height="271" alt="thinking.jpg" /></center>
Có thể đo lường tình trạng tinh thần của một xã hội qua
phản ứng chung trước một thảm kịch. Đầu năm 2011, thế
giới khâm phục thái độ người Nhật Bản sau một trận
động đất và sóng thần. Năm 2008, thanh niên từ khắp nước
Trung Hoa xúc động đến cứu giúp các nạn nhân động đất ở
tỉnh Tứ Xuyên. Ở Việt Nam, những năm miền Trung bị bão
lụt, như năm 1964, một phong trào của thanh niên, sinh viên toàn
quốc nổi lên lo việc cứu trợ.
Một tai nạn mới xẩy ra đang làm rung động hàng chục triệu
"công dân mạng" ở Trung Quốc trong mấy tuần lễ cuối
tháng Mười năm 2011. Một bé gái bị xe cán chết mà nhiều
người thờ ơ đi qua. Cô bé 2 tuổi tên là Vương Duyệt (Wang
Yue), ở thành phố Phật San, tỉnh Quảng Đông. Cha mẹ thường
gọi cháu là Duyệt Duyệt (Yue Yue), nói tiếng Việt sẽ gọi là
"Vui Vui." Cháu bị một chiếc xe tải cán trên một đường
phố chật chội và đông đúc, vào lúc sau 5 giờ chiều, sắp
tối.
Điều đáng kinh ngạc là hàng phố không thấy chạy ai ra cứu
cháu bé mặc dù các cửa hàng còn mở, người qua lại đông
đảo. Có 18 người đi xe gắn máy hoặc đi bộ băng qua, tránh
cô bé đang bị thương nằm trên đường, mà không dừng lại.
Một chiếc xe tải thứ hai đè qua cô bé lần nữa. Sau cùng
một phụ nữ bước tới, cúi ôm nhắc cô bé lên, la lớn kêu
mọi người, lúc đó cha mẹ mới biết chạy tới. Người cha
đang mắc bận ở cửa hàng, người mẹ đang phơi quần áo,
không để ý con chạy ra đường. Tám ngày sau, cháu bé Duyệt
Duyệt chết trong bệnh viện.
Máy quay phim của khu phố gắn để theo dõi về an ninh đã thu
hình cảnh tượng này. Ngày hôm sau, các đài truyền hình chiếu
lên. Đoạn phim được đưa lên một mạng coi chung (video-sharing
site) tên là Youku (优酷 Ưu Khốc, nghĩa là Thứ Rượu Tốt
Nhất – mời cùng uống!) Các mạng lưới khác tiếp tay đưa
phim lên, cả nước Trung Hoa chấn động. Tại sao bao nhiêu
người qua lại có thể thờ ơ, trong suốt bẩy phút đồng hồ,
không ai dừng chân cứu một em bé mới bị xe cán; và đang nằm
giữa đường đầy xe đang chạy? Nhiều người lên mạng đặt
câu hỏi: "Nước Trung Hoa đã mất linh hồn hay sao?" Nhiều
người nói đến "Khoảng trống đạo đức." Nhiều người
than xã hội đã "mất niềm tin." Có người thú nhận,
"Đây là nỗi sỉ nhục của Trung Quốc." Một công dân mạng
viết trên Wiebo (Vi Bác, giống như Twiter ở Mỹ) trong mạng Sina:
"Xã hội này đang mắc bệnh trầm trọng! Ngay cả đối với
chó, mèo, người ta cũng không đối xử vô tình như vậy!"
Ngay bữa đoạn phim video cảnh em bé Yue Yue trên lên Youtube, một
nhà văn ở bên kia bờ đại dương gửi cho tôi một bản qua
email. Ông yêu cầu tôi coi để suy nghĩ. Xin trích lá thư: "Tôi
vừa xem một đoạn phim (không cắt xén) thu từ cái surveillance
camera về vụ đứa bé Trung Quốc hai tuổi bị xe cán. Các đài
BBC, CNN chỉ chiếu chút đỉnh vì quá kinh hoàng,… vì ghê tởm
quá. Tôi đã mò mẫm tìm để xem cho hết mà tìm hiểu tinh
thần, văn minh, văn hoá của người Trung Quốc ngày nay... Phải
nói thật là tôi đã khóc khi kể lại cho vợ tôi nghe (vợ tôi
sẽ không dám xem). Tai nạn mới xẩy ra tức thì.… Đây là
nước Trung Quốc với các vấn đề Hoàng Sa Trường Sa, Lưỡi
Bò, Bô Xít... mà Việt Nam đang phải đối mặt… Xem để hiểu
thêm về tinh thần và văn minh của người Trung Quốc... Xem
đoạn phim này, còn thấy trẻ con nó mà nó không thương thì nó
thương thế chó nào được cái thằng đầy tớ Ố Nàm?"
Dù rất yêu mến, quý trọng người bạn đã gửi cho mình
đoạn phim, tôi không dám mở phim ra coi, ngần ngại mãi, trong
suốt một tuần lễ. Đến khi thấy tất cả các báo khắp thế
giới đều loan tin này; tôi phải coi, và tôi cũng khóc.
Không phải chỉ khóc thương em bé Duyệt Duyệt. Mà thương cả
một xã hội đang mất linh hồn.
Thương tất cả những người ở các xã hội khác nhưng cũng
đang sống giống như vậy. Ngày xưa Mạnh Tử, một người Trung
Hoa sống trước đây hơn 2000 năm, nói là bản tính con người
là thiện. Ông nói tại sao ông tin như vậy: Vì ai thấy một
đứa trẻ sắp bị tai nạn cũng (động lòng trắc ẩn) vội
vàng lo cứu. Đó là đầu mối của Đức Nhân. Trắc ẩn chi
tâm, Nhân chi đoan dã. Tôi chắc ai coi đoạn phim tai nạn của em
bé Duyệt Duyệt đó cũng phải khóc. Đầu mối của lòng nhân
vẫn còn trong lòng người. Những người ở Phần Lan, Canada, Úc
châu ai xem cũng phải khóc. Nói như vậy, để chúng ta thấy
vẫn còn có thể tin ở Tính Thiện trong tâm con người, loài
người ai cũng biết động lòng trắc ẩn. Người Việt Nam hay
người Trung Quốc cũng vậy.
Hàng triệu công dân mạng ở Trung Quốc cũng khóc, không khác
gì chúng ta cả. Và họ lên tiếng, đặt câu hỏi, họ nổi
giận, chắc chắn giận dữ hơn người Việt Nam! Vì ngoài nỗi
khổ đau họ còn cảm thấy nhục nhã nữa. Một nỗi nhục
chung, khó lòng phai nhạt. Nhớ lại hình ảnh dân Nhật Bản sau
trận động đất được truyền khắp thế giới, người Trung
Hoa càng cảm thấy xấu hổ. Hai ngày sau, một nhật báo ở
Thượng Hải đăng tin một bà gieo mình tự trầm ở Tây Hồ,
tỉnh Triết Giang, đã được một người nhẩy xuống cứu
sống. Báo có đăng hình cảnh hai người lúc còn trên mặt hồ,
người cứu mạng là một phụ nữ da trắng. Tờ báo không thể
nói gì về tên, họ và tung tích "nữ hiệp" này, chỉ nói
là một người Mỹ. Vì sau việc cấp cứu, người đàn bà đó
đã bỏ đi.
Xã hội Trung Quốc đang mắc bệnh. Xã hội Việt Nam có khá hơn
không, chúng ta không dám quả quyết. Ngay ở các xã hội khác,
những cảnh như vậy cũng có thể xẩy ra. Điều đáng cho chúng
ta suy nghĩ là câu hỏi mà chục triệu công dân mạng ở Trung
Quốc đang hỏi: "Vì đâu nên nỗi?"
Trên các mạng lưới ở Trung Quốc, nhiều người đã thử tìm
hiểu nguyên nhân. Người ta đổ tội đồng tiền; cả xã hội
đang chỉ lo kiếm tiền, lạnh nhạt với tai nạn xẩy ra cho
người khác. Lại nói đến tình trạng đô thị hóa. Khi hàng
trăm ngàn người từ khắp nơi đổ về thành phố sống, họ
đối xử với nhau như những người xa lạ, không có tình hàng
xóm, láng giềng. Tìm trong tâm lý học, nhiều người đã nêu
lên hiện tượng gọi là "hiệu ứng bàng quan," (bystander
effect). Hiện tượng này được các nhà tâm lý học Mỹ gọi
tên nhân một bản tin năm 1964. Cô Catherine "Kitty" Genovese, 29
tuổi, bị một hung thủ đâm ngay trước cửa tòa nhà nơi cô
cư ngụ, lúc nửa đêm về sáng. Cô khóc, cô la, kêu cứu.
Nhiều hàng xóm thức dậy, mở cửa ra nhìn, nhưng không ai cứu,
38 người tất cả. Có bà bảo chồng gọi cảnh sát, nhưng ông
già nói: Đừng lo. Chắc đã có hàng chục người gọi rồi.
Đó là một hiện tượng tâm lý: Không ai nghĩ mình có trách
nhiệm cứu, vì nghĩ rất nhiều người cùng chia sẻ trách
nhiệm.
Ngoài những yếu tố tâm lý tâm lý trên, có người giải thích
hiện tượng bé Duyệt Duyệt không được cứu là do "những
đặc tính Trung Hoa" như nhật báo New York Times viết khi kể
chuyện này. Một đặc tính là "Quan hệ." Mối quan hệ lớn
nhất của người Trung Hoa là gia đình, đại gia đình, còn quan
hệ đối với "người ngoài" rất yếu. Có thể nói tình
"lối xóm" ở nông thôn Việt Nam quan trọng không thua tình
gia đình; người Trung Hoa khác.
Tinh thần trọng nam, khinh nữ có thể ảnh hưởng, khiến
người ta thờ ơ khi nạn nhân là một bé gái. Nếu đó là một
em trai, liệu có khác hay không, chúng ta cũng khó đoán. Một
yếu tố khác ảnh hưởng tới thái độ lãnh đạm của những
người qua đường là người ta sợ bị lôi thôi. Một câu
chuyện cũ đã được các nhà tâm lý xã hội ở Trung Quốc
nhắc tới là vụ án Bành Vũ ở Nam Kinh (南京彭宇案), năm
2006. Bành Vũ là một thanh niên, thấy một bà già té bị
thương ngay cửa xe buýt đầy người chen lấn, xô đẩy, anh ta
đã đỡ lên rồi đưa tới bệnh viện. Sau đó, gia đình bà ta
kiện, cho là chính Bành Vũ đã làm bà bị ngã. Và quan tòa bắt
anh trả 40% số tiền chi phí trị liệu, khoảng 7,000 đô la Mỹ.
Quan tòa phán thế này: Nếu không phải là người gây ra tai
nạn, tại sao anh lại lo đưa bà ấy tới bệnh viện?
Chúng ta phải kinh ngạc trước lý luận của quan tòa! Lời phán
này giả thiết rằng trong xã hội ai cũng sống như ông quan
tòa, thì bình thường không ai giúp đỡ ai bị nạn cả; trừ
khi chính mình gây tai nạn!
Nhưng ở nước Trung Hoa vẫn có nhiều người sống theo lối
cổ, theo lối Mạnh Tử, họ sẵn sàng cứu giúp kẻ khác. Trong
câu chuyện bé Duyệt Duyệt, người được cả thế giới ca
ngợi là một bà già lượm rác, người đã cúi xuống nâng bé
lên rồi hô hoán hỏi cha mẹ đứa bé này ở đâu. Bà Trần
Hiền Muội (Chen Xianmei 陈贤妹), ban ngày làm công cho một cửa
hàng, ban đêm đi lượm rác. Người phụ nữ 58 tuổi này không
bỏ đi sau khi cứu đứa bé, vì bà ở ngay đó, và lúc đó mới
6 giờ chiều, bà còn lo đi lượm rác tiếp cho tới nửa đêm.
Mọi người có thể nhìn thấy bức hình chụp cảnh người mẹ
bé Duyệt Duyệt quỳ lạy trước mặt bà và khóc lóc cảm ơn.
Bà Hiền Muội lộ vẻ bối rối, đứng ngay đơ, mắt trông có
vẻ ngạc nhiên, đưa tay ra đỡ, bàn tay buông thõng như thể bà
không muốn đụng chạm vào tóc tai, quần áo vừa sạch vừa
đẹp của một "bà chủ."
Khắp thế giới vẫn có những người như bà Hiền Muội. Ở
nước Trung Hoa cũng thế. Nhưng một điều khác chúng ta cần suy
nghĩ là làm sao để một xã hội có nhiều bà Hiền Muội hơn?
Có phải vụ án Bành Vũ làm cho những bà Hiền Muội biến dần
mất hay không? Phải tổ chức xã hội ra sao để đảo ngược
lại tình hình xuống dốc đó?
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/10390), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét