trả lời những câu hỏi của Lê Ngọc Sơn</center></strong>
<strong>Khi ODA trở thành "Binh Pháp"</strong>
<em>1. Theo anh, về phương diện lý thuyết, bản chất của ODA
là gì? Anh thấy ODA đóng vai trò thế nào đối với sự phát
triển của một quốc gia, như Việt Nam?</em>
Về mặt "lý thuyết", ODA là "sự ưu ái" của nước giàu
đối với nước chưa giàu. Trên thực tế thì không chỉ như
vậy. Nhiều học giả Nhật đã chỉ ra rằng, ODA là một vũ
khí kinh tế của nước họ.
Về vai trò của ODA đối với Việt Nam, ODA là cây anh túc,
biến nó thành ma túy hay thành thuốc chữa bệnh là do con
người.
<em>2. Nhiều người xem việc vay được nhiều vốn ODA là vui,
nhưng anh thì nghĩ thế nào?</em>
"Vui" là một cảm xúc. ODA là câu chuyện của kinh tế, của
tư duy chiến lược, của cuộc tranh đua về mặt trí tuệ giữa
nước giàu và nước chưa giàu. Đó không phải là nơi con
người ta nên hành xử bằng cảm xúc. Chỉ có thể nhìn nó
bằng đôi mắt lạnh lùng của lý trí. Được cũng không vui,
không được cũng không buồn.
<em>3. Có người viện dẫn, sở dĩ Nhật Bản cho các nước
đang phát triển vay thoải mái là vì "tình cảm". Theo anh,
liệu trong chuyện ODA này, có chuyện "tình cho không, biếu
không"?</em>
Để tránh chủ quan, trong bài viết <a
href="http://danluan.org/node/5384">"ODA – "Sát thủ kinh tế"
của Nhật Bản?"</a> trên trang Viet-studies của Gs. Trần Hữu
Dũng (Tạp chí Tia Sáng Online của Bộ Khoa học Công nghệ đã
đăng lại toàn văn), người viết đã giới thiệu nghiên cứu
của chính các học giả Nhật. Theo các học giả Nhật này,
chính sách ODA hiện nay của Nhật vốn được ra đời trong giai
đoạn Nhật phục hồi kinh tế sau thế chiến II, với mục
đích là tìm kiếm thị phần và bảo hộ lợi nhuận cho các
doanh nghiệp Nhật. Đó là một vũ khí kinh tế.
<em>4. Là người đang sống ở Nhật, xin hỏi anh, người Nhật
thực sự suy nghĩ gì về ODA?</em>
Thái độ của người dân trong xã hội Nhật thì tôi không thể
biết chính xác. Thái độ của các học giả thì tôi tạm chia
làm 3 nhóm.
- Nhóm "phê phán": như trên đã nói.
- Nhóm "biện hộ": Bài viết "ODA – "sát thủ kinh tế"
của Nhật Bản?" cũng có giới thiệu về những quan điểm
biện hộ cho chính sách ODA Nhật.
- Nhóm "cải cách": Đề nghị cải cách ODA theo hướng nhân
văn hơn. Chẳng hạn, Đại học Hiroshima từng tổ chức một
hội thảo ngày 21/8/2001 có chủ đề "ODA của thế kỷ 21 –
từ xây dựng vật chất đến kiến tạo con người". Các học
giả tham gia hội thảo đã kêu gọi xây dựng một chính sách
ODA theo hướng lấy sự phát triển con người là cái đích
cuối cùng mà các dự án ODA đạt tới, thay vì chỉ là
"cầu", "cảng", "đường".
<strong>Chuyện về những giấc mơ</strong>
<em>5. Anh nghĩ gì về các siêu dự án như "đường sắt cao
tốc", "quy hoạch Hà Nội", "Thành phố ven sông Hồng"…
</em>
Các siêu dự án này đều có chung mấy điểm sau:
- Đều do các nhóm tư vấn nước ngoài thực hiện. Trong các
dự án này, những hạng mục quan trọng nhất được đề xuất
là những hạng mục đòi hỏi một khả năng tài chính và kỹ
thuật mà Việt Nam hiện chưa làm nổi. Nếu phê duyệt dự án,
cách duy nhất để thực hiện là vay ODA và trao thị phần cho
nước mình vay.
- Chính phủ không lập bất kỳ một Nhóm nghiên cứu chuyên
trách nào để đánh giá, phản biện các đề xuất đó của
phía tư vấn nước ngoài. Nên nhớ là, các Nhóm tư vấn nước
ngoài này không hề độc lập mà chỉ là một mắt xích trong
"binh pháp ODA" của các nước phát triển hơn ta.
- Các nhà khoa học Việt Nam chỉ được biết về chúng sau khi
người ta đem ra "lấy ý kiến" và "xin phê duyệt". Những
người có lương tâm phải phản biện trong tình trạng cô đơn
và chạy theo đuôi tình thế.
- Kết quả tất yếu:
Những khoản "béo bở" nhất của đại dự án thì thuộc
về nước ngoài. Người Việt Nam, do ràng buộc của tài chính,
kỹ thuật và điều khoản hợp đồng ODA, chỉ có thể làm
thuê bên lề. Trong một "thế trận" như vậy, cả một
khoản đầu tư khổng lồ được tung ra, nhưng không trở thành
động lực vật chất, không trở thành cơ hội cho sự phát
triển của các công ty, viện nghiên cứu của Việt Nam.
Việt Nam sẽ có những công trình "to" và "đẹp mắt". Con
số GDP cũng tròn trịa hơn trong các báo cáo cuối năm. Nhưng,
miếng cơm manh áo của thế hệ sau thì bị khoét đi vì nợ
nần.
<em>6. Phải chăng điều đó thể hiện giấc mơ Việt? (Sau bao
nhiêu năm chúng ta thua kém, nay cần phải vươn lên). </em>
Dân tộc Việt Nam chỉ có thể trở thành một dân tộc hiện
đại bằng những con người hiện đại của chính nó. Con
người này không phải là cái có sẵn, mà phải được tạo ra
trong quá trình hiện thực hóa những "tư duy lớn". Không
thể trở thành "hiện đại" nhờ vào những "đồ vật"
có được bằng tiền vay và trí tuệ của kẻ khác.
<em>7. Gót chân Achille của những giấc mơ này là gì?</em>
Là cấu trúc của tiến trình ra quyết định.
Lãnh đạo Chính phủ hiện nay không sở hữu trong tay một Nhóm
Tư duy chiến lược chuyên nghiệp (think tank) nào. Trong các Bộ
trung ương cũng không có các cơ quan hoạch định chiến lược
chuyên nghiệp, tập hợp những tài năng thực sự và được
đãi ngộ xứng đáng. Các cán bộ ở các Bộ phải kiêm nhiệm
nhiều việc một lúc và không được đãi ngộ để thoát khỏi
nỗi lo cơm áo. Họ gần như bỏ rơi quản lý chiến lược, sa
vào quản lý các dự án cụ thể. Khi họ viết nghiên cứu
chiến lược thì hầu như chỉ biết đến Bộ mình mà không
thảo luận với chuyên gia ở các Bộ, Ngành liên quan, không tham
khảo ý kiến các Viện nghiên cứu, các trường đại học.
Mặt khác, khi tư duy chiến lược, không thể không tham khảo ý
kiến các Nhóm xã hội liên quan, đặc biệt là các Hội nghề
nghiệp của xã hội dân sự. Nhưng ở nước ta, các Nhóm xã
hội này đang gặp vấn đề. Hoặc là bị nước ngoài thao túng
như Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô (VAMA), hoặc không
được cấu trúc một cách hợp lý như Hiệp hội lương thực
(VFA), hoặc còn chưa trưởng thành để có tiếng nói với chính
sách như Hội Nông dân... Và hơn hết, các Hội này, chẳng hạn
Hội nông dân và Hội lương thực, không có cơ chế nào để
đối thoại với nhau mỗi khi xung đột lợi ích. Mạnh được,
yếu thua.
Bên cạnh đó, khi mỗi "chiến lược" được viết xong,
không có bất kỳ một think tank(s) nào được đặt hàng thẩm
định, phản biện. Đơn giản chỉ vì chúng ta không có một
think tank nào để làm việc đó.
Như vậy, Việt Nam đã "vỡ trận". Hầu hết những quyết
sách có "tầm nhìn thế kỷ" đều do tư vấn nước ngoài
thực hiện, đề xuất. Hậu quả của điều này thì như trên
đã nói.
Như vậy, chúng ta cần sắp xếp lại giang sơn. Việc này, nếu
không phải là những nhà lãnh đạo đứng trên "những đỉnh
cao chỉ huy" (hay là "những cao điểm chiến lược") của
đất nước, với đầy đủ quyền lực trong tay, thì không ai
làm được.
<em>8. Nước Nhật đang được coi là mẫu hình của sự bứt
phá thành công, và đang được các lãnh đạo, học giả, sinh
viên… đưa làm mẫu hình trong mỗi cuộc bàn thảo. Phải chăng
mà vì thế, ta quyết theo họ? Theo anh, mấu chốt để họ thành
công và hình thành "tinh thần Nhật Bản" là gì? </em>
Cuộc Canh tân của Nhật Bản cách đây khoảng một thế kỷ
rưỡi, mở đầu không phải bằng "mở cửa" và "giao
thương" như cuộc Đổi mới năm 1986 của Việt Nam, mà mở
đầu bằng giáo dục và khai sáng tinh thần tự do – dân chủ,
tinh thần luật pháp, tinh thần duy lý – khoa học, tinh thần
công dân… tức những giá trị tinh thần của lịch sử hiện
đại, cho toàn dân, trong đó có hệ thống công quyền.
Nếu cuộc Canh tân của Nhật năm 1868 chỉ đơn giản là "mở
cửa" và "giao thương" thì kinh tế chỉ phát triển đến
một mức nào đó rồi dừng lại, vì một dân tộc nếu còn
cắm rễ trong những thiết chế xã hội và tư duy truyền
thống, không thể xây dựng được một nền văn minh hiện
đại đích thực. Đây là bài học lớn nhất cho Việt Nam hôm
nay.
Hơn thế nữa, ngày nay, những điều chúng ta phải làm khó khăn
hơn Nhật Bản thời Duy tân Minh trị rất nhiều lần. Nhật canh
tân trong thời đại xe lửa chạy bằng than, trước mắt chúng
ta hôm nay thời đại của đường sắt siêu tốc, thời đại
của những con chip điện tử, thời đại mà sự phát triển
đích thực của nền kinh tế của Việt Nam lệ thuộc trực
tiếp vào năng lực sáng tạo của con người Việt Nam.
Để hội nhập vào thời đại kỳ diệu này, chúng ta cần
được khai sáng không chỉ những giá trị phổ quát của nhân
loại hiện đại như Nhật Bản đã làm hơn một thế kỷ
trước, mà còn khai sáng tư duy và tinh thần sáng tạo, khai sáng
tinh thần "người công dân toàn cầu" – không phải là vong
bản để trở thành "thế giới" mà là khát khao xây dựng
danh dự cho dân tộc mình thông qua cống hiến những sáng tạo
cho sự phát triển của nhân loại chung.
Nhưng vấn đề không chỉ là tinh thần. Một hiện tượng tinh
thần nào đó chỉ phát huy được trong một cấu trúc xã hội
tương tích.
<strong>Vai trò phản biện của báo chí</strong>
<em>9. Ở Nhật, vai trò của xã hội dân sự thế nào, trước
các quyết sách của Chính phủ?</em>
Ở Nhật, xã hội dân sự đã phát triển đến độ "hoàn
hảo". Xã hội dân sự của Nhật Bản không chỉ "phản
biện" cách chính sách của chính phủ, mà còn hơn thế nữa,
hoạch định các chính sách rồi nói với hệ thống nhà nước:
Hãy làm đi.
Các quyết sách lớn, liên quan đến đại đa số nhân dân, hầu
như không bị nhân dân phản ứng. Bởi quy trình hình thành
chính sách khác hẳn chúng ta. Nói cường điệu một chút, Nhật
Bản giờ đây là đất nước "Duy tuệ thị nghiệp" (chỉ
lấy trí tuệ làm "nghiệp" của mình), theo cách nói Phật
giáo.
Quá trình ra quyết sách của họ giống như một sự hỗn độn
vì những cuộc thử thách trí tuệ. Bởi lẽ có nhiều Nhóm xã
hội, nhiều chính trị gia quan trọng, những trí thức và các
cơ sở nghiên cứu có ảnh hưởng lớn..., nói chung là, tất
cả những ai cảm thấy mình có liên quan đến quyết sách,
đều được quyền tham gia vào. Không ai bị loại bỏ tiếng
nói vì bất cứ lý do gì. Tình trạng này thì rất khác với
sự dễ dàng khi tiến hành một quyết định theo lề thói quan
liêu trong một xã hội chưa trưởng thành.
<em>10. Tiếng nói của báo chí được lắng nghe thế nào?</em>
Quan chức Nhật Bản, mỗi khi bị báo chí vạch trần cái sai,
thì việc xin lỗi nhân dân và từ chức là hiển nhiên. Vì
vậy, nhiều quan chức đã thú nhận và xin từ chức trước khi
bài báo phanh phui cái xấu của mình được xuất bản, để
được dân khen là "trung thực" (tự thú trước khi bị phanh
phui).
<em>11. Anh có biết, báo chí Nhật có giám sát được các lợi
ích nhóm trong mỗi quyết sách quốc gia? </em>
Giám sát các nhóm lợi ích là việc của Chính phủ, của các
cơ sở nghiên cứu chính sách, của chính các… nhóm lợi ích
liên quan, và của báo chí. Nếu chỉ có một mình báo chí, có
lẽ báo chí cũng bất lực.
Chính phủ Nhật trị các nhóm lợi ích không chỉ bằng chiến
lược thuế mà còn bằng đấu pháp "cân bằng lợi ích
nhóm". Các nhóm lợi ích xung đột quyền lợi hoặc có quan
hệ về quyền lợi, phải đối thoại với nhau trên tinh thần
luật pháp và duy lý theo nguyên tắc "tất cả cùng thắng".
Không nhóm nào, dù "lực" mạnh đến mấy, có đủ "thế"
để thao túng Nhà nước, làm hại lợi ích của các nhóm khác.
Để làm được điều này, Nhật Bản có một lực lượng
nghiên cứu chiến lược và chính sách chuyên nghiệp, phát
triển đến mức đã thành một giai tầng xã hội riêng.
<em>12. Điều mà anh thấy thú vị ở nền báo chí Nhật Bản,
là gì?</em>
Báo chí Nhật góp phần giúp ta hiểu thế nào là triết học
"Vô vi" của Lão Tử. Nhà báo phương Tây rất thích thể
hiện cái Tôi trí tuệ và sắc sảo của mình. Đọc báo của
Tây, cảm thấy như bị thách thức về mặt trí tuệ. Nhà báo
Việt Nam thích thể hiện một trái tim "nồng nàn" và "cháy
bỏng". Đọc báo Việt Nam, thấy… thương đất nước mình
hơn.
Nhà báo Nhật Bản thường trình bày sự vật như nó là thế
mà không kèm theo bất kỳ yếu tố chủ quan nào của riêng
mình. Đọc báo Nhật, thấy mình được cấp thêm một góc nhìn
mà vẫn "tự do" với chính góc nhìn đó. "Tự do", nhưng
thực chất, độc giả sẽ thấm góc nhìn đó một cách tự
nhiên. Đó là "làm" mà như "không làm", và ngược lại,
"không làm" mà lại rất "làm" vậy. So sánh với cách
tuyên truyền có phần thô thiển ở những nền báo chí quan
liêu thì cách "tuyên truyền" của Nhật vượt xa về đẳng
cấp.
Cả hai phong cách báo chí trái ngược trên (triển khai tối đa
sự sắc sảo của người viết và triệt tiêu tối đa các yếu
tố chủ quan), đều có thể đạt tới những kết quả, hiệu
quả đặc biệt. Những nền báo chí như vậy là kết quả của
nhiều yếu tố, trong đó có những triết lý giáo dục độc
đáo. Những quốc gia mà nền giáo dục... không có triết lý
nào cả thì rất dễ tạo sinh những con người quan liêu, tạo
ra và vận hành một nền báo chí quan phương.
Viet-studies 19-6-10
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5464), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét