của riêng mình để độc giả tham khảo:
- Fukuzawa đề xuất những cải cách trong giai đoạn nước Nhật
đang có sự thay đổi chính quyền phong kiến cai trị, chính
quyền mới còn yếu, phải tìm kiếm nhân tài và các sáng kiến
để ổn định lòng dân; trong khi triều Nguyễn của Nguyễn
Trường Tộ lại tương đối ổn định về quyền lực, trở
nên thủ cựu.
- Fukuzawa chọn phương án thay đổi từ dưới lên (khai sáng cho
dân), trong khi Nguyễn Trường Tộ muốn thay đổi từ trên
xuống (khai sáng cho quan). Fukuzawa không chỉ đề xuất những
cải cách lên chính quyền; ông còn là người thực hiện các
cải cách của mình qua việc mở trường, mở tòa báo, mở ngân
hàng để khuyến khích người dân làm theo. Rất nhiều tác
phẩm của ông hướng tới quần chúng, thay vì viết nhiều bản
tấu dâng vua như Nguyễn Trường Tộ. Dù nhiều lần được
mời tham gia chính quyền, ông đã từ chối để đứng bên
ngoài như một trí thức độc lập.
- Fukuzawa không đứng một mình trong cuộc cách mạng của dân
tộc Nhật. Cùng với ông còn có nhiều học giả, trí thức Tây
học nhìn thấy vấn đề tụt hậu của người Nhật giống
ông. Nguyễn Trường Tộ hình như đứng một mình. À không, chia
sẻ sự cô đơn của ông còn có Phan Thanh Giản:
<h2>Tự Thán</h2>
Từ ngày đi sứ tới Tây kinh,
Thấy việc Âu Châu phải giật mình.
Kêu gọi đồng bang mau kịp bước,
Hết lời năn nỉ CHẲNG AI TIN…
Nhiều trí thức Việt Nam vẫn mong muốn góp ý để Đảng CSVN
"thay đổi mình" giống Nguyễn Trường Tộ. Những người có tư
tưởng canh tân ở Việt Nam hiện nay vẫn bị coi là những kẻ
lập dị, chẳng đáng tin. Muốn có những thay đổi thực sự
bền vững, các trí thức Việt Nam cần sớm học tập những
kinh nghiệp của trí thức Nhật cách đây hơn 100 năm.</div>
<h2>Bài 1: Cải Tổ Đối Nội và Nguyễn Trường Tộ</h2>
Chào các bạn,
1) Sau đây tôi sẽ viết một loạt bài về cải tổ đối nội
của Việt Nam để Việt Nam phát triển và để có nội lực
trong việc đối ngoại và lấy lại Hoàng Sa và Trường Sa.
2) Bài đầu tiên tôi xin giới thiệu lại Nguyễn Trường Tộ
người có tư tưởng canh tân nước nhà từ thế kỷ thứ 19
cùng thời với nhà canh tân Nhật Fukuzawa Fukichi.
3) Nước Nhật đã nghe theo lời đề nghị của Fukuzawa Fukichi,
riêng Việt Nam thì đã bác hơn 30 sớ canh tân của Nguyễn
Trường Tộ.
4) Việc gì đã xẩy ra giữa trong sự phát triển của hai đất
nước thì các bạn đã rõ.
_____________________
Có thể nói, ở hai ông Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi
(Phúc-Trạch Dụ-Cát). Có rất nhiều sự tương đồng về thời
đại, về đất nước, về tình hình thế giới bởi cả hai
sống cùng trong một giai đoạn lịch sử. Từ thực tế trên,
việc so sánh hai nhân vật lịch sử này, đồng thời cũng là
những nhà tư tưởng về cải cách, mở cửa có thể mang lại
cho chúng ta nhiều điều thú vị.
<h2>Những điểm tương đồng giữa Fukuzawa và Nguyễn Trường
Tộ</h2>
Có thể nói, Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ là hai
người sinh cùng thời, và cả hai đều học rất giỏi. Điều
thú vị nữa là hai người đều sinh ra từ một vùng đất có
truyền thống, chứ không không phải ở thủ đô. Hai ông không
xuất thân từ gia đình quá giàu có, nhưng cũng không phải ở
gia đình quá nghèo.
