một tí tẹo là có thể làm thầy (nhất tự vi sư, bán tự vi
sư). Chung quy chia làm hai hạng. Hạng tiên sư và hạng tục sư.
Hạng tiên sư vì người mà dạy cách làm người. Hạng tục sư
vì tiền mà dạy cách làm tiền. Hạng tiên sư "lôi" kiến
thức (vốn có sẵn) trong bụng học trò ra. Hạng tục sư
"nhét" kiến thức từ ngoài vào. Tin theo tiên sư thì con
người là tiểu vũ trụ. Tin theo tục sư thì con người là cái
thùng chứa sách. Hạng tiên sư chỉ cho học trò thấy cái chỗ
thiếu của mình. Hạng tục sư chỉ cho học trò thấy cái chỗ
giỏi của mình. Thấy thiếu thì lo lắng, muốn được bổ sung,
vì thế kiến thức tăng tiến. Thấy giỏi thì hung hăng, muốn
được thi thố, vì thế kiến thức dừng lại. Hạng tiên sư
nương theo con người mà hành đạo. Hạng tục sư nương theo
chính trị mà hành nghề. Nước có đạo lý thì tiên sư nhiều
hơn tục sư. Nước vô đạo lý thì tục sư nhan nhản, có khi
bói không ra một mống tiên sư nào. Chính trị đứng đắn chú
trọng đến tiên sư. Chính trị lưu manh chú trọng đến tục
sư. Bởi thiên hạ ai cũng quan tâm đến việc làm người thì
chính trị khó bịp, ngôi vua nguy như đèn ra trước gió, phải
tử tế lắm mới mong giữ được. Thiên hạ ai cũng quan tâm
đến việc làm tiền thì chính trị tha hồ bịp, ngôi vua chả
cần tử tế vẫn có thể muối mặt mà cố đấm ăn xôi. Giáo
dục cốt làm thay đổi dân trí. Song không phải bao giờ cũng
theo hướng nâng cao. Giáo dục vì dân nhằm vào cái chỗ sáng
suốt của dân. Giáo dục lừa dân nhằm vào cái chỗ mê lú
của dân. Huống chi cái việc học làm người kia lại vô cùng
khó khăn. Bậc tiên sư dù cố đến mấy, rốt cuộc chỉ mang
tiếng vẽ đường cho hươu chạy. Mấy ngàn năm càng vắng
ngắt bóng người… Vẫn "Lời tựa" trong Luận ngữ tân
thư. Sau đây lại xin trích một phần của bộ sách đó:
Khổng Phu Tử một hôm đang thư thái, bỗng buột mồm nói ra
câu: "Hành tương tựu mộc tác nhân nan" (Người ta thường
sắp chui vào quan tài rồi, mới biết làm người là một việc
khó). Các học trò nhao nhao thắc mắc. Ai cũng cho rằng Ngài nói
vậy là hơi bi quan. Làm người mà khó đến như thế, thì
chẳng lẽ cuộc đời này toàn… khỉ hết hay sao? Rằng cứ
theo cái thuyết chữ "Nhân" của Ngài, thì miễn sao sống cho
tử tế, có hiếu với bố mẹ, ông bà, không ăn cắp ăn trộm,
không lừa đảo hay hại ngấm hại ngầm ai… là thành người
được rồi. Chứ có gì ghê gớm mà Ngài phải kêu khó.
Khổng Tử bèn thuyết liền một hồi:
"Các ngươi chỉ biết một mà chưa biết hai. Làm người
trước tiên cần phải biết phân biệt. Mà phân biệt đâu
phải là một kiến thức đơn giản. Không biết phân biệt sẽ
không bao giờ cho ra cái hồn người. Kẻ không biết phân biệt
có ba việc mù mờ (nguyên văn: tam sự bất tri) như sau: Thứ
nhất, ăn không biết thế nào là ngon, uống chẳng biết thế
nào là dở… như thế gọi là: 'thực bất tri kì vị'. Thứ
hai, nói không biết nên nói với ai, nghe chẳng biết nên nghe ai
nói… như thế gọi là: 'xử bất tri kì nhân'. Thứ ba, đi
không biết nên đi theo đường nào. Ngồi chẳng biết nên ngồi
chỗ nào cho đúng… như thế gọi là: 'hành bất tri kì
đạo'.
Huống chi các ngươi chỉ biết nghe theo một chiều, hiểu theo
một chiều, tin theo một chiều… duy nhất. Trên đời này không
cái ngu nào sánh bằng ngu đó. Không cái lười nào sánh bằng
lười đó… Vừa ngu, vừa lười đến tận cùng như thế, thì
làm sao có thể tự hiểu được mình. Kẻ không hiểu được
mình thì đứng không biết mình đang đứng chỗ nào, đi chẳng
biết mình sẽ đến đâu… Thế rồi tự cao tự đại, thế
rồi vỗ ngực xưng danh… tự cho là mình khôn nhất thiên hạ.
Lời nói hay chẳng bao giờ lọt vào tai nữa, cứ một mực tin
theo những hạng đểu giả. Kiến thức như thế thì dẫu cao
mấy, thực chất cũng chẳng khác gì kiến thức của một anh
hoạn lợn. Không những tự gây họa cho mình, mà còn gây họa
cho người khác. Có khi gây họa cho cả thiên hạ chưa biết
chừng."
Các học trò nghe đến đó thì sợ toát mồ hôi. Bèn hỏi:
"Thế nào là tự gây họa cho mình?"
Khổng Tử bảo:
"Người ta vạch ra cái chỗ dở của mình để mong mình sửa,
thì lại tưởng là người ta chửi. Người ta nịnh cái chỗ
đểu của mình để hòng kiếm chác, thì lại tưởng là người
ta khen… Rốt cuộc người đáng lẽ là bạn, thì lại nghĩ là
thù. Kẻ đáng lẽ là thù, thì lại cho là bạn… Lẫn lộn, u
tối đến như thế mà không gặp họa thì xưa nay chưa ai từng
nghe nói đến bao giờ."
Các học trò nghe thấy thế thì càng sợ hơn nữa. Lại hỏi
tiếp:
"Thế nào là gây họa cho thiên hạ?"
Khổng Tử bảo:
"Hạng người ấy mà làm tướng thì mất toi thành. Làm quan
phủ, quan huyện nào thì dân trong phủ, huyện ấy điêu đứng.
Làm vua thì cả nước khốn nạn, thậm chí còn mất nước vào
tay ngoại bang. Làm thầy thì ngu đến cả trăm đời sau… Thế
gọi là gây họa cho thiên hạ."
Các học trò hỏi tiếp:
"Vậy cứ theo ý Phu Tử thì bao giờ chúng tôi mới có thể
học thành người?"
Khổng tử trả lời:
"Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu được lẽ đời (nhi
bất hoặc – hết ngờ vực). Song không thể dạy các ngươi
hiểu thấu được lòng trời (tri thiên mệnh – biết mạng
trời).
Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu được lòng trời. Song
không thể dạy các ngươi hiểu thấu được lòng người (nhi
nhĩ thuận – nghe thuận tai).
Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu được lòng người. Song
không thể dạy các ngươi hiểu thấu được lòng mình (tòng
tâm kì dục, bất du củ – tùy lòng muốn mà vẫn không thay
đổi quy củ).
Ta có thể dạy các ngươi hiểu thấu được lòng mình. Song
không thể dạy các ngươi khiến được lòng mình (lạc dĩ vong
ưu – vui (theo đạo lý) mà quên hết buồn phiền).
Ta có thể dạy các ngươi khiến được lòng mình. Song không
thể dạy các ngươi (thấu suốt đạo lý) đến nỗi quên đi
cả sự tồn tại của mình (bất tri lão chi tương chí – không
hề biết tuổi già của mình sắp đến)…
Xem thế thì biết, cái sự học làm người kia là… không biết
đến bao giờ."
Các học trò nghe như vịt nghe sấm. Bèn đề nghị:
"Phu Tử có thể giảng kĩ hơn một chút được không? Vẫn
biết học làm người là một việc khó khăn, lâu dài. Song cớ
sao lại rắc rối như thế?"
Khổng Tử bảo:
"Đó là những thang bậc từ thấp đến cao của cái sự học
(hạ học nhi thượng đạt). Cũng là những điểm "chết"
(nguyên văn: tắc tử) của kiến thức. Vượt qua được những
mốc ấy là một việc khó khăn nhất trong cái sự học của
muôn đời. Dừng lại ở bất cứ mốc nào cũng lập tức biến
thành người ngu."
Các học trò lại hỏi:
"Thế nào là biến thành người ngu?"
Khổng Tử bảo:
"Kẻ ngu nhất trên đời là kẻ tự bằng lòng với kiến
thức của mình. Dẫu đã thấu hết lẽ đời thì cũng không bao
giờ hiểu được lòng trời. Dẫu đã thấu được lòng trời
thì cũng không bao giờ hiểu được lòng người. Dẫu đã thấu
được lòng người thì cũng không bao giờ hiểu được lòng
mình… Từ khi làm thầy, ta kị nhất loại học trò học đến
đâu giỏi đến đó. Học kiểu ấy nguy như trứng để đầu
gậy. Bởi kiến thức có thể dừng lại bất cứ lúc nào.
Kiến thức đã dừng lại, thì hậu quả tai hại sẽ không
biết đâu mà lường được. Có khi còn biến thành một kẻ
lưu manh trí thức lúc nào không hay."
Nói đến đó, Khổng Tử bỗng buột mồm thốt ra một câu than
thở:
"Ôi! Kẻ học giả lúc nào cũng có sẵn sàng một cơ hội
lớn để trở thành một tên… thậm ngu ngốc, thậm lưu
manh."
Các học trò nghe vậy thì không ai bảo ai, tất cả đều nhất
tề thở dài đánh sượt một cái. Lại hỏi tiếp:
"Phu Tử nói thế thì chúng tôi cũng đành cố gắng học
được đến đâu hay đến đó, học mãi không dám dừng lại.
Chứ còn biết làm thế nào. Không hiểu những đời sau này
không có Phu Tử, thì rồi có ăn thua gì không? Hay là chỉ sinh
ra rặt những hạng bịp bợm, kiến thức đã như anh hoạn
lợn, mà đểu giả, bất lương thì không ai sánh bằng. Nhưng
chẳng hay Phu Tử có thể lấy ví dụ về cái việc học làm
người là rất khó ấy, cho chúng tôi nghe được không?"
Khổng Tử bèn ví dụ bằng mấy câu chuyện sau đây:
Câu chuyện thứ nhất:
Ta (Khổng Tử) từng có một học trò xưng là Tử Hư. Y là một
người rất say mê cây cối. Cây càng cổ thụ, y càng mê mẩn.
Không ngày nào là y không tìm đến một nơi có cây cao bóng
cả, có tán rộng như những chiếc dù vĩ đại, che rợp cả
một vùng, cành lá xanh tốt sum xuê để ngắm nghía, xuýt xoa…
Ngắm mãi không biết chán, xuýt xoa mãi không mỏi mồm. Lại
tưởng tượng mỗi tán cây như một nước, mỗi nhánh, cành
như một phủ, huyện, mỗi lá cây như một kiếp người… còn
thân cây như một vị hoàng đế. Sự hâm mộ kể cũng đến
thế là cùng.
Một hôm, y chợt phát hiện thấy từ một thân cây to lớn mà
xưa nay y vẫn hâm mộ, vẫn ngắm nghía ấy bỗng nhú ra những
mẩu gì tròn tròn, xam xám, mềm mại như lông thú. Những mẩu
ấy cứ mỗi ngày lại thò dần ra. Vài hôm sau thì rõ là những
cái đuôi chồn. Những cái đuôi chồn vắt vẻo, ngoe nguẩy ở
thân cây nom đến kinh. Cây không mọc cành, đơm lá… mà lại
mọc ra những cái đuôi chồn? Đó là điều mà y không thể
chấp nhận, không thể tin được.
Y quyết tâm giữ gìn sự hâm mộ, còn hơn giữ gìn con ngươi
của mắt mình. Nhưng những cái đuôi chồn thì cứ sờ sờ ra
đấy, làm y không chịu nổi. Y bèn thắc mắc với ta. Ta bảo:
"Ngươi đã có thể tin được rằng mỗi thân cây như một
vị vua, thì tại sao lại không tin được rằng từ đó có thể
mọc ra những cái đuôi chồn? Chớ vì sự hâm mộ mà sinh ra lú
lẫn. Kiến thức của ngươi một khi đã cố chấp như thế thì
khó có thể làm người được".
Câu chuyện thứ hai:
Ông Mỗ làm quan tể ở ấp Trâu là một người có tiếng ngay
thẳng, thanh liêm, rất ghét thói nịnh bợ. Vì thế pháp luật
được thi hành. Dân ấp Trâu vui vẻ làm ăn, không tranh giành,
đểu cáng với nhau. Trẻ con biết kính trọng người lớn,
người lớn thương yêu, đùm bọc trẻ con. Ban ngày ra đường
không ai nhặt của rơi. Tối về nhà không phải khoá cổng. Con
trai, con gái đi riêng hai bên đường, không bậy bạ, sàm sỡ
với nhau… Tất cả nhờ ở cái đức của ông quan Mỗ ấy mà
có được như thế.
Tưởng làm người mà được như ông Mỗ thì ai còn nghi ngờ
gì nữa. Tất nhiên xung quanh ông cũng không thiếu những kẻ
xấu, những kẻ cơ hội, bất lương. Chúng tìm mọi cách để
nịnh nọt, lung lạc cái đức của ông hòng kiếm chác này nọ.
Song ông Mỗ không những không hề lay chuyển, mà còn thẳng tay
trừng trị, khiến chúng không dám ho hoe gì nữa. Ấp Trâu ngày
càng thịnh vượng.
Thế mà cũng chẳng được bao lâu. Có ai ngờ một người như
ông Mỗ cũng đến lúc thay đổi. Ông bắt đầu thích những
lời tâng bốc, ca ngợi. Ông bằng lòng và kiêu ngạo với
những gì mình đạt được. Ông nhắm mắt, bịt tai trước
những lời nói thẳng, những kẻ can gián. Thậm chí còn sai
người bắt bớ, bỏ tù họ. Dần dần, ông biến hẳn thành
một ông quan bịp bợm, lèo lá, vừa thích nịnh, vừa ăn của
đút như ranh. Đám tay chân cũng nhanh chóng a dua theo. Chúng tha
hồ nhân danh pháp luật để ăn cắp trắng trợn mọi thứ của
dân, không cho dân được kêu ca, oán thán gì…
Ấp Trâu trở thành một nơi tăm tối nhất thiên hạ, chính
trị đểu giả, lưu manh không nơi nào sánh bằng. Dân chúng bị
cưỡi lên đầu lên cổ đã đành, lại còn không dám hó hé,
suốt ngày phải ca ngợi, mở mồm ra là phải nói lời biết ơn
cái lũ đầu trâu mặt ngựa, cầm đầu là ông quan Mỗ ấy(!).
Biết ơn lũ kẻ cướp là một việc xưa nay chưa từng có.
Chắc chỉ diễn ra ở nơi có cái thứ chính trị đã biến
thành lưu manh như kiểu ấp Trâu mà thôi.
Tại sao ông Mỗ lại thay đổi nhanh chóng, lại trở thành một
kẻ thối nát ghê tởm như vậy? Trong khi ông từng có tiếng là
một người ngay thẳng, ghét cay ghét đắng bọn nịnh hót kia
mà. Ai đã bỏ bùa mê thuốc lú cho ông?
Nguyên nhân té ra rất đơn giản. Tất cả chỉ tại lũ chó nhà
ông. Trong nhà ông Mỗ nuôi một đàn chó, gầy, béo, đốm,
khoanh, vàng, vện… đủ cả. Hàng ngày đi làm về, chúng tranh
nhau vẫy đuôi mừng ông rối rít. Con thì liếm chân, liếm tay,
con thì ngửi quần áo, con thì cố tru lên những tiếng sủa ra
vẻ hớn hở, vui mừng… Chúng thi nhau nịnh ông bằng đủ các
động tác, cử chỉ làm ông vô cùng hả hê.
Ông Mỗ từ chỗ thích cái sự nịnh nọt ấy của lũ chó, dần
dần đâm ra thích được cả người nịnh. Nhất là những kẻ
có cái lối nịnh cũng na ná như lũ chó kia thì ông lại càng
thích. Mà những kẻ đó nào có thiếu gì. Tài bắt chước chó
của họ thì không chê vào đâu được. Họ không những nịnh
bằng giọng lưỡi, động tác, bằng sự liếm láp y hệt loài
chó… mà còn nịnh bằng cả văn chương, nhạc, họa… Thậm
chí sẵn sàng bóp méo cả sử sách để làm hài lòng ông…
Thế mới biết làm người quả là một việc khó khăn. Duy trì
sự tử tế quả là một công phu nan giải. Có khi bị hỏng,
bị dang dở giữa chừng chỉ vì lũ chó nuôi trong nhà. Vì thế,
kẻ đã quyết chí làm người thì phải cảnh giác với từ con
chó trở đi.
Những điều trên đây rút ra từ ghi chép của Nhan Hồi – một
học trò yêu của Khổng Tử. Khổng Tử có lần đã nói: "Này
Hồi! Ta sở dĩ thích ngươi, chính bởi ngươi là một học trò
học đến đâu thấy thiếu đến đó. Vì thế kiến thức không
bao giờ dừng lại, cái ngu, cái xấu không có cơ hội đến
gần được với ngươi…" (nguyên văn: tri nhi bất hạn, ngu
xú bất cận).
2/2006
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6147), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét