổi đó.
Chúng ta chưa thật sự hiểu việc mất tự do về kinh tế sẽ
ảnh hưởng như thế nào đến tự do về tri thức. Chủ nghĩa
xã hội vẫn được coi là một chế độ tự do được ông
Thiện nâng đỡ. Nhà nước sẽ lo cho bạn về kinh tế, tránh
cho bạn khỏi nỗi sợ nghèo, sợ mất việc và nhiều nỗi sợ
hãi khác, mà sẽ không có nhu cầu can thiệp vào đời sống tinh
thần của bạn. Nghệ thuật sẽ nở rộ như thời còn chủ
nghĩa tư bản tự do, mà có thể hơn vì người nghệ sĩ không
còn bị miếng cơm manh áo thúc bách nữa.
Nhưng sự thật nhãn tiền buộc ta phải nhận rằng đấy là
những quan niệm sai. Chế độ toàn trị đã can thiệp vào lĩnh
vực tự do tư tưởng ở mức độ chưa từng có trước đây.
Điều quan trọng mà ta phải nhớ là nhà nước toàn trị kiểm
soát tư tưởng không phải chỉ với mục đích cấm đoán mà
cả với mục đích xây dựng nữa. Chế độ ấy không chỉ
cấm bạn nói hay viết, thậm chí suy nghĩ, về một số ý kiến
nào đó; nó còn chỉ cho bạn điều cần phải suy nghĩ, nó tạo
cho bạn một hệ tư tưởng, nó tìm mọi cách kiểm soát đời
sống tình cảm của bạn, cũng như đặt ra những tiêu chuẩn
đạo đức mà bạn phải theo. Nó tìm mọi cách để cách li
bạn với thế giới bên ngoài, nó nhốt bạn vào một thế
giới giả tạo để bạn không còn tiêu chuẩn nào mà so sánh
nữa. Nhà nước toàn trị nhất định sẽ tìm mọi cách để
kiểm soát tư tưởng và tình cảm của các thần dân cũng hữu
hiệu như kiểm soát hành vi của họ.
Vấn đề quan trọng đối với chúng ta là: Văn chương có sống
được trong tình hình như vậy không? Tôi nghĩ rằng ta có thể
trả lời một cách ngắn gọn là: không. Nếu chế độ toàn
trị trở thành hiện tượng toàn cầu và vĩnh viễn thì cái mà
chúng ta vẫn gọi là văn chương sẽ cáo chung. Chẳng nên khẳng
định, như ban đầu ta tưởng, rằng sẽ chỉ cáo chung một
loại hình văn chương, mà cụ thể là loại do châu Âu tạo ra
sau thời Phục Hưng.
Có những sự khác nhau căn bản giữa chế độ toàn trị với
tất cả các chế độ chính thống trong quá khứ, cả ở châu
Âu và ở phương Đông. Điều đặc biệt quan trọng là các
chế độ chính thống trong quá khứ không thay đổi, hay ít
nhất cũng thay đổi một cách chậm chạp. Nhà thờ ở châu Âu
thời Trung cổ buộc bạn vào một số tín điều, nhưng ít
nhất nó cũng cho phép bạn giữ những tín điều ấy từ lúc
lọt lòng cho đến lúc chết. Nó không bao giờ bảo bạn thứ
hai phải tin một điều, thứ ba lại phải tin vào một điều
hoàn toàn khác. Tình hình cũng tương tự như vậy đối với
các tín đồ đạo Công giáo, đạo Hindu, đạo Phật, đạo Hồi
ngày nay. Trong một ý nghĩa nào đó thì tư tưởng của các tín
đồ bị giới hạn, nhưng họ sẽ sống suốt đời trong những
giới hạn tư tưởng đó. Không ai can thiệp vào lĩnh vực tình
cảm của họ.
Chế độ toàn trị hoàn toàn ngược lại. Đặc trưng của nhà
nước toàn trị là tuy nó kiểm soát tư tưởng, nhưng nó lại
không xác dịnh dứt khoát tư tưởng ấy là gì. Nó đưa ra một
số tín điều không được tranh cãi, nhưng các tín điều ấy
lại thay đổi hàng ngày. Chế độ cần tín điều vì cần các
thần dân phục tùng một cách tuyệt đối, nhưng nó không thể
không thay đổi theo các nhu cầu của tầng lớp nắm quyền. Khi
tuyên bố là không bao giờ sai lầm, chế độ toàn trị đồng
thời vất bỏ ngay chính khái niệm chân lí khách quan. Một thí
dụ rõ ràng và đơn giản: cho đến tháng 9 năm 1939[2] mọi
người Đức đều phải coi nước Nga Bolsevich là một chế độ
tàn ác và đáng khinh, nhưng sau tháng 9 năm 1939 lại phải coi Nga
là đáng phục và đáng yêu. Nếu Nga và Đức đánh nhau, có
khả năng là chuyện đó sẽ xảy ra trong một hai năm nữa, thì
một sự thay đổi đột ngột ngược lại sẽ xảy ra. Đời
sống tình cảm của một người Đức, tình yêu, lòng căm thù
của anh ta, khi cần có thể đảo ngược lại hoàn toàn chỉ
trong một đêm. Có lẽ chẳng cần phải nói điều đó có ảnh
hưởng như thế nào đối với văn chương. Vì sáng tạo trước
hết là tình cảm, mà tình cảm thì không phải lúc nào cũng có
thể kiểm soát được từ bên ngoài. Dễ dàng xác định cách
hành xử theo lối đãi bôi đối với hệ tư tưởng chính
thống, nhưng một tác phẩm văn chương chỉ có giá trị khi
người viết cảm thấy chính sự thật mà anh ta đang viết,
không có cái đó thì bản năng sáng tạo cũng sẽ không còn.
Kinh nghiệm lại chứng tỏ rằng việc thay đổi tình cảm một
cách đột ngột, như các chế độ toàn trị đòi hỏi ở các
thần dân, là bất khả thi về mặt tâm lí. Đấy chính là lí
do khi tôi giả định rằng nếu chủ nghĩa toàn trị giành
được thắng lợi trên toàn thế giới thì cái mà chúng ta vẫn
gọi là văn chương sẽ cáo chung. Trong thực tế, cho đến nay
chủ nghĩa toàn trị đã tạo ra chính hiện tượng ấy. Ở Ý
văn chương đã bị vật cho đến què quặt, còn ở Đức thì
gần như không còn. Ngay ở nước Nga, nơi một sự phục hưng
văn chương như chúng ta từng kì vọng đã không xảy ra, và xu
hướng chính ở đấy đang là: các nhà văn có tiếng hoặc là
tự sát hoặc biến mất trong các nhà tù.
Như tôi đã nói, chủ nghĩa tư bản tự do đang cáo chung và như
vậy cũng có thể rút ra kết luận là tự do tư tưởng chắc
chắn cũng sẽ cáo chung. Nhưng tôi không tin là điều đó nhất
định sẽ xảy ra, và để kết luận tôi xin nói tôi tin rằng
văn chương sẽ đứng vững ở những nước mà tư tưởng tự
do đã ăn sâu, bén rễ, thí dụ như ở Tây Âu, châu Mĩ, Ấn
Độ, Trung Quốc. Tôi tin, có thể đấy chỉ là một niềm tin
mù quáng, rằng nếu kinh tế tập thể là điều không thể
tránh thì các nước đó sẽ học được cách thiết lập chế
độ xã hội chủ nghĩa không toàn trị, nơi tự do tư tưởng
vẫn còn sau khi cá nhân đã không còn được tự do về kinh tế
nữa. Dù sao mặc lòng, đấy cũng là niềm tin duy nhất cho
những người yêu quí văn chương có thể dựa vào. Những ai
hiểu được giá trị của văn chương, những ai nhìn thấy vai
trò chủ đạo của nó trong sự phát triển của lịch sử nhân
loại, phải nhận thức được rằng giáng trả chủ nghĩa toàn
trị, dù nó được áp đặt từ bên trong hay từ bên ngoài
chính là đòi hỏi sống còn.
<em>Dịch giả gửi Văn Việt.</em>
Nguồn: http://orwell.ru/library/articles/totalitarianism/english/e_lat
[1] Đây là những buổi nói chuyện của G. Orwell phát trên đài
BBC, bắt đàu từ ngày 19 tháng 6 năm 1941.
[2] Đây là nói thời điểm kí hiệp ước hoà bình Xô –
Đức, thường gọi là hiệp ước Molotov-Ribbentrov.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://www.danluan.org/tin-tuc/20140627/george-orwell-che-do-toan-tri-va-van-chuong),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét