<center><img
src="http://www.danluan.org/files/u5219/giao_duc_doi_moi_cai_cach_bai_hoc_cay_dang_1.jpg"
width="450" height="301"
alt="giao_duc_doi_moi_cai_cach_bai_hoc_cay_dang_1.jpg" /></center>
<center><em>Ảnh minh họa. Nguồn: Internet</em></center>
<strong><em>VeDIAL: Tham luận của Ngô Bảo Châu (Đại học
Chicago), Ngô Quang Hưng (Đại học bangNew York, Buffalo) tại phần
Quản trị Đại học (Governance) của hội thảo Cải cách giáo
dục đại học VED 2014. Slide của bài tham luận có thể download
tại</em></strong> <a
href="http://vedial.files.wordpress.com/2014/06/1ved2014-nbchau.pdf"
target="_blank">Presentation 1: Developing Lecturers and Researchers
</a><strong><a
href="http://vedial.files.wordpress.com/2014/06/1ved2014-nbchau.pdf"
target="_blank">in Vietnam's Universities</a></strong>.</strong>
Chất lượng chung của các trường đại học có lẽ là điểm
tối nhất trong bức tranh chung của ngành giáo dục Việt Nam.
Chất lượng nghiên cứu và giảng dạy ở đại học liên quan
trực tiếp đến vấn đề con người, cụ thể là trình độ
nghiên cứu và giảng dạy của đội ngũ cán bộ của các
trường đại học.
Các thông tin định lượng như chỉ số ảnh hưởng, chất và
lượng các báo cáo khoa học đăng trên các tạp chí choặc hội
nghị chuyên môn cho thấy một bức tranh không sáng sủa về
chất lượng chung của đội ngũ giảng dạy và nghiên cứu khoa
học của các đại học Việt Nam. Nhưng điều đáng lo ngại
hơn nhiều là quy trình xây dựng và cải tiến đội ngũ giảng
dạy và nghiên cứu ở các đại học Việt Nam hoàn toàn ngược
lại với quy trình ở các trường Đại học ở các nước tiên
tiến. Nếu hiện trạng này tiếp diễn thì e rằng chất lượng
đại học Việt nam không những tiếp tục ở thứ hạng thấp
mà sẽ còn đi giật lùi so với những bước tiến nhanh và
chắc chắn của các nước láng giềng, chứ không cần nói ở
đâu xa.
Mục đích của bài viết này là phân tích những chính sách
xây dựng đội ngũ ở các trường đại học Việt nam, so sánh
với thông lệ quốc tế và đề xuất những việc cần làm
để từng bước cải thiện chất lượng nghiên cứu và giảng
dạy ở các trường đại học ở Việt nam.
Hai thành tố của cải thiện chất lượng giảng dạy và
nghiên cứu là: xây dựng đội ngũ có chất lượng cao, và tận
dụng nhân lực chất lượng cao <em>đang </em>có sao cho họ phát
huy hết khả năng của mình, song song với đào thải từ từ
nhân lực không phù hợp. Phạm vi của bài này nằm ở thành
tố thứ nhất.
<strong>Tạo nguồn </strong>
Một trong những chính sách phổ biến ở các trường đại
học Việt Namlà "tạo nguồn". Các sinh viên giỏi được
giữ lại trường, trong nhiều trường hợp được hỗ trợ
để tiếp tục du học, làm luận văn tiến sĩ ở nước ngoài.
Những người này bị ràng buộc bởi một lời hứa sau khi học
xong sẽ quay trở lại làm việc cho trường. Trong một số
trường hợp họ bị ràng buộc bởi một cam kết với chính
phủ Việt nam khi nhận học bổng từ chính phủ.
Bỏ qua một số tiêu cực ắt có trong việc lựa chọn những
sinh viên được ưu tiên đi học nước ngoài, biện pháp tạo
nguồn hiện đang là biện pháp mang lại hiệu quả tích cực
nhất trong bối cảnh hiện tại.
Nhờ cơ chế tạo nguồn mà nhiều trường đại học còn duy
trì được việc trẻ hoá đội ngũ với những nhà khoa học
trẻ có ít nhiều trải nghiệm trong môi trường quốc tế.
Mặt khác, quy trình tạo nguồn cũng phản ánh những điểm
yếu nhất trong công việc xây dựng đội ngũ giảng dạy và
nghiên cứu của các trường đại học Việt nam, đó là sự
thiếu hấp dẫn của vị trí làm việc, thiếu tính cạnh tranh
trong tuyển dụng, và thiếu tính linh hoạt trong tổ chức cán
bộ.
Tính thiếu hấp dẫn của vị trí làm việc là nguyên nhân
khiến người ta cần ràng buộc bằng cam kết những sinh viên
được sắp xếp đi học tiếp ở nước ngoài. Các ràng buộc
này có những hệ lụy như phân tích dưới đây.
Phương pháp "tạo nguồn" mang nặng tính chủ quan. Các
trường chỉ ưu tiên tuyển chính những người mình đào tạo
ra, những đối tượng mình "quy hoạch". Việc cạnh tranh,
chủ động đi tìm và tuyển những người trẻ được đào
tạo từ những "nguồn" khác trở nên rất hãn hữu.
Thiếu cạnh tranh tất yếu dẫn đến chất lượng giảm. Về
mặt học thuật thì sự thiếu "máu mới", do người khác
tuyển dụng và đào tạo, dẫn đến một sự trì trệ nhất
định trong nghiên cứu. Thầy và trò cùng một "lò" ra sẽ
ít có các giao thoa. tưởng cần thiết trong nghiên cứu khoa
học.
Sự ràng buộc này cũng cực kỳ thiếu linh hoạt cho cả cá
nhân những giảng viên "được đi", và cho quy hoạch cán bộ
của trường. Về mặt cá nhân thì nó gây khó dễ cho các cơ
hội phát triển sự nghiệp khoa học của người được đào
tạo. Về mặt quy hoạch nhân sự thì để tạo được nguồn,
cần có kế hoạch dài từ năm đến mười năm. Kết quả của
quá trình dài như vậy sẽ bị chi phối bởi rất nhiều rủi
ro, và trên thực tế không có gì để đảm bảo chất lượng
đầu ra ngoài niềm tin.
Bên cạnh đó kế hoạch dài hơi sẽ hạn chế đáng kể tính
linh hoạt trong chính sách khoa học của các trường đại học
phải thích nghi liên tục với môi trường quốc tế ngày một
biến động.
<strong>Quy trình tuyển chọn</strong>
Quy trình tuyển chọn cán bộ giảng dạy và nghiên cứu hiện
đang tuân thủ các quy định chung của tuyển chọn công chức,
viên chức. Quy trình hiện tại hầu như không có các yếu tố
đặc thù cho môi trường hàn lâm, trong khi tính chất công việc
của các nhân sự hàm lâm lại rất khác so với công việc
thông thường của một viên chức nhà nước. Một đặc thù
quan trọng của môi trường đại học hiên đại là lấy khả
năng nghiên cứu khoa học làm tiêu chí số một, và sự tự do
học thuật – thể hiện qua quyền quyết định của Faculty –
là nền tảng hoạt động.
Tiêu chí hàng đầu cho việc tuyển dụng giảng viên và giáo
sư đại học phải là khả năng nghiên cứu khoa học. Chỉ có
những người "sống và thở" ở tiền tuyến của tri thức
nhân loại mới có khả năng hiểu và truyền tải những kiến
thức nền tảng và những phát kiến tiên tiến nhất cho lực
lượng lao động trí não tương lai.
Hệ quả tất yếu của tiêu chí trên là tiếng nói tối cao
trong việc tuyển chọn phải thuộc về những người có khả
năng đánh giá trình độ, khả năng, và tiềm năng nghiên cứu
khoa học của ứng viên. Như vậy cấu trúc của Hội đồng
tuyển chọn phải khác với hiện nay, nó phải bao gồm những
giáo sư giảng dạy tại khoa, có uy tín về khoa học, và không
thể bao gồm nhân viên của các phòng ban, ví dụ như phòng tổ
chức cán bộ.
Cơ cấu của các hội đồng tuyển chọn cũng thể hiện các
cân quyền lực ở trường đại học. Ở một trường đại
học Mỹ, quyền lực nằm chủ yếu trong tay của Faculty, các ban
bệ có trách nhiệm thực hiện quyết định của Faculty. Quyền
quyết định nhân sự thuộc về Faculty là một biểu hiện rất
cơ bản của tự do học thuật. Ở các trường đại học Việt
nam hiện nay, các ban bệ thường đứng trên Faculty.
Quyền lực của hệ thống quan liêu thể hiện ở quy trình
tuyển chọn rắc rối và không đồng nhất. Quy trình đủ rắc
rối để cho Faculty không có khả năng thực hiện vai trò quyết
định của mình nếu không có sự hỗ trợ của các phòng ban.
Đối với các ứng viên, tình hình còn khó khăn hơn nữa. Nếu
không có quen biết, họ không có khả năng vượt qua những rào
cản mang tính chất hành chính.
Nói tóm lại, quy trình tuyển chọn cần phải được minh bạch
hoá: tuyển ứng viên với một quy trình mở, ai được nộp
đơn, ai được tuyển, dựa trên tiêu chí gì, kết quả như
thế nào, v.v. Trong tuyển chọn phải ưu tiên hàng đầu tiêu
chí khoa học, và trả quyền quyết định về cho những người
có thẩm quyền khoa học.
<strong>Bổ nhiệm giáo sư</strong>
Một trong những chức năng cơ bản nhất của một trường
đại học là định hướng chiến lược phát triển khoa học.
Từng khoa, từng trường, cần biết thế mạnh, biết chỗ yếu
của mình để có kế hoạch phân bổ nhân vật lực hợp lý
trong các ràng buộc tài nguyên hữu hạn.
Ở các nước tiên tiến, việc này thường được làm thông
qua việc bổ nhiệm giáo sư và tạo một số điều kiện để
vị giáo sư đó có tiếng nói trong việc phát triển nghiên cứu
chuyên môn của mình ở nơi tuyển mình về. Việc này ở Việt
nam được tổ chức một cách rất khác với các nước khác.
Việc xét chức danh giáo sư được giao cho Hội đồng chức danh
giáo sư.
Gần đây có một số chuyển biến trong thủ tục phong và bổ
nhiệm giáo sư, cụ thể là Hội đồng Chức danh giáo sư nhà
nước chỉ xét, công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh Giáo sư
hoặc Phó giáo sư, việc bổ nhiệm thuộc về quyền của
trường. Tuy rằng việc bổ nhiệm ở cấp trường chủ yếu
vẫn mang tính chất hình thức, nhưng đây là một chuyển biến
quan trọng và tích cực về mặt chính sách. Nếu bản thân các
trường nhận thức đầy đủ vai trò tự chủ khoa học của
mình, họ sẽ phải chủ động đi tìm những nhà khoa học xuất
sắc về đầu quân cho mình, và tìm cách cải thiện tính hấp
dẫn của vị trí giáo sư.
Việc tổ chức lại quy trình phong, bổ nhiệm giáo sư chắc
chắn sẽ là một trong những biện pháp có khả năng làm
chuyển biến mạnh nhất chất lượng nghiên cứu và giảng dạy
của các trường đại học. Việc này cần được làm lại theo
hướng ưu tiên tính tự chủ khoa học của các trường đại
học, và xác định rõ hơn giáo sư là một vị trí công việc
chứ không phải một phẩm tước khoa học.
<strong>Chế độ thu nhập</strong>
Chế độ thu nhập cứng nhắc hiện tại là một trong những
ràng buộc lớn nhất cho mọi chính sách nhân sự đại học, và
có lẽ là yếu tố chủ đạo làm các vị trí hàn lâm thiếu
tính hấp dẫn các cá nhân xuất sắc.
Cán bộ nghiên cứu, giảng dạy đại học là công chức hoặc
viên chức nhà nước, chế độ thu nhập của họ được điều
chỉnh bởi những quy định chung về thang lương của công/viên
chức nhà nước. Với thang lương hiện tại, mức lương cơ
bản của giảng viên đại học không đảm bảo cho họ một
mức sống trung lưu cao trong xã hội. Trong mọi hệ thống xã
hội, mức sống trung lưu cao cho cán bộ giảng viên nghiên cứu
luôn là điều kiện cần cho một hệ thống giáo dục tốt vì:
(1) nó thể hiện mức độ ưu tiên của xã hội đối với
giáo dục đại học,
(2) để nghiên cứu tốt thì ứng viên tuyệt đối cần thời
gian tư duy tự do, không bị ràng buộc bởi cơm gạo.
Để khắc phục thang lương bất hợp lý hiện tại, nhà nước
đã có một số chính sách hỗ trợ nghiên cứu khoa học thông
qua các Quỹ như Nafosted. Các đề tài khoa học đã trở thành
một nguồn tăng thu nhập đáng kể cho cán bộ nghiên cứu. Bên
cạnh ý nghĩa tích cực, chúng ta thấy việc này thực chất
phản ánh khó khăn của Việt Nam trong việc cải cách hệ thống
tiền lương. Việc cải cách chế độ thu nhập cho cán bộ
nghiên cứu giảng dạy ở đại học là một việc hệ trọng.
Tìm ra một lộ trình để cho những thu nhập bổ sung được
gộp vào thu nhập chính là một bài toán rất khó, nhưng nó
rất cần có lời giải. Thật vậy, nếu không làm minh bạch thu
nhập, không thể có chính sách tích cực xây dựng đội ngũ
nghiên cứu giảng dạy.
<strong>Sử dụng nhân lực "thời vụ" cao cấp</strong>!
Bên cạnh việc quan trọng nhất là xây dựng đội ngũ nghiên
cứu giảng dạy cơ hữu, cũng cần chú. đến việc "tận
dụng nhân lực thời vụ cao cấp". Thuật ngữ trong ngoặc kép
dùng để chỉ thử nghiệm thành công ở Trung Quốc cuốn hút
các giáo sư nước ngoài đến Trung Quốc làm việc ngắn hạn.
Họ rất thành công trong việc lôi cuốn các nhà khoa học đầu
đàn sắp hoạc vừa về hưu sang làm việc ở TQ mỗi năm hai, ba
tháng. Với mức thù lao ít hơn nhiều so với các trường đại
học phương tây phải trả, họ đã thực sự tận dụng được
tri thức, uy tín của những nhà khoa học có tên tuổi lớn.
Ở Việt nam, cần nêu trường hợp của GS. Darriulat. Ông đến
làm việc ở Việt Nam sau khi nghỉ hưu ở Viện CERN. Trong thời
gian ở Việt Nam mười năm gần đây, ông đã đóng góp nhiều
vào việc đào tạo một thế hệ những nhà vật lý thực
nghiệm trẻ và tài năng. Cần lưu., trong trường hợp này GS.
Darriulat chủ động đến với Việt Nam; việc ông đến Việt
Nam không phải là kết quả của một chính sách.
<strong>Tóm tắt một số đề xuất</strong>!
1. Quy trình tuyển chọn thống nhất cho tất cả các trường
đại học trong cả nước, tiến tới tạo một thị trường
tuyển dụng cán bộ nghiên cứu và giảng dạy thông suốt trong
cả nước.
2. Quyết định của Hội đồng tuyển dụng cần được hiệu
trưởng phê duyệt trên cơ sở báo cáo của Hội đồng khoa
học và thư giới thiệu đến từ bên ngoài. Quyết đinh tuyển
dụng và lý lịch khoa học của những người được tuyển
phải được công bố công khai.
3. Lấy việc bổ nhiệm giáo sư làm trọng tâm cho việc thực
hiện tự chủ khoa học của các trường đại học. Nhận thức
rộng rãi giáo sư là một vị trí công tác chủ chốt, chứ
không phải là một phẩm tước danh dự.
4. Nới lỏng hệ thống thu nhập: bên cạnh thu nhập thông
thường theo thang lương công chức, cán bộ khoa học giảng dạy
có thể được hưởng thu nhập đặc biệt với nguồn từ trong
và ngoài ngân sách, do các trường đại học chủ động quyết
định.
5. Trong kế hoạch đầu tư xây dựng trường, bên cạnh đầu
tư xây dựng cơ sở vật chất, cần chuẩn bị kinh phí để
đầu tư xây dựng đội ngũ nghiên cứu và giảng dạy.
6. Thiết lập cơ chế và chính sách để "tận dụng nhân
lực thời vụ cao cấp".
7. Lấy thành tích xây dựng và nâng cao chất lượng của đội
ngũ nghiên cứu giảng dạy để đánh giá năng lực lãnh đạo
trường đại học. Lấy thu nhập cán bộ khoa học giảng dạy
làm một tiêu chí để đánh giá, xếp hạng các trường đại
học.
<blockquote>Trích phát biểu bế bạc hội thảo của Ngô Bảo
Châu
<strong>Xây dựng lòng tin để cùng làm việc </strong>
Cá nhân tôi thấy không khí hội thảo thật là cởi mở và
thiện chí. Đó cũng là cách mà tôi nghĩ khi chúng tôi bắt
đầu làm Đối thoại Giáo dục. Tôi nghĩ cái mà đất nước
chúng ta thiếu nghiêm trọng là lòng tin. Một đối thoại xuất
phát từ thiện chí, và luôn hướng tới chủ đề chuyên môn
cụ thể. Nhưng kết quả, sản phẩm của đối thoại không
chỉ là kết luận, các đề xuất cụ thể mà còn có sản
phẩm phụ – thực ra không phụ chút nào – là lòng tin. Chúng
ta cùng nhau làm cái gì đó một cách xây dựng và thiện chí.
Nghĩ đến việc đó quả là tôi rất thất vọng khi mà đọc
tít của những bài báo ra sáng hôm nay, nếu tôi không phải là
người tham gia hội thảo thì tôi sẽ suy nghĩ đây không phải
là đối thoại giáo dục mà là đấu tố giáo dục. Mọi
người đều phải nhận thức rõ ràng chuyện nỗ lực của
từng người có tính xây dựng ở đất nước này, trước hết
xây dựng lòng tin để cùng nhau làm việc".
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://www.danluan.org/tin-tuc/20140804/xay-dung-doi-ngu-giang-day-va-nghien-cuu-khoa-hoc-o-cac-truong-dai-hoc-viet-nam-ngo),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét