Thổ Nhĩ Kỳ dân chủ đến mức nào?

<em><strong>Không dân chủ như Washington nghĩ.</strong></em>

Có vẻ kỳ lạ khi thách thức lớn nhất của chính quyền Thủ
tướng Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan lại bắt đầu bằng một
cuộc biểu tình nhỏ về môi trường sau hơn một thập kỷ
cầm quyền, nhưng hàng ngàn người Thổ Nhĩ Kỳ đổ xuống
đường ở các thành phố trên khắp Thổ Nhĩ Kỳ rõ ràng cho
thấy một điều gì đó lớn hơn nhiều đã xảy ra so với
việc phá hủy cây cối trong công viên Gezi của Istanbul – một
miếng vá không gian xanh không đáng chú ý gần Quảng trường
Taksim – nhưng lại đang gây ra tình trạng bất ổn.

<center><img
src="http://www.thepach.com/wp-content/blogs.dir/1/files/2013/06/protest_turkey_2.jpg"
/></center>
<center><em>Đụng độ giữa cảnh sát và người biểu tình
diễn ra trên khắp các thành phố lớn ở Thổ Nhĩ Kỳ (Ảnh:
Internet)</em></center>

Các cuộc biểu tình ở Gezi gây chú ý bằng những cảnh tượng
đáng kinh ngạc bao gồm những người biểu tình gào thét đòi
ông Erdogan và chính phủ phải từ chức trong khi cảnh sát Thổ
Nhĩ Kỳ phản ứng bằng hơi cay và dùi cui, là đỉnh điểm
của sự bất mãn phổ biến đang gia tăng trước xu hướng phát
triển chính trị gần đây của Thổ Nhĩ Kỳ. Vấn đề xảy ra
hiện tại là việc phá bỏ một công viên không quá sáu khu nhà
để chính phủ có thể thay thế bằng một trung tâm mua sắm,
nhưng toàn bộ sự việc thể hiện cách thức mà Đảng Công
bằng và Phát triển (AKP) áp dụng để dần dần bóp nghẹt
mọi đối lập trong khi vẫn đảm bảo duy trì trong