Lý luận là một hình thức tư duy buồn cười. Ta hãy xem thử
thí dụ về cái tam đoạn luận cổ điển này:
(1) Mọi người sẽ chết
(2) Socrates là người
(3) Socrates sẽ chết.
Đây là loại lý luận vững chắc như đinh bù lon đóng cột,
nhưng nó thường vô dụng vì đây là lối suy diễn lô gích có
câu kết luận chẳng đem đến điều gì mới mẻ, nó đã hiện
diện sẵn (dù là ẩn náu) từ trong tiền đề số một rồi.
Nếu đánh cờ mà thấy đối phương đi bước (1) thì đầu
hàng luôn cho rồi, tiếp tục chỉ thêm mất thời giờ mà thôi.
Bây giờ ta xem thử cái thí dụ thứ nhì này:
(1) Minh vừa mua một tấm vé số 6/4
(2) Tỷ lệ trúng lô độc đắc là 1 trên 16 triệu
(3) Vì thế Minh sẽ không trúng độc đắc.
Đây là một lập luận sai phép tắc (<em>invalid</em>), vì theo
đúng lô gích (2) sẽ không dẫn đến (3): xác suất nhỏ không
có nghĩa là bằng con số không. Tuy nhiên, đây là một lập
luận rất mạnh đáng tin cậy. Tôi không tin là bạn sẽ bán xe
hơi để lấy tiền cá độ chống lời suy diễn sai phép tắc
ấy của tôi (đây là lối lý luận suy nạp, kiểu "hôm qua mặt
trời mọc, hôm nay mặt trời mọc, vậy ngày mai...").
Thật ra, ở ngoài đời người ta hay sử dụng lý luận suy
diễn (thí dụ đầu tiên) nửa nạc nửa mỡ: lý luận đúng
phép tắc nhưng tiền đề khả nghi. Không ai bắt đầu bằng
"mọi người sẽ chết", "Thuốc độc có hại" mà họ sẽ nói
những câu như "mọi người sinh ra đều có tính thiện", "mọi
người sinh ra đề có tính ác", "ăn đường có hại", "thực
phẩm thiên nhiên lúc nào cũng tốt", đó là những lời khẳng
định chưa được chứng minh là đúng. Lý luận để làm gì
nếu ta bắt đầu bằng một tiền đề không có tín nhiệm?
Đây là 5 nguyên tắc quan trọng nhất trong việc tranh luận:
1/ Đọc (hay nghe) kỹ lời của đối tượng mình muốn phản
bác.
2/ Đọc lại
3/ Đọc lại
4/ Tập trung vào vào các câu tiền đề, xem chỗ nào bất khả
tín.
5/ Nhận diện ra các hình thức <em>fallacy</em>.
Tôi không biết dịch từ <em>fallacy</em> là gì cho được chính
xác. Người ta thường sử dụng chữ "ngụy biện", nhưng từ
ngữ này gây ra cảm tưởng là người lý luận cố tình, cố ý
dùng lập luận sai để tìm cách lừa lọc người mình muốn
thuyết phục. Fallacy chỉ là những lập luận sai phép tắc lý
luận vì không chứng tỏ được có mối liên hệ chặt chẽ,
hợp lý giữa tiền đề và kết luận. Người vi phạm lỗi lý
luận ấy có thể cố tình hay chỉ vô tình vấp phải mà thôi.
Gọi là ngụy biện, lý sự hay lý toét gì cũng được.
Có nhiều cách lý sự cùn.
<strong>1. Nói Tới Nói Lui</strong>
Tiền đề chỉ là một sự giả dụ, không ai biết nó đúng hay
sai, đôi khi lại khó tin hơn hơn câu kết luận. Người tinh ý
sẽ thắc mắc và chất vấn lại tiền đề ấy. Đây là một
cái tật cố hữu của các chính trị gia (và người bán đồ
ở cửa tiệm lớn).
Thí dụ kinh điển là lời giải thích của Cố Vấn An Ninh
Quốc Gia Condoleeza Rice về việc gây chiến của Mỹ sau biến
cố 9-11: "<em>Chúng ta phải đem quân sang đánh Iraq vì không ai
muốn chờ cho đến khi phải có được bằng chứng là có khói
tỏa mù mịt thành đám mây hình nấm phụt lên từ các vũ khí
giết người hàng lọat bắn vào các thành phố của Mỹ
cả.</em>" Thật á? Làm sao bà biết là Saddam có ý định thả
bom nguyên tử vào nước Mỹ? Nói tới nói lui chẳng qua cũng
chỉ là Mỹ muốn đánh Iraq mà thôi chứ không phải Mỹ có lý
do chính đáng để đánh Iraq.
Thí dụ thứ hai: "Việc trẻ con nhớ lại các chi tiết về
cuộc sống trong kiếp trước chứng tỏ là luân hồi có thật
vì ký ức về tiền kiếp ấy chỉ có được nếu chúng đã
sống trải qua kiếp trước mà thôi."
Có thật là nếu một đứa bé bảo rằng nó nhớ những
"chuyện từ kiếp trước" thì quả là nó đã từng sống qua
kiếp trước không? (Tôi không phủ nhận ý niệm tiền kiếp,
chỉ minh họa điều sơ hở của lập luận "chứng minh" tiền
kiếp mà thôi).
Các kiểu lý sự như vậy có cái gì không ổn, khiến người ta
cứ phải hỏi lại ngay từ chặng đầu tiên để minh định rõ
xem câu kết luận thật sự căn cứ vào sự kiện nào, vì thế
người Anh gọi loại lý sự cùn này là "begging the question".
<strong>2. Đả Kích Cá Nhân</strong>
Hiểu biết về trình độ học vấn, tuổi tác, giới tính, nơi
cư ngụ hay văn hóa của đối tượng có thể giúp ta hiểu rõ
hơn quan điểm và động cơ của họ, nhưng quy luật đầu tiên
của trò chơi cãi lý là không được sử dụng các chi tiết cá
nhân ấy để làm luận điểm phản bác. Người đầu tiên mở
miệng ra nói "chị là đàn bà", "con nít thì biết gì", "ông là
người Mỹ mà lại đi nói chuyện của người Việt" vv là
người đuối lý hay cảm thấy cách lý luận của mình chưa
đủ sức thuyết phục. Đó là một võ sĩ quyền anh thấy mình
đấm chưa đủ mạnh nên chơi dơ nhắm vào hạ bộ đối thủ.
Đây là những câu lý sự ngọc ngà thật thơm tho ấy:
- Làm sao tôi biết hắn nói sai hả? Thì cứ xem tướng hắn là
biết chứ gì: nhất lé, nhì lùn, tam hô, tứ sún, có đủ cả
mà!
- Đừng nghe những gì cái bà đồng tính, nhuộm tóc đỏ, thiên
tả, tôn thờ CS, mẹ Việt cha Tàu, sống ở Mỹ, ôm hôn cây
cối, chống sát hại thú vật, lang chạ nay ở với người này
mai ở với người khác ấy tuyên truyền.
Đấy là các bức tranh hí họa về cách lý sự nhắm vào đời
tư đối tượng, còn ở ngoài đời ta hay gặp các kiểu phản
bác như thế này:
A: Mắm tôm được ưa chuộng hơn mắm ruốc
B: Anh nói thế vì anh là dân Bắc kỳ
A: Nhưng tôi có thể cắt nghĩa được tại sao điều ấy đúng.
B: Cắt nghĩa cái gì? Anh là người Bắc thì đương nhiên anh
phải nói mắm tôm là nhất, là ngon hơn mắm ruốc, mắm thái,
mắm bồ hóc chứ!
Việc đả kích cá nhân có thể tế nhị hơn thế nữa:
Vị giáo sư (tìm cách bảo vệ phương án của mình trước đám
đông): "Chú <em>sinh viên năm thứ nhất</em> này đã nên lên
những sự kiện không phản ảnh sự thật".
<strong>3. Tấn Công Người Rơm</strong>
Ngày xưa có một vị tướng bất tài nhưng hay khoác lác, tìm
cách đọat lòng tin cậy của vua nên dàn ra một thế trận
tưởng tượng, và chứng minh tài võ nghệ của mình như sau:
dựng lên 10 bó rơm tượng trưng cho các tướng địch, rồi múa
đao phi ngựa xông thẳng vào, cứ thế mà chém đầu hết hình
nộm này đến hình nộm khác...
Đây là kiểu lý sự cắt xén luận điểm của đối phương,
chỉ chừa lại một vài yếu điểm (có hay không có thật) rồi
xuyên tạc xem đấy là trọn vẹn toàn bộ quan điểm của
người ta. Nếu muốn làm chính trị gia bạn phải thực tập
thường xuyên cách lý luận người rơm này.
- Obama nhất định theo đuổi chính sách bảo hiểm ý tế công
cộng, tại sao ông ấy lại muốn biến Hoa Kỳ thành một nước
cộng sản?
- Dân chủ kiểu tư sản là bọn nhà giầu mua chuộc chính trị
gia bằng tiền bạc, vì vậy đó là một hình thức xã hội qua
đó giai cấp tư bản thống trị giai cấp lao động.
- Sống ở châu Âu đâu có sướng, một cái hamburger ở đấy
bán đến $8 lận.
<strong>4. Lập luận đánh trống lảng</strong> dùng các tiền
đề không ăn nhập đến vấn đề bàn cãi nhưng lại có tác
dụng lung lạc người nghe khiến họ dễ chấp nhận câu kết
luận.
- Quốc Hội nên đình chỉ việc truy tố tổng thống về tội
ngoại tình và nói dối. Ông Clinton được lòng dân và đã có
công lèo lái nền kinh tế của Mỹ đạt được mức độ phú
cường vào bậc nhất trong nhiều năm qua.
- Đòi hỏi tự do dân chủ trong lúc này là chuyện không cần
thiết. Từ hơn một thập niên nay nạn thất nghiệp liên tục
giảm thấp và nền kinh tế quốc gia đã phát triển không
ngừng với nhịp độ trên 8%. Rõ ràng đấy là một thành tích
rực rỡ vượt bực đấy chớ?
<strong>5. You, Too!</strong>
Thí dụ 1:
Cha: Con nên bỏ thuốc lá đi nếu không về sau sẽ hối hận.
Con: Thế ba có hút thuốc lá không?
Thí dụ 2:
A: Xe hơi là một nguyên nhân quan trọng gây ra tình trạng hun
nóng bầu khí quyển.
B: Ông bán cái xe đi rồi hãy bàn đến chuyện ấy.
<strong>6.Lập Luận Kiểu Fortune Cookie</strong>
Thí dụ:
A: Tôi muốn mua đàn về tự học, bạn nghĩ sao?
B: Không được đâu! Không thầy đố mầy làm nên!
Cha nào con nấy, con hư tại mẹ (cháu hư tại bà), thương cho
roi cho vọt, tiền nào của nấy v.v...
Trích dẫn châm ngôn, tục ngữ một cách máy móc như thể các
câu đó đã được chứng minh hoặc là không có ngọai lệ.
<strong>7. Dồn Gà Vào Chuồng</strong>
George W. Bush: "Hoặc là quý vị đứng về phía chúng tôi hoặc
là quý vị chống lại chúng tôi trong cuộc chiến chống khủng
bố này."
Qua lời tuyên bố sau biến cố 9/11 này, ông Bush đã ngụy tạo
ra một tình thế nan giải bằng cách đưa ra 2 sự lựa chọn và
xem đấy là 2 cách xử trí duy nhất mà thế giới phải chọn
lấy để đáp ứng với dự án Mỹ xâm chiếm Iraq, không có
chuyện đứng lưng chừng ở giữa.
Người bán hàng tệ hại nhất mà khách mua đồ có thể gặp
trong đời mình là gặp phải anh chàng nói xạo chuyên môn hù
dọa khách, chẳng hạn như: "Nếu cô không mua cái TV $5000 đồng
này thì tôi có một cái khác, chỉ trị giá $300 thôi, nhưng
hình ảnh rất mờ, và mỗi tháng phải thay bóng đèn."
Đây là lập luận nhất chín nhì bù mà người Mỹ (hay là
người ỷ thế mạnh thích bắt nạt người yếu) hay sử dụng
theo kiểu "my way or the highway", "America: Love it or leave it."
Còn người Việt nổi tiếng nhất mà xài lập luận này thì
theo tôi được biết đã tuyên bố câu: "thà ngửi phân Tây 5
năm còn hơn hít phân Tàu xuốt đời". Tôi vẫn tự hỏi là có
cách nào khác hơn là hít với hửi không?
<strong>8. Vơ Đũa Cả Nắm</strong>
- Ca sĩ X là Việt cộng tại vì cô ấy từ Việt Nam qua đấy.
hoặc
- Anh mà đấu lý thế nào lại người ấy, hắn vốn xuất thân
từ trường X mà lị (X = tên một trường học nổi tiếng nào
đó)
<strong>9. Đa Số Thắng Thiểu Số</strong>
A: Làm sao biết là điều ấy có thật?
B: Còn làm sao nữa! 95% dân số thế giới tin vào chuyện ấy
thì tất phải đúng chứ sao!
<strong>10. Tuột Dốc Trơn</strong>
- Ngày hôm nay cho nhóm người ấy bước qua bỉên giới, ngày
mai tiểu bang này sẽ trở thành Mexico.
hoặc
- Ngày hôm nay ta hợp thức hóa marijuana, ngày mai LSD, bạch
phiến, crack sẽ trở thành hợp pháp luôn.
<strong>11. Vỗ Ngực Xưng Tên</strong>
- Tại sao tôi biết điều ấy đúng? Còn tại sao nữa! Tôi hành
nghề (kỹ sư, bác sĩ, nha sĩ vv) đã 20 năm nay mà.
<strong>12. Gà Gáy Làm Mặt Trời Mọc</strong>
Đây là khuynh hướng gán cho A là nguyên nhân gây ra B khi 2 hiện
tượng ấy xảy ra theo thứ tự A đi trước và B theo sau.
- Đừng hút gió nữa, xui lắm, làm tôi lắc xí ngầu thua ba ván
liên tiếp đó thấy chưa?
- Tôi bị đau bụng, tại vì ăn đồ ở cái nhà hàng đó.
- Con anh bị cận thị hả? tôi biết ngay mà! Tại vì nó đọc
sách nhiều quá.
<strong>13. Chứng Minh Ngược</strong>
B: Tôi biết ma có thật.
A: Bộ bà đã gặp ma rồi sao?
B: Dĩ nhiên là ma có thật, ai cũng nói như vậy. Vậy chứ bà
có chứng minh được là không có ma không?
Đây là lập luận "tôi nói đúng vì không ai chứng minh được
là tôi nói sai". Phần gồng gánh việc chứng minh là trách
nhiệm của người khẳng định một điều gì đó, chứ không
phải là nhiệm vụ của người đặt nghi vấn. Thế chữ "ma"
bằng: người hỏa tinh, thiên lôi, linh hồn, thần khí, tài
duyên vận mạng hay là các thuật ngữ trừu tượng vô nghĩa vv
là ta sẽ tạo ra được vô số "thầy", đạo sĩ, tiên sư
huyền bí và triết gia ba xạo (kiểu "hậu hiện đại").
<strong>14. Lý luận Lòng Vòng</strong>
Cả hai tiền đề lẫn kết luận thật ra vẫn là một thứ.
- Đối với tôi, ca sĩ X có giọng hát thật quyến rũ, tại vì
tôi mê cái giọng hát ấy lắm.
hoặc
- Người ta rồi ai cũng chết cả tại vì không ai sống mãi
được.
<strong>15. So Sánh Xòai Với Ổi</strong>
Phép lọai suy (Analogy) là một thí dụ về cách ứng dụng lý
luận bằng quy nạp ở mức độ sơ đẳng nhất. Theo lối lý
luận này, hễ hai vật gì có một đặc tính giống nhau thì
chúng cũng giống nhau về các điểm khác. Lập luận này không
đúng là vì:
- Không có sự tương đồng nào là hòan thiện cả, các vật
tương đồng lúc nào cũng có sự khác biệt. Nếu không, chúng
sẽ không phải là tương đồng mà là đồng nhất (identical).
- Bất cứ hai vật nào cũng có một điểm gì đó giống nhau.
Ngày xưa nhà tóan học Lewis Carroll có lần đã nghĩ ra một câu
đố lạ lùng: "Con quạ giống cái bàn ở chỗ nào?" Ông Caroll
(tác giả truyện "Alice In Wonderland") ngụ ý nói chúng chẳng có
gì giống nhau cả, đó chỉ là thí dụ của hai tập hợp cách
biệt. Thế rồi cũng có độc giả viết trả lời rằng: "À,
ông đã quên là ngày xưa thi sĩ Edgar Poe viết bài thơ Con Quạ
ngay tại cái bàn trong phòng ngủ."
Thí dụ về xòai với ổi:
- Luật kiểm sóat vũ khí thật phi lý. Tại sao không ban hành
luôn luật kiểm sóat mỡ, đường, xe hơi và dao làm bếp? Chúng
cũng giết người vậy.
- Con mắt tinh vi như cái máy chụp hình. Máy chụp hình được
thiết kế. Vậy con mắt cũng được thiết kế (lập luận hay
được sử dụng để bác bỏ thuyết tiến hóa).
<strong>16. Không Phải Người Việt Chính Tông</strong>
Nếu lý luận mà là môn đá bóng thì đây là kỹ thuật bảo
vệ lưới gôn bằng cách xê dịch cái lưới ra xa mỗi khi thấy
banh bay đến gần.
Người lý sự thay đổi định nghĩa của từ ngữ hay ý niệm -
một cách tùy hứng - để bảo vệ luận điểm của mình.
Tôi đã có lần được nghe một cuộc đối thoại như sau:
A: Ăn phở đúng cho đúng điệu thì chỉ cần gia vị là rau
quế, chanh ớt và giá hành mà thôi.
B: Tôi thấy có người ăn phở không có rau, và lại dùng cả
tương đen tương đỏ nữa.
A: Người Việt chính tông thì không bỏ tương ớt vào phở.
Có lẽ trước khi bàn về cách ăn phở, cụ Lý Toét chưa bao
giờ nghĩ đến việc định nghĩa thế nào mới là người
Việt, nhưng bây giờ cụ ấy nảy ra sáng kiến mới là xác
định chủng tộc dựa vào sở thích ăn tương ớt.
Khi nghe một người nào đó lập luận rằng "người Việt thì
phải thế này thế kia", nếu bạn mà thọc gậy bánh xe bằng
cách trưng ra các phản thí dụ thì phải chuẩn bị để nghe lý
sự Người Việt Chính Tông. Thế từ "người Việt" bằng các
ý niệm: dân chủ, cộng hòa, tự do, cộng sản, tư bản, yêu
nước vv bạn sẽ thấy cái lưới gôn tự nhiên bị xê dịch.
Thật là một môn thể thao quái lạ.
Còn nhiều lối "ngụy biện" lắm, xin các bạn hãy đóng góp
thêm ý kiến để chúng ta có một cái danh sách giúp tra cứu
về các loại lý sự cùn ghi lại sự kiện làm thế nào mà tư
duy con người đã đi trật đường rầy hơn 2300 năm sau khi
Aristole mở miệng ra nói câu "làm người ai cũng sẽ chết..."
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/node/25649), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét