James Traub - Sự chuyên chế của đa số

Đã gần một tuần lễ xảy ra nạn lạm dụng các nguyên tắc
dân chủ bởi các nhà lãnh đạo thường được cho là dân
chủ. Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đã sử dụng
cảnh sát chống bạo động để giải tán những người biểu
tình ôn hòa tại Quảng Trường Taksim của Istanbul, những
người bị ông ta lên án là "một số kẻ cướp phá" và
"một vài kẻ ăn bám". Thượng viện Ai Cập đã thông qua
một đạo luật hạn chế sự hoạt động của các tổ chức
phi chính phủ, khiến cho các nhóm xã hội dân sự Ai Cập khẳng
định nó "đặt nền tảng cho một nhà nước cảnh sát
mới" dưới quyền của Tổng thống Mohamed Morsy, người
được bầu lên một cách dân chủ. Hàng trăm ngàn người Brazil
đã xuống đường để phản đối gần như mọi thứ – nhưng
chính phủ lại tỏ ra bối rối hơn là giận dữ.

<center><img
src="http://www.thepach.com/wp-content/blogs.dir/1/files/2013/06/bieutinh_brazil.jpg"
/></center>
<center><em>"Cơn bão" biểu tình lan rộng đến Brasil. (Ảnh:
Internet)</em></center>


Điểm chung của những sự kiện diễn ra tại Ai Cập và Thổ
Nhĩ Kỳ là cách bóp méo đặc biệt về nền dân chủ: chủ
nghĩa độc đoán thông qua bầu cử. Cả Erdogan và Morsy đối
xử với những người đi theo đảng của họ – những kẻ
trong mọi trường hợp có lẽ không tạo thành đa số tuyệt
đối của đất nước – như là "nhân dân" để nhân danh
ấy mà nắm quyền cai trị, trong khi đối xử với đối thủ
của họ như những kẻ thù, những kẻ tạp nham, những kẻ
không có quyền công dân sống dựa vào các ý tưởng nước
ngoài hoặc tài trợ từ nước ngoài. Nhưng họ hầu như không
bao giờ đơn độc. Tổng thống Nga Vladimir Putin đã thiết lập
một chế độ độc tài trên cơ sở chủ nghĩa quốc quyền
thông qua bầu cử, giống như Hugo Chávez của Venezuela trước khi
chết. Điểm khác biệt là không ai ngộ nhận rằng nước Nga
hay Venezuela là các nền dân chủ; còn sự hỗn loạn ở Thổ
Nhĩ Kỳ và Ai Cập đang đe dọa một điều gì đó đáng quý,
hoặc ít nhất là đáng hy vọng.

Cả Erdogan và Morsy đều không đi xa như Putin hay Chávez, mặc dù
Morsy đã gần vươn tới khi ông ta ban hành một sắc lệnh bãi
bỏ việc xét lại các quyết định của ông ta về mặt pháp
lý vào cuối tháng 11, và theo đó tạm thời thâu tóm mọi
quyền hành pháp, lập pháp và tư pháp vào trong tay ông ta. (Ông
ta bị buộc phải rút lui vào tháng sau đó.) Tuy nhiên, cả hai
đều có vẻ thực sự tin chắc rằng bản thân họ, và chỉ có
họ, tượng trưng cho ý chí của nhân dân. "[Bọn họ nói
rằng] Tayyip Erdogan là một kẻ độc tài", Thủ tướng Thổ
Nhĩ Kỳ nói về bản thân ông ta ở ngôi thứ ba trong một bài
phát biểu trên truyền hình. "Nếu họ gọi người phục vụ
nhân dân là kẻ độc tài, thì tôi không còn biết nói bất cứ
điều gì nữa." Đùa giỡn với ngọn lửa của chủ nghĩa dân
túy – nhưng rất khéo léo – ông Erdogan đã kích động các
cuộc biểu tình ủng hộ chế độ với quy mô thậm chí còn
lớn hơn các cuộc biểu tình ở Quảng trường Taksim, nơi các
đối thủ chỉ trích ông ta là một kẻ chuyên quyền mới xuất
hiện.

Erdogan và Morsy, Chavez và Putin – đều là những kẻ mắc chứng
hoang tưởng tự đại, những kẻ không thể hoặc không muốn
phân biệt giữa "ý chí của nhân dân" với ý chí của bản
thân họ. Nhưng đây cũng là một căn bệnh của các nền dân
chủ non yếu, khi các quyền lợi còn quan trọng đến mức cả
phe lãnh đạo cũng như phe đối lập thường cho rằng thỏa
hiệp là phản bội lại lợi ích quốc gia. Điều này cũng
đúng ngay cả trong những thập kỷ đầu tiên của nền cộng
hòa Mỹ. Các đối thủ của ông John Adams buộc tội ông ta tìm
cách khôi phục lại chế độ quân chủ, rồi đến khi con trai
của Adams, ông John Quincy Adams, giữ chức vụ Tổng thống, cả
hai đối thủ lớn là Andrew Jackson cùng Phó Tổng thống John C.
Calhoun khẳng định rằng ông này đang lập kế hoạch lật đổ
Hiến pháp đồng thời áp đặt chế độ độc tài. Ở mức
tương đương, ông Adams cùng các đồng minh của ông ta cũng tin
chắc rằng nếu Jackson được bầu, ông ta sẽ phá hủy Liên
minh. Khái niệm về sự khác biệt chính đáng giữa các quan
điểm đã hình thành rất chậm.
Các quốc gia may mắn có được một Nelson Mandela hay George
Washington nhận được một bài học lâu dài trong cách sử dụng
quyền lực dân chủ. Còn khi nào các nền dân chủ nổi lên từ
một loạt các cuộc thương lượng giữa phe cải cách và phe
thống trị, như ở Đông Âu sau sự sụp đổ của bức tường
Berlin, tất cả mọi người đều có cơ hội để học hỏi
nghệ thuật của sự thỏa hiệp. Nhưng khi quyền lực bị thâu
tóm bằng cách mạng, như ở Ai Cập và những nơi khác trong
thế giới Ả Rập, có một quy tắc mà ai cũng biết, đó là
kẻ chiến thắng sẽ vơ cả. Bởi vậy, làm thế nào để các
nhà lãnh đạo học cách đại diện cho cả một dân tộc thay
vì chỉ cho bè phái của những người đã bỏ phiếu cho họ?

Họ sẽ không biết, đương nhiên – nhưng cử tri có thể dạy
cho họ một bài học. Người Serbia đoàn kết lại vào năm 2000
để đánh bại nhà độc tài theo đuổi chủ nghĩa dân túy
Slobodan Milosevic, kẻ đã bịa đặt đa số phiếu chính trị
trên cơ sở của chủ nghĩa dân tộc nguy hiểm. Nhưng điều này
đòi hỏi phải có một phe đối lập đoàn kết và có kế
hoạch, điều không thể tìm thấy trong Đảng Cộng hòa Nhân
dân theo đường lối Ataturk cũ của Thổ Nhĩ Kỳ hoặc phe đối
lập bị chia rẽ sâu sắc trước nhóm Anh em Hồi Giáo cầm
quyền tại Ai Cập. Nhưng không chỉ có đảng cầm quyền, mà
còn là toàn bộ nền văn hóa chính trị của các nền dân chủ
mới thường giao quyền cho chủ nghĩa độc đoán thông qua bầu
cử.

Văn hóa có ý nghĩa quan trọng, và các quy tắc cũng vậy. Trong
cuốn Các Mô hình Dân chủ, nhà khoa học chính trị Arend Lijphart
lập luận rằng các thể chế dân chủ hình thành hai mô hình
cơ bản: mô hình chủ trương đa số quyết định, như người
Anh với nội các chính phủ độc đảng chiếm quyền quyết
định, hoặc "mô hình đồng thuận" để quyền lực được
thực hiện thông qua các liên minh. Lijphart quan sát thấy rằng
trong các xã hội đồng nhất, mọi công dân đều có thể cảm
thấy được đại diện một cách hợp lý trong một hệ thống
theo mô hình đa số quyết định, trong khi cũng mô hình này ở
các quốc gia bị chia rẽ sâu sắc bởi giai cấp hay bản sắc
báo hiệu sự xuất hiện của "chủ nghĩa độc tài bởi đa
số quyết định và xung đột dân sự." Ông ta ủng hộ cho
các quy tắc bầu cử đảm bảo cách đo tỷ lệ đại diện,
các liên minh chính phủ, cơ chế lập pháp lưỡng viện có
thẩm quyền, sự phân quyền chính trị. Lijphart tuyên bố rằng
mô hình đồng thuận tối đa hóa tính hợp pháp dân chủ mà
vẫn giữ hiệu quả.

Các quy tắc bầu cử giúp giải thích sự khác biệt giữa cách
phản ứng của hai nền dân chủ trẻ năng động là Thổ Nhĩ
Kỳ và Brazil trước hàng loạt các cuộc biểu tình đường
phố. Trong khi Erdogan đã biến kẻ thù của mình thành quỷ, thì
nữ Tổng thống Dilma Rousseff của Brazil ca ngợi những người
biểu tình vì đã đánh thức quốc gia chú ý đến những thiếu
sót. Brazil cũng đang phải đối mặt với một cuộc khủng
hoảng, nhưng không phải là một cuộc khủng hoảng về quyền
đại diện như ở Thổ Nhĩ Kỳ. Larry Diamond, một học giả
hàng đầu về dân chủ tại Đại học Standford, chỉ ra rằng
cả Rousseff và người tiền nhiệm giống Erdogan của bà ta, ông
Luiz Inacio "Lula" da Silva, đã phải thương lượng về chính
trị nhiều hơn so với ông Erdogan bởi họ lãnh đạo dựa trên
các liên minh trong khi ông Erdogan kiểm soát đa số trong nghị
viện. Đến lượt lý do cho điều này là vì luật pháp Thổ
Nhĩ Kỳ loại bỏ các đảng phái không giành được nhiều hơn
10% số phiếu phổ thông ra khỏi nghị viện. Hệ thống của
Thổ Nhĩ Kỳ tạo điều kiện cho sự bốc đồng tồi tệ nhất
của Erdogan. Cộng tác với các đối thủ có thể buộc ông ta
phải nhận ra một vài bài học đắt giá.

Nền dân chủ được củng cố qua sự kết hợp giữa những quy
tắc tốt đẹp và những thói quen tốt lành – giữa hiến pháp
và văn hóa. Nhưng chúng thường thất bại trước khi đạt
được điều đó, và cả một tập hợp con gồm các tài liệu
học thuật phân tích những trường hợp bị thụt lùi. (Mali là
ví dụ gần đây nhất.) Gần như không thể hình dung được
một kịch bản xảy ra ở Ai Cập, theo đó việc quân đội
giành lại quyền chỉ huy sau những cuộc xung đột không ngừng
giữa ông Morsy, phe đối lập thế tục, và giới tư pháp lại
kích động nhiều hỗn loạn, bạo lực, cũng như làm tê liệt
nền kinh tế hơn nữa so với những gì đã diễn ra. Trên thực
tế, hành vi độc đoán của kẻ này tạo ra hành vi độc đoán
của kẻ khác, nền dân chủ thất bại và Ai Cập quay trở lại
một dạng mới của hiện trạng trước đó – như Pakistan là
một ví dụ đã trải qua nhiều lần.

Nhưng đó không phải là kịch bản có khả năng xảy ra cao
nhất đối với Ai Cập, và chắc chắn cũng không phải cho Thổ
Nhĩ Kỳ. Thời đại mà người dân chấp nhận, càng không nói
đến chuyện đòi hỏi, quay trở lại chế độ chuyên chế đang
sắp kết thúc. Những gì chúng ta thực sự nhìn thấy trong các
cuộc biểu tình quần chúng ở Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Brazil,
cũng như ở các nơi khác là một thái độ không chấp nhận
một thỏa thuận ngầm rằng quyền công dân trong nền dân chủ
bị giới hạn trong quyền bỏ phiếu – bên cạnh một tầng
lớp chính trị bị tê liệt vì không biết làm thế nào để
đáp ứng lại những yêu cầu này. "Cứ bốn năm một lần,
chúng tôi lại tổ chức bầu cử và quốc gia này tự đưa ra
lựa chọn cho nó," ông Erdogan giảng giải cho người dân của
mình như vậy. Đó là sai lầm. Chủ nghĩa độc đoán thông qua
bầu cử sẽ không hoạt động theo cách đã từng được tiến
hành trước kia bởi vì có quá nhiều người sẽ không chấp
nhận nó. Chế độ độc tài của đa số, hoặc của đa số
giả định, sẽ tiếp tục tồn tại ở một vài nơi, như ở
nước Nga. Nhưng những ngày tháng của nó đang được đếm ở
Venezuela, trong khi tôi không thấy nó diễn ra ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Vấn đề thực sự ở chỗ là các nền dân chủ không sẵn
sàng đáp ứng sẽ gây ra nhiều cuộc biểu tình phản đối
hơn, dẫn đến việc kích động nhiều hành động phản ứng
lại, khiến cho niềm hy vọng và mục tiêu chung ở các quốc gia
như Brazil và Thổ Nhĩ Kỳ sẽ nhường chỗ cho hận thù và chia
rẽ, gây sụt giảm đầu tư và năng suất lao động, bởi vậy
lại càng gây ra nhiều hận thù và chia rẽ. Trong thế giới Ả
Rập, dường như chỉ có Tunisia đang thu hẹp sự chia rẽ giữa
các nhóm để tạo nên một trật tự khả thi mới; Ai Cập và
Libya đang tiến đến những hình thái dân chủ rối loạn chức
năng khác nhau. Các quốc gia này cần thời gian để rèn luyện
những thói quen mới, đồng thời tạo ra những quy tắc tốt
hơn. Nhà tư tưởng chính trị Samuel Huntington đã quan sát thấy
rằng nền dân chủ tại Hoa Kỳ đã không hoàn toàn được
củng cố cho đến khi phe Cộng hòa của ông Adams bị thua
trước phe Dân chủ của Jackson, để sau đó những người theo
chủ trương của Jackson lần lượt nhường chỗ cho phe Whigs.
Thay đổi chế độ là thuốc bổ cho một nền dân chủ. Bởi
vậy, chúng tôi hy vọng ông Erdogan cũng như ông Morsy sẽ chứng
tỏ rằng họ không phải là Putin hay Chávez.


[*] James Traub là một thành viên của Trung tâm Hợp tác Quốc
tế. Mục "Điều khoản Cam kết" của ông trong tờ báo
ForeignPolicy.com được cập nhật hàng tuần. Theo dõi ông trên
Twitter: @JamesTraub1.

<strong>Nguồn:</strong> James Traub, <a
href="http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/21/the_tyranny_of_the_majority_brazil_turkey_protests">The
Tyranny of the Majority</a>, Foreign Policy, ngày 21 Tháng Sáu 2013.

Bản Tiếng Việt © 2013 The Pacific Chronicle

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130628/james-traub-su-chuyen-che-cua-da-so),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!