Hai nước Nhật và Việt Nam ở thời mà các ông sinh sống
thì cũng có một vài điểm tương đồng. Thí dụ như hai nước
cùng đóng cửa với thế giới, nhưng bắt đầu bị các quốc
gia phương Tây nhòm ngó.
<div class="boxright200"><img src="http://danluan.org/files/u1/Fukuzawa.jpeg"
width="190" height="250" alt="Fukuzawa.jpeg" /><div
class="textholder">FUKUZAWA YUKICHI (1835-1901)</div></div>Tại Nhật, năm
1853, hạm đội Mỹ xuất hiện gây một cú sốc lớn trên khắp
nước Nhật. Anh trai thúc giục Fukuzawa tới Nagasaki học tiếng
Hà Lan để nắm vững về súng ống phương Tây. Khi đó, ông
mới 23 tuổi. Đến tháng 8-10/1858, Fukuzawa được bổ nhiệm làm
người dạy tiếng Hà Lan cho lãnh địa Nakatsu. Tháng 7/1859:
Nhật mở cửa ba cảng biển theo các điều khoản của "Hiệp
ước hoà bình và hữu nghị", được ký một năm trước đó
với Mỹ và một số nước châu Âu.
Ở Việt Nam, năm 1858, Pháp đánh Đà Nẵng. Nguyễn Trường
Tộ lúc đó 30 tuổi, Nhà thờ xã Đoài mời ông làm giáo viên
dạy chữ Hán. Giám mục Gauthier dạy ông tiếng Pháp và khoa
học thường thức phương Tây.
Hai người cùng đi nước ngoài hầu như cùng thời điểm,
như vậy cả Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa có điều kiện
tiếp xúc Tây học từ sớm, biết tiếng Hà Lan, tiếng Anh,
tiếng Pháp. Lại có dịp được ra nước ngoài nên hai ông có
điều kiện tiếp xúc trực tiếp với văn minh, với thế giới
vật chất và công nghệ của phương Tây, từ đó hình dung trong
đầu những hoạt động, những tư tưởng mang tinh thần cải
cách.
Đầu năm 1860, trong khuôn khổ các điều khoản của hiệp
ước, chính quyền Shogun quyết định phái sứ giả sang Mỹ.
Fukuzawa tình nguyện đi theo đoàn sang San Francisco, Mỹ. Từ Mỹ
về trong năm đó, ông dịch và xuất bản cuốn sách đầu tay
"Kaeitsugo". Khoảng ba năm đầu sau đó, Fukuzawa chỉ chuyên
tâm học hành và viết cuốn sách đầu tiên.
Sinh tại thành phố Osaka, trong một gia đình Samurai cấp
thấp. Đến năm 1837, cha ông qua đời đột ngột ở tuổi 44.
Cuộc sống khó khăn, ông phải giúp gia đình và cho mãi đến
năm 14 tuổi mới được đến trường. Không chỉ dừng lại ở
một nhà tư tưởng, Fukuzawa đã bắt tay làm rất nhiều việc,
từ mở trường dạy học, lập tờ báo, dịch sách để hướng
những đề xuất, ý tưởng, giải pháp của mình vào đông
đảo người dân và trí thức Nhật Bản, từ đó tạo nền
tảng cho sự phát triển nhanh chóng về nhận thức, hành động
và phát triển của người dân cũng như đất nước Nhật Bản.
Trong những năm 1861-1863, ông sang châu Âu theo đoàn đàm phán
mở thêm cảng biển và điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Ông
đến các nước như Pháp, Anh, Hà Lan, Đức, Nga và Bồ Đào Nha.
Trong vai trò phiên dịch, Fukuzawa quan sát được rất nhiều
điều mới mẻ và các thể chế tổ chức như bệnh viện, kho
vũ khí, hầm mỏ, trường học. Dựa vào những điều chứng
kiến trong chuyến đi, Fukuzawa xuất bản tập đầu tiên của
tác phẩm Thực trạng phương Tây (Seiyo jijo). Tác phẩm này của
ông được bán chạy nhất lúc bấy giờ. Đến năm 1866, ông
hoãn việc viết tiếp tập hai cuốn Thực trạng phương Tây
để giành thời gian dịch cuốn Kinh tế chính trị của J. H.
Burton. Trong cuốn sách xuất bản năm 1867, ông thảo luận về
"những cột trụ chính yếu" và mạng lưới xã hội vô hình
thiết lập nên xã hội văn minh. Sau đó, ông tiến hành dịch
các tác phẩm quan trọng của Anh cho người Nhật đọc, học
tập và tiếp thu.
<h2>Nguyễn Trường Tộ:</h2>
Còn ở Việt Nam, những năm 1859-1860, Nguyễn Trường Tộ
được giám mục Gauthier đưa qua Hương Cảng, Singapore, Thụy
Sĩ. Trên đường đi ông có ghé Roma yết kiến Giáo hoàng rồi
cuối cùng sang Paris theo học trong gần 2 năm.
Vào năm 1861, khi Đại đồn Kỳ Hoà thất thủ, ông nhận
làm phiên dịch cho Pháp với mong muốn góp phần mình cho sự
hoà hoãn hai bên. Ông viết thư gửi triều đình trong đó nêu ý
kiến là nên hoà với Pháp. Sau đó, ông viết bản điều trần
đầu tiên. Đến quãng năm 1862-1863, ông thôi không làm phiên
dịch nữa vì thất bại trong việc điều đình. Thời gian này,
ông tham gia xây cất tu viện ở Sài Gòn và dồn tâm trí soạn
kế hoạch giúp phát triển đất nước. Vào tháng 3/1863, ông
gửi triều đình văn bản "Bàn về tình thế lớn trong thiên
hạ". Tiếp đó, ngày 29/3/1863, ông gửi bản Trần tình. Một
năm sau đó, ông gửi triều đình văn bản "<em>Kế hoạch duy
trì hoà ước mới</em>", và "<em>Kế hoạch làm cho dân giàu
nước mạnh</em>". Tất cả là những bản điều trần!
<div class="boxright200"><img
src="http://danluan.org/files/u1/Nguyen%20Truong%20To.jpg" width="273"
height="480" alt="Nguyen Truong To.jpg" /><div class="textholder">NGUYỄN
TRƯỜNG TỘ (1828 - 1871)</div></div>
Sinh tại Bùi Chu, Hưng Nguyên, Nghệ An. Ông học rất giỏi,
ngoài việc học với cha ở nhà, ông còn theo học nhiều thầy
đồ nổi tiếng trong vùng. Tuy mất sớm ở tuổi 43 nhưng ông
đã đề xuất rất nhiều kế hoạch cải cách táo bạo, nhằm
đưa đất nước thoát khỏi cảnh trì trệ, tiến lên trở
thành một quốc gia dân giàu nước mạnh. Đáng tiếc, những
bản điều trần của ông thời đó đã không được trọng
dụng.
Năm 1865, ông gửi triều đình văn bản "Về việc mua
thuyền và đóng thuyền máy". Vào đầu năm 1866, khi được
mời đến Huế, ông tiếp tục gửi văn bản "Kế hoạch khai
thác tài nguyên đất nước". Đến tháng 4/1866: ông thảo thư
Tây Soái có châu phê của Vua. Đây vẫn là một bản điều
trần và gửi thư cho Vua. Tháng 8/1866, Nguyễn Trường Tộ cùng
giám mục Gauthier đến Huế, chuẩn bị đi Pháp, được vua Tự
Đức tiếp kiến.
Từ tháng 9 đến hết năm 1866, ông tiếp tục gửi văn bản
và thư tới triều đình, cụ thể như văn bản "về việc
học thực dụng" và "Phải tạm thời dựa vào Pháp" và
những bức thư về vấn đề khác nhau. Vào năm 1867, ông cùng
một số quan chức đáp tàu đi Pháp. Tháng 3 năm đó, ông tới
Paris. Rồi đến ngày 15/11/1867, ông soạn văn bản "Tế cấp
bát điều". Tháng 2/1868, về tới Huế, ông được vua Tự
Đức tặng thưởng. Tháng 3 năm sau đó, Nguyễn Trường Tộ
viết: "Tổ chức gấp việc khai mỏ". Trong các tháng 3-5/1868,
ông viết nhiều văn bản thúc giục triều đình cử người đi
Pháp học
Tiếp tục như vậy, suốt năm 1871, Nguyễn Trường Tộ viết
rất nhiều văn bản đề xuất việc thông thương với Pháp như
"Chỉnh đốn quân đội và quốc phòng", "Canh tân và mở
rộng quan hệ ngoại giao", "Về chính sách nông nghiệp";
"nên mở cửa chứ không nên khép kín". Rất tiếc, ngày
24/11/1871, Nguyễn Trường Tộ mất ở quê, hưởng thọ 41 tuổi.
Nguyễn Trường Tộ mất sớm nhưng tôi tin rằng, dù ông còn
sống, ông sẽ vẫn không làm gì khác hơn ngoài việc viết tấu
trình.
Nguyễn Trường Tộ đã liên tiếp gửi lên triều đình Huế
30 bản điều trần đề xuất canh tân, xây dựng đất nước
giàu mạnh và gần sáu chục bản điều trần khác đề cập
đủ mọi lĩnh vực.
Còn đối với Nguyễn Trường Tộ, theo nhiều học giả và
công chúng, các bản điều trần của ông nếu được áp dụng
là một sách lược lớn biến Việt Nam thành một nước hùng
cường, tạo nên chuyển biến quan trọng trong lịch sử giữ
nước của dân tộc Việt Nam.
Tháng 5 năm 1863, Nguyễn Trường Tộ soạn xong ba văn bản
để gửi lên Triều đình Huế: bản thứ nhất là Tế cấp
luận, bản thứ hai là Giáo môn luận, bản thứ ba là Thiên hạ
phân hợp đại thế luận. Trong ba bản đó, bản Tế cấp luận
là văn bản quan trọng nhất. Nội dung của bản này đề cập
đến việc canh tân và phát triển đất nước. Với Tế cấp
luận ông đã khẳng định: "Tế cấp luận thâu tóm trí khôn
của thiên hạ 500 năm nay... Bài Tế cấp luận của tôi nếu
đem ra thực hành hàng trăm năm cũng chưa hết".
Trong giáo dục, ông phản đối lối học tầm chương trích
cú, đóng cửa khư khư giữ lấy cái sự học lỗi thời chỉ
cốt có học vị bằng cấp. Ông chủ trương học để thực
hành. Ngay cả bản thân, ông không hề đề tên ứng thí một
khoa nào, không hề có bằng cấp gì nhưng kiến thức của ông
sâu rộng mang tầm bách khoa, uyên thâm trong nhiều lĩnh vực.
Theo ông cần phải đưa vào chương trình giáo dục những tri
thức về nông nghiệp, địa lý, thiên văn, công nghệ, luật
pháp, nghĩa là những gì xã hội, cuộc sống hiện đại thực
sự cần tới trước mắt và lâu đài, chứ không phải dùi mài
tứ thư ngũ kinh với những giáo huấn xa vời của Khổng Mạnh.
Ông cũng sớm đề xuất soạn Tự điển cho người học, nghiên
cứu Hán học, Tây học.
<h2>Kết Luận:</h2>
Cả hai Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa đều tập trung vào
cải tổ giáo dục và suy nghĩ của người dân. Nguyễn Trường
Tộ còn khuyên triều đình Huế nên tiếp tục điều đình với
Pháp và trong thời gian đó canh tân đất nước theo mô hình
phương Tây. Tức là lánh xa quỹ đạo của Tàu.
Về tư tưởng, Nguyễn Trường Tộ không thua gì Fukuzawa của
Nhật. Nhưng Nhật Bản đã tiếp thu lời đề nghị của
Fukuzawa. Còn vua Tự Đức thì không.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7076), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét