(TLXH)</strong>
<strong>1.1 Sự tương tác</strong>
Trong lĩnh vực Tâm Lý Học Xã Hội (và trong lĩnh vực Tâm Lý
Học nói chung), đáng tiếc là chưa có một lý thuyết chung
được sự chấp nhận của tất cả các nhà nghiên cứu. Để
độc giả dễ dàng tiếp thu môn Tâm Lý Học Xã Hội, tác giả
tổng hợp một số các tư tưởng được thừa nhận thành một
lý thuyết "tạm thời".
Lý thuyết này cho rằng, về căn bản, kinh nghiệm của con
người chẳng qua là sự tương tác giữa <em>Thế Giới</em>
[nằm bên ngoài] và <em>Bản Thân</em> [bên trong]. Nói đơn giản
hơn nữa, <em>thế giới</em> đem đến cho ta những <em>sự
kiện</em>, và đến lượt mình, ta gán ý nghĩa cho các <em>sự
kiện</em> ấy bằng cách diễn giải và phản ứng (hay hành
động) theo chúng.
<center><img src="http://danluan.org/files/u1/SocPsy_interaction2_B.GIF"
width="600" height="294" alt="SocPsy_interaction2_B.GIF" /></center>
Trong đồ hình trên có một số chi tiết dễ hiểu: <em>Khích
động</em>, hay <em>cảm giác</em> (là sự tác động của <em>thế
giới</em> vào các giác quan của ta, <em>kích thích</em> ta) và
<em>hành động</em> (là <em>đáp ứng</em> của ta hướng ra
<em>thế giới</em> bên ngoài). Trước đây các nhà Tâm lý học
nghĩ rằng như thế là đủ, nhưng ngày nay với nhiều kiến
thức hơn, họ thêm hai yếu tố nữa: <em>sự dự liệu</em> và
<em>sự thích nghi</em>.
<strong>Sự dự liệu (antipation):</strong>
Mỗi người có những kiến thức nhất định về thế giới,
họ duy trì những "mô hình" đó trong não. Những mô hình này bao
gồm đủ loại, từ thứ nhỏ nhặt như xỏ chiếc giày nào
trước, cho đến phức tạp như bạn cảm thấy ra sao về bản
thân và cuộc sống. Bạn dựa vào những mô hình này để dự
liệu (hay tiên đoán) những gì sẽ xảy ra tại thời điểm vài
giây kế tiếp hay trong mười năm nữa.
Khi bạn nhắm mắt lại, tuy không thấy gì nữa, nhưng bạn tin
rằng khi mở mắt ra sau vài giây thì mọi thứ (bàn ghế, nhà
cửa, người bạn vừa nói chuyện bên cạnh, v.v...) vẫn còn
hiện hữu quanh mình. Nếu mở mắt ra mà những thứ đó biến
mất, bạn sẽ rất ngạc nhiên vì điều đó nằm ngoài <em>dự
liệu</em> của bạn.
Nếu bạn tiếp tục nhắm mắt và tập trung suy nghĩ về những
thứ mà bạn trông đợi sẽ hiện hữu khi bạn mở mắt, bạn
có thể tạo ra hình ảnh của những đồ vật hay con người
trong đầu. Chúng ta có thể nói rằng những hình ảnh và luồng
suy nghĩ chính là những dự liệu tạm thời bị tách ra khỏi
dòng sự kiện.
Ta cũng dự đoán cho tương lai dài hơn: ta có những dự liệu
về những gì trường học sẽ hoặc không sẽ đem lại cho ta,
về tình yêu có lâu bền mãi mãi, về việc mặt trời mọc,
v.v...
<strong>Sự thích nghi:</strong>
Đôi khi ta không dự đoán đúng. Ví dụ bạn cho rằng mình
thấy một người quen và bạn định vẩy tay gọi người ấy,
nhưng mới vừa giơ tay và mở miệng thì bạn chợt nhận ra đó
là một người xa lạ. (Nếu có thể bạn xoay tay lại gãi đầu
hoặc giả bộ như che miệng ngáp. Nếu không kịp và đã lỡ
vẫy gọi rồi thì cứ làm bộ như bạn từng quen người ấy).
Khi phạm phải sai lầm bạn thường tìm hiểu mình đã sai ở
chỗ nào, phải làm gì, thế nào để sửa sai hoặc làm cho nó
hợp lý hơn. Theo cách ấy bạn cải tiến sự hiểu biết về
thế gian và sự liên hệ với nó; bạn cải tiến cái "mô hình"
của mình. Đây chính là <em>sự thích nghi</em>. Qua ví dụ trên,
có lẽ giờ đây trong kho tàng các "mô hình" của bạn có thêm
mô hình "vẫy nhầm người lạ", mô hình "tình trạng bối
rối", và mô hình "chậm lại - đừng vội vẫy trong tương lai".
<em>Sự thích nghi</em> có nghĩa là học hỏi.
<center><img
src="http://danluan.org/files/u830/sub01/SocPsy_chesspicture.GIF" /></center>
Thử xem một bàn cờ vua với vài con cờ. Một đứa trẻ sơ
sinh thường phản ứng bằng cách vơ lấy con cờ và bỏ vào
mồm. Đứa trẻ đó có lẽ thấy các con cờ là những người
tí hon. Một người lớn không biết chơi cờ xem đấy là những
con cờ sắp trên bàn cờ; và khi được hỏi hai con cờ ở phía
trước là gì, có lẽ họ sẽ nói hai "lâu đài". Một người
mới tập chơi sẽ nói đó là hai "con Xe" và có lẽ thêm vào
"nếu đi trước thì con Tượng trắng có thể ăn con Hậu đen".
Một người chơi giỏi có thể cho biết chỉ cần vài nước
cờ nữa là chiếu. Người chơi cờ "thấy" những nước đi
của các con cờ theo luật chơi. Không có điều nào ở đây sai
cả, chúng chỉ đơn giản là những ý nghĩa khác nhau [do những
người khác nhau] gán cho cùng một sự kiện (ở đây sự kiện
là bàn cờ và các quân cờ được ghi nhận qua thị giác của
ta).
Có lẽ bạn sẽ hỏi: <em>Sự kiện <strong>thật sự</strong> là
gì?</em> Nhưng hãy thận trọng khi hỏi câu hỏi đó! Bạn muốn
biết "thật sự" đối với ai? Sự kiện này luôn được cảm
nhận bởi một cá nhân nào đó, và cá nhân đó sẽ gán cho nó
ý nghĩa theo cách riêng của anh ta. Ví dụ, một nhà hóa học
nhìn các con cờ và ghi nhớ thành phần hóa học của chất
liệu làm ra quân cờ, đó cũng là hành động gán ghép ý nghĩa
cho sự kiện.
Dĩ nhiên, hãy để ý bàn cờ ấy chỉ có 6x6 ô thay vì 8x8 ô,
và không có con Vua trắng, có nghĩa đó không phải là một ván
cờ. Và thật ra nó chỉ là một hình vẽ -- một nhóm những
nét vẽ -- chứ không là một bàn cờ thực thụ. Tất cả
những nhận xét này cho thấy, những diễn dịch của ta đã
thêm bao nhiêu thứ vào những gì "thật sự" ở đó.
Vì vậy, để hiểu, tiên đoán và kiểm soát kinh nghiệm và cư
xử của con người, ta phải hiểu ý nghĩa mà họ gán ghép cho
hiện thực. Đấy không phải là việc dễ dàng.
(còn tiếp)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6452), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét