<b><u>Người Việt duy tình, cạn nghĩ, ăn xổi</u></b>
<i>Suốt tuần nay, dư luận ầm ĩ xung quanh sự kiện một
diễn viên trẻ bị đưa chuyện phòng the lên mạng. Từ góc
độ một người nghiên cứu văn hóa, nhận định của ông về
việc này ra sao?</i>
Có hai hiện tượng cần ghi nhận.
<i> Thứ nhất,</i> việc tự quay phim ghi lại chuyện ân ái của
mình, chứng tỏ một bộ phận lớp trẻ hiện nay có lối sống
khá bế tắc, bất cần, muốn vượt ra ngoài các lề thói đạo
đức thông thường.
<i> Thứ hai,</i> việc dư luận sôi sục lên trước sự kiện
ấy, chứng tỏ chúng ta có một đám đông rất nhạy cảm, dễ
bị kích động. Song tôi dự đoán, rồi cũng giống như một
vài vụ trước, như vụ các cô dâu lấychồng Đài Loan, Hàn
Quốc, nó chỉ là hiệu ứng lửa rơm.
Lối sống thác loạn của một bộ phận giới trẻ không phải
bây giờ mới có. Chờ nó được đưa ra sân chơi công cộng,
mới nảy sinh "làn sóng" chú ý, mổ xẻ, lên án nó thì muộn
quá rồi còn gì. Lẽ ra với một thái độ kiên trì và bình
tĩnh, chúng ta phải mang ra bàn bạc từ lâu, vừa bàn vừa lắng
nghe và chờ đợi. Cả buông xuôi lẫn nóng vội ở đây đều
vô nghĩa, nếu không muốn nói là có hại..
<i>Tức là, theo ông, hiện tượng dư luận ồn ào quá mức xung
quanh một chuyện cá nhân là bất thường?</i>
Bất thường theo nghĩa hẹp mà không bất thường theo nghĩa
rộng. Như người ta vẫn nói, nước mình nó thế. Từ thuở
chỉ quanh quẩn trong các làng xã, chúng ta vẫn có lối phản
ứng như vậy. Nó là một đặc điểm của tính cách người
Việt.
Tôi nhớ, trong một bài báo gần đây, ông Trần Ngọc Thêm
(nhà nghiên cứu văn hoá - PV) có nói: Đặc điểm tính cách,
người Tây là duy lý, người Tàu là duy ý chí còn người Việt
là duy tình. Chữ tình, nói theo chữ của ông Thêm, là lối
sống giàu tình cảm, trọng tình nghĩa của người Việt.
Nhiều người cũng nghĩ như ông Thêm.
Phần tôi, tôi cho rằng chỉ nên nói đặc điểm người Việt
là tính tự phát rất lớn, thường là những cơn xúc cảm bùng
lên, song không trải qua những suy ngẫm nên sẽ qua đi nhanh.
Tức, tôi không coi duy tình là một niềm tự hào. Trái lại, ta
phải tính để vượt lên một trình độ sống khác.
<i>Cụ thể hơn, theo ông, "sự duy tình" có những điểm nào
không đáng để tự hào?</i>
Cả sự kém duy lý (vận dụng đến cùng trí tuệ) và kém duy
ý chí (sự thôi thúc của tham vọng) đều góp phần kìm hãm
sự phát triển của chúng ta.
Kém lý trí dẫn đến nông nổi, cạn nghĩ. Kém ý chí dẫn
đến ngắn hơi, ăn xổi. Cái gọi là duy tình rút lại là
đồng nghĩa với bột phát, tùy tiện, lúc thế này lúc thế
khác, và thường không dẫn đến sự sáng suốt cùng những
quyết sách hợp lý, nhất là trong xã hội hiện đại.
Như trong câu chuyện phần trên chúng ta vừa nói: cả các bạn
trẻ hiện nay cũng sống truồi theo cảm hứng tự phát, không
nghĩ đường xa. Mà dư luận cũng tự phát, ầm ĩ đấy rồi
cũng bỏ qua ngay đấy.
Đằng sau nó là những nguyên nhân lịch sử...
<b><u>Một khối tự phát khổng lồ</u></b>
<i>Vậy là, từ một hiện tượng ồn ào trong dư luận hiện
nay, ông muốn lưu ý tới những nguyên nhân sâu xa. Liệu có
gượng ép quá không? Liệu ông có biết rằng nhiều người
không tán thành?</i>
Biết chứ. Ngay như bản thân tôi, cũng đã nhiều lần tự tìm
cách phủ định nó, nhưng hiện tại tôi vẫn chưa tìm ra
được dẫn chứng phủ định thuyết phục.
Với những người muốn nói khác đi, tôi không ngại, tự nhủ
miễn là chúng ta cùng lắng nghe nhau một chút.
<i>Nhưng, liệu cách nhìn nhận của ông về cốt cách sống
của dân mình quá cực đoan và khắt khe? Người Việt xưa nay
vẫn tự hào là một dân tộc hiếu học, thông minh và có sức
chịu đựng, bền bỉ?</i>
Các phương tiện truyền thông và cả bản thân chúng ta vẫn
thường tự ve vuốt mình bằng những nhận định như mấy chữ
bạn đã dùng.
Còn tôi, sau một giai đoạn nghiên cứu về văn hoá và tính
cách Việt, tôi mạnh dạn sử dụng hình ảnh "một khối tự
phát khổng lồ". Người Việt ít đặt vấn đề dụng công
nghiên cứu cái gì cho sâu, cho kỹ. Chúng ta tự cho phép sống
theo thói quen, nếu như có nói đến các lý thuyết, các định
hướng nọ kia thì chủ yếu là đi thừa hưởng các kết quả
nghiên cứu từ các dân tộc khác. Thêm nữa, chỉ treo lý
thuyết lên gọi là có, chứ vẫn sống theo cách của mình.
Tôi ví dụ, đơn giản nhất là trong đời sống tôn giáo. Với
đạo Phật, chúng ta hiểu biết lơ mơ. Về tất cả các lý
thuyết, hầu như không nghiên cứu gì cả, chỉ toàn là truyền
miệng với nhau, trong tu thì chỉ "thiền", "ngộ", tức là ngồi
để tự nhiên nghĩ ra cái gì đấy.
Tôi nghĩ lối sống này làm nghèo chúng ta đi, từ sự trống
vắng, kết quả thu được cũng chẳng gì hơn cũng là trống
vắng. Trong khi ấy, thử so sánh, người Trung Quốc có không
biết bao nhiêu pho kinh, chẳng hạn như ông Huyền Trang sang tận
Ấn Độ lấy về, dịch ra, họ đã mang lại cho đạo Phật
một sức sống mới.
<i>Bàn một chút về đặc điểm tính cách dân tộc. Theo ông,
có những nguyên nhân nào tác động đến điều này?</i>
Khi nhìn vào những ngổn ngang trong đời sống trước mắt,
nhiều người có ý cho rằng đó là bởi các lý thuyết này
khác mà chúng ta theo đuổi, chẳng hạn chủ thuyết cộng
sản.... Tôi thì lại thấy những nguyên nhân sâu xa cơ bản là
nằm trong cái cốt cách mà dân tộc đã hình thành trong lịch
sử.
Hiểu rõ nguồn gốc dân tộc, sự hình thành của dân tộc
mình là một trong những cách để nhận chân lại mình.
Nói một cách thô thiển nhất thì như thế này: mỗi khu vực
địa lý tạo ra một giống người với đặc điểm riêng của
họ.
Chúng ta là người xứ nóng, vùng nhiệt đới được thiên
nhiên ưu đãi, nên một mặt dễ sống, một mặt khác, nó tạo
cho ta tính dễ dãi.
Người xứ nóng thường có cuộc sống đơn giản. Trước
đây, thời các cụ, chẳng cần có quần áo cũng tồn tại
được. Ngay trước Cách mạng tháng Tám, dân ta còn rất nhiều
người đi chân đất.
Trong khi đó, người xứ lạnh, thời tiết khắc nghiệt đòi
hỏi họ phải chuẩn bị cho cuộc sống cẩn thận hơn. Ngay từ
ngôi nhà, đến ăn mặc phải bền chắc hơn, có sức chịu
đựng hơn... Tất cả những điều này ảnh hưởng một cách
vô thức đến tính cách dân tộc.<b> </b>
<b><u>Chính chiến tranh đã nuôi dưỡng ảo tưởng</u></b>
<i>Sau những nguyên nhân ban đầu ấy, mọi chuyện đã phát
triển ra sao?</i>
Một công cụ để một dân tộc nào đó tư duy, là chữ viết.
Việc không hình thành cho được một thứ chữ viết riêng mang
lại cho chúng ta rất nhiều hạn chế. Chính nó khuyếch đại
thêm cái khía cạnh nông nổi tự phát mà chúng ta nói từ
đầu.
Thời trung đại việc dùng chữ Hán trong đời sống chính
thức -- mà lại dùng một cách vụng về thô thiển - đã mang
lại cho chúng ta bao thiệt thòi. Rồi sau này, do lịch sử đổi
thay, lại dùng chữ hệ Latinh. Lâu nay người ta chỉ thích nhấn
mạnh rằng chữ Latinh góp phần thúc đẩy xã hội tiến tới.
Tôi cũng thấy thế, nhưng lưu ý thêm chữ quốc ngữ càng làm
cho chúng ta cẩu thả trong nói và viết. Nếp tư duy hời hợt
lan rộng.
<i>Việt Nam, xét trong lịch sử, là một nước trải qua khá
nhiều các cuộc chiến tranh. Yếu tố này có góp phần ảnh
hưởng đến cái gọi là tính cách dân tộc không, theo ông?</i>
Tất nhiên rồi. Trên nét lớn, chiến tranh ở ta còn để lại
dấu vết nặng nề và càng lảng tránh nó, chúng ta càng bị nó
ám.
Không cần có kinh nghiệm nhiều thì người ta cũng có thể
biết chiến tranh là tình trạng ăn xổi, ở thì, lúc đó, trong
khi sống với những mơ tưởng xa vời, thực tế là người ta
lại chả biết rõ ràng ngày mai của mình như thế nào.
<i>Cụ thể hơn, hai cuộc chiến lớn của dân tộc trong thế
kỷ vừa qua, để lại dấu ấn như thế nào trong đời sống
tinh thần người Việt? </i>
Chuyện lớn quá, cho phép tôi chỉ nói một điểm có tính cách
xuất phát: phải nói chính ra chiến tranh nuôi dưỡng ảo
tưởng. Ta không biết rõ ta đã trở nên như thế nào. Ta
tưởng rằng, sau chiến tranh, mình còn nguyên vẹn, nhưng thực
ra mình đã mất mát rất nhiều. Nhìn vào nhiều mặt đời
sống, tôi cảm thấy so với trước chiến tranh, có một bước
lùi. Con người ít tham vọng hơn, dễ dãi với mình hơn mà lại
buông thả hơn.
<i>Ông có cực đoan quá không? Có nhiều ý kiến cho rằng,
chính cuộc chiến này đã khơi dậy, đánh thức được tiềm
năng của các thế hệ?</i>
Tôi cho rằng, nhận định đó là đúng nhưng chưa đủ, khi nói
vậy chúng ta chưa thấy hết sự thực. Cuộc kháng chiến chống
Pháp còn vừa sức với dân tộc ta. Còn cuộc chiến chống Mỹ
ư? Với tư cách một người vừa lớn lên thì bước vào chiến
tranh, tôi muốn nói rằng nó to lớn vĩ đại, nó kinh khủng
quá, nó hút hết sức lực của cộng đồng. Chiến tranh ở ta
như việc một người nhỏ bé phải đối mặt với một thách
thức quá sức. Vẫn làm được đấy, nhưng sau đó sẽ mệt
mỏi, một sự mệt mỏi kéo dài cho đến hôm nay.
Việc nghiên cứu tính chất của xã hội hậu chiến ở ta ít
được xem trọng. Nhưng nhìn đâu cũng thấy.
Cả việc lớp trẻ lao đầu vào cuộc hưởng thụ lẫn một
dư luận xốc nổi, khi quá khắt khe khi quá dễ dãi, - tức là
câu chuyện mà chúng ta nói từ đầu đến giờ -- cũng là hiện
tượng thường thấy ở các xã hội hậu chiến.
<strong>Bài trả lời phỏng vấn đã in trên <i>VietNamNet
20/10/2007</i></strong>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20140319/vuong-tri-nhan-dan-toc-viet-nam-la-mot-khoi-tu-phat-khong-lo),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét