chủ nghĩa cá nhân là thù địch; họ nhắc lại trong mọi văn
kiện quan trọng của họ. Thái độ này dù đúng hay sai cũng
phù hợp với chủ thuyết của họ. Điều đáng nói là rất
nhiều trí thức Việt Nam, trong đó có những trí thức dân chủ
mà tôi quí mến, cũng tỏ ra dị ứng với chủ nghĩa cá nhân.
Nhiều người đồng hóa nó một cách tự nhiên với chủ nghĩa
vị kỷ. Như vậy một số điểm cần được đả thông.
1. Trước hết chủ nghĩa cá nhân là gì? Một cách ngắn gọn,
đó là trường phái tư tưởng dành cho cá nhân chỗ đứng
trước hết và trên hết. Đối lập với nó là chủ nghĩa tập
thể (collectivism, holism) coi tập thể (thông thường là xã hội,
nhưng cũng có thể là giáo hội, đảng, tổ quốc) là cứu
cánh; cá nhân chỉ có ý nghĩa nếu là thành phần của tập
thể và do đó một mặt có nhiệm vụ đóng góp cho tập thể,
mặt khác có thể bị hy sinh vì quyền lợi của tập thể.
Một minh định quan trọng: cá nhân không phải là bản thân
mình. Những chống đối chủ nghĩa cá nhân chủ yếu là do sự
lẫn lộn này. Thay vì hiểu rằng chủ nghĩa cá nhân đặt
quyền lợi và hạnh phúc cá nhân lên trên hết, người ta hiểu
chủ nghĩa cá nhân là đặt quyền lợi của mình lên trên hết,
rồi đồng hóa nó với chủ nghĩa vị kỷ (egoism).
Nhưng cá nhân và bản thân mình là hai ý niệm rất khác nhau và
không thể lẫn lộn. Cá nhân phải được hiểu là con người
được nhìn một cách độc lập với tư cách thành viên của
một tập thể nào đó. Con người này vừa trừu tượng vừa
phổ cập, vì không là riêng ai cả nhưng lại hiện diện trong
mọi người, nó được coi là giá trị cao nhất. Mỗi cá nhân
là một thể hiện cụ thể của con người này và phải được
tôn trọng. Sự khác biệt giữa cá nhân với bản thân mình
cũng giống như sự khác biệt giữa số 1 và một con gà hay
một con vịt. Chủ nghĩa cá nhân coi mục đích của tổ chức
xã hội, trong đó quan trọng nhất là chính quyền, là tạo
điều kiện để mỗi cá nhân xây dựng hạnh phúc của mình.
Nói cách khác, cá nhân là cứu cánh, mọi tổ chức trong xã
hội kể cả nhà nước chỉ là phương tiện.
Ngược lại, chủ nghĩa tập thể coi xã hội là cứu cánh, cá
nhân là phương tiện. Một thí dụ của chủ nghĩa cá nhân là
Hoa Kỳ trong đó những quyền cá nhân căn bản được coi là
bất khả xâm phạm. Một thí dụ của chủ nghĩa tập thể là
chế độ cộng sản Việt Nam hiện nay, trong đó việc xây dựng
"xã hội xã hội chủ nghĩa" được coi là cứu cánh.
2. Loài người, từ khi biết sống có tổ chức cho đến thế
kỷ 18 đã chỉ biết có chủ nghĩa tập thể mà thôi. Trong mọi
tổ chức xã hội trên khắp thế giới cho đến lúc đó tập
thể là tất cả, và tập thể thường thường thể hiện qua
người cầm quyền tự phong cho mình vai trò đại diện, cá nhân
không có vai trò nào cả ngoài vai trò của một bộ phận trong
tập thể và có thể bị hy sinh vì quyền lợi của tập thể.
(Xét cho cùng thì những bầy thú vật, như đàn ong, đàn kiến,
đàn chim cũng tổ chức theo chủ nghĩa tập thể dù chỉ là
một cách vô ý thức). Như vậy chủ nghĩa tập thể không có
gì mới, nó chỉ là công thức tổ chức sống chung rất cổ
xưa.
Điều thực sự mới là chủ nghĩa cá nhân.
Chủ nghĩa cá nhân đặt nền tảng trên khái niệm về con
người phổ cập, được coi là giá trị cao quí nhất và phải
được tôn trọng trong từng thể hiện cụ thể của nó, nghĩa
là trong mỗi cá nhân. Khái niệm cá nhân đã được thai nghén
trong suốt cuộc hành trình của loài người từ hoang dại tới
văn minh và đã được chính thức khai sinh vào thế kỷ 18,
thường được gọi là Thế Kỷ Ánh Sáng để đánh dấu một
bước tiến vĩ đại của trí tuệ loài người. Trước đó
không làm gì có con người nói chung hay phổ cập. Người ta là
người Pháp hay người Ý, người Việt, người Trung Hoa hay
người Chiêm Thành, là chủ hay là nô lệ, là vua, là quan hay là
dân, là kẽ sĩ, hay nông dân, v.v., nghĩa là một thành phần hay
một vai trò nào đó. Khái niệm con người là một khám phá
thực sự mới và vĩ đại. Khám phá quan trọng nhất của loài
người đã là sự khám phá ra chính mình!
3. Khái niệm công bình xã hội, nghĩa là lợi tức quốc gia
phải được phân phối một cách tương đối đồng đều thay
vì tập trung vào một thiểu số ngay cả nếu vì thế mà đà
tiến chung của xã hội phần nào bị chậm lại, chỉ có ý
nghĩa trong chủ nghĩa cá nhân. Nếu tập thể là tất cả, như
các chủ nghĩa tập thể chủ trương, thì một mức độ tăng
trưởng tổng sản lượng quốc gia (GDP) 10% như Trung Quốc, hay
7,5% như Việt Nam là tốt rồi. Sự kiện có những người nghèo
khổ, hay bệnh tật mà không được chăm sóc, là đáng buồn
nhưng không quan trọng. Chính sự tôn trọng từng con người,
nền tảng của chủ nghĩa cá nhân, mới không cho phép chấp
nhận tình trạng này. Đây không phải là một lý luận trừu
tượng. Hãy nhìn vào tình trạng các nước cộng sản còn lại:
Trung Quốc, Việt Nam, Cuba và Bắc Triều Tiên.
Cần nhấn mạnh rằng đây không phải là một tình trạng mới,
người ta chỉ nhìn rõ hơn những gì đã xảy ra từ lâu nhờ
những tiến bộ về truyền thông. Ngay từ lúc được thành
lập, các chế độ này vẫn quan niệm rằng mọi cấp lãnh
đạo đương nhiên cần và phải được cung cấp nhiều tiện
nghi và thực phẩm hơn một người bình thường vì họ giữ vai
trò quan trọng hơn trong xã hội.
4. Cũng thế, sự quí trọng con người là nền tảng của mọi
hoạt động từ thiện. Chính niềm tin rằng có một con người
phổ cập phải được kính trọng ở trong ta và ở trong mọi
người mới khiến ta không thể chấp nhận tình trạng có
những con người bị rơi vào cảnh cùng cực. Đây cũng không
phải là một lý luận trừu tượng. Thực tế chứng tỏ rằng
các hoạt động thiện nguyện mạnh nhất tại các quốc gia theo
chủ nghĩa cá nhân như Hoa Kỳ và các nước Anglo-Saxon nói chung,
và Tây Âu. Các hoạt động thiện nguyện tại các nước này
vốn đã mạnh từ lâu rồi chứ không phải mới gần đây, do
đời sống sung túc.
5. Con người phổ cập với những quyền bất khả xâm phạm
đã được khẳng định trong bản tuyên ngôn lập quốc của Hoa
Kỳ năm 1776, rồi trong bản tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền
của cách mạng Pháp 1789, sau cùng được tổng hợp trong Bản
Tuyên Ngôn Phổ Cập Về Quyền Con Người của Liên Hiệp Quốc
năm 1948.
Các văn kiện này, rõ rệt nhất là bản tuyên ngôn Liên Hiệp
Quốc 1948, qui định những quyền cơ bản - những quyền "không
bị" cũng như những quyền "được có" - của cá nhân mà mọi
nhà nước phải tôn trọng, để mỗi người có thể sống một
cách xứng đáng. Bản tuyên ngôn Liên Hiệp Quốc 1948 chỉ qui
định những bổn phận của nhà nước đối với cá nhân chứ
không qui định một bổn phận nào của cá nhân đối với nhà
nước. Tài liệu này mặc nhiên coi cá nhân là giá trị cao
nhất; tổ chức xã hội, trong đó có nhà nước, có mục đích
sau cùng là phục vụ cá nhân ; nó có thể được coi như là
bản tuyên cáo của chủ nghĩa cá nhân và đem lại cho chủ
nghĩa cá nhân một nội dung cụ thể.
6. Bản tuyên ngôn Liên Hiệp Quốc năm 1948, và những văn kiện
bổ túc sau đó, qui định những quyền căn bản của cá nhân
phải được tôn trọng không điều kiện, trong đó có các
quyền tự do thông tin và ngôn luận, tự do thành lập và tham
gia các tổ chức kể cả chính đảng, tự do bầu cử và ứng
cử. Các quyền này định nghĩa một chế độ dân chủ. Bản
tuyên ngôn nhân quyền 1948 vì vậy cũng là bản tuyên ngôn dân
chủ. Dân chủ và nhân quyền như vậy chỉ là cùng một khái
niệm dưới hai góc nhìn khác nhau: dân chủ là nhân quyền
dưới góc nhìn quốc gia, nhân quyền là dân chủ dưới góc
nhìn cá nhân. Phân biệt đấu tranh cho dân chủ và đấu tranh
cho nhân quyền là sai.
7. Nhiều người đặt câu hỏi: chế độ chính trị nào cũng
đặt nền tảng trên một tín ngưỡng hay một chủ nghĩa, vậy
nền tảng của dân chủ là gì ? Hai điểm 5 và 6 trên đây trả
lời dứt khoát. Nền tảng của dân chủ là chủ nghĩa cá nhân.
Người ta không thể đấu tranh cho dân chủ trong khi vẫn dị
ứng với chủ nghĩa cá nhân. Các chế độ độc tài - cộng
sản, nazi, phát-xít, quân phiệt, v.v. - là sự ứng dụng chủ
nghĩa tập thể dưới các dạng khác nhau; chúng đều có một
đặc điểm chung là coi thường con người.
8. Sự lẫn lộn chủ nghĩa cá nhân với chủ nghĩa vị kỷ là
do ảnh hưởng của văn hóa Pháp mà người Việt Nam đã tiếp
thu. Một trong những điểm đặc thù của nước Pháp là sự
lấn cấn này. Nhiều trí thức Pháp rất lỗi lạc, có thể có
những lý luận rất độc đáo và sáng tạo trên nhiều vấn
đề, vẫn tỏ ra bối rối khi đề cập đến chủ nghĩa cá
nhân, vẫn coi chủ nghĩa cá nhân như là con đường dẫn tới
thái độ vị kỷ, với hậu quả là làm phai mờ ý thức quốc
gia và cộng đồng.
Alexis de Tocqueville, nhà tư tưởng chính trị lỗi lạc nhất
của Pháp đầu thế kỷ 19, trong tác phẩm để đời của ông
Về nền dân chủ Hoa Kỳ (De la démocratie en Amérique) tỏ ra rất
ngưỡng mộ quốc gia mới thành lập này, nhưng vẫn băn khoăn
tự hỏi chủ nghĩa cá nhân sẽ đưa nước Mỹ tới đâu ? Câu
trả lời đã quá hùng hồn : vào lúc De Tocqueville đặt câu
hỏi này, Hoa Kỳ là một nước ít ai biết đến với không
đầy mười triệu dân. Ngày nay, non hai thế kỷ sau, họ là
siêu cường số 1, vượt rất xa phần còn lại của thế giới,
với 300 triệu dân, tất cả đều hãnh diện là người Mỹ;
hàng tỷ người trên thế giới mơ ước được như họ; thể
chế dân chủ mà họ khởi xướng đã trở thành đồng thuận
của loài người văn minh.
Mặc dầu vậy, trí thức Pháp vẫn tiếp tục dị ứng với
chủ nghĩa cá nhân do trọng lượng của di sản lịch sử và
văn hóa; đặc biệt là di sản của cuộc cách mạng đẫm máu
1789. Đoạn tuyệt với một văn hóa khó hơn nhiều so với thay
đổi một chế độ chính trị. Nhưng hơn một nửa thế kỷ
đã trôi qua kể từ ngày người Pháp ra đi, chúng ta cũng cần
chứng tỏ sự độc lập về văn hóa. Vả lại chính người
Pháp, từ ít nhất hai thập niên, cũng đã từ bỏ thành kiến
xấu với chủ nghĩa cá nhân.
9. Như trên đã nói, trong suốt quá trình tiến hóa, từ cuộc
sống tiền sử đến cận đại, tất cả mọi tổ chức xã
hội trên thế giới đều đặt nền tảng trên chủ nghĩa tập
thể. Chủ nghĩa cá nhân xuất hiện vào thế kỷ 18 như là một
phản bác đối với tất cả các chủ thuyết, các chế độ
chính trị và các thế lực cầm quyền. Không có gì ngạc nhiên
nếu nó đã là đối tượng đánh phá từ mọi phía của các
thế lực thủ cựu cố duy trì chủ nghĩa tập thể. Lý thuyết
của Karl Marx là một trong vô số những phản ứng này, nó nhìn
nhận quyền con người ở một mức độ nhưng lại dựa vào
đó để ngụy biện cho chủ nghĩa tập thể. Đằng sau những
biện luận có vẻ rất hùng hồn của Marx chỉ là một sự
triệt thoái lúng túng, tương tự như chính sách "kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa".
10. Hòa giải với dân chủ
Ngày nay có thể nói là mọi người Việt Nam đều muốn dân
chủ, kể cả đa số đảng viên cộng sản. Một câu hỏi phải
được đặt ra: vậy tại sao chúng ta vẫn chưa có dân chủ?
Câu trả lời có thể chỉ giản dị là tuy chúng ta muốn dân
chủ nhưng dân chủ lại không muốn chúng ta. Đại bộ phận
người Việt Nam, dù cộng sản hay chống cộng, dù ở miền Nam
hay miền Bắc, trong một thời gian dài đã chỉ biết có chủ
nghĩa tập thể, đã chỉ nhắm xây dựng những chế độ độc
tài dưới các dạng khác nhau; không những thế còn ngưỡng mộ
bạo lực. Tâm lý chúng ta thực ra chưa thay đổi bao nhiêu.
Chúng ta thấy các nước dân chủ giàu mạnh và tự do cho nên
cũng muốn được như họ. Nhưng thèm muốn không phải là tình
yêu. Chúng ta không yêu dân chủ đến mức độ có thể phấn
đấu cho nó. Không có gì ngạc nhiên nếu dân chủ không muốn
chúng ta. Chúng ta cần hòa giải với dân chủ, trước hết với
chủ nghĩa nền tảng của nó: chủ nghĩa cá nhân.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6106), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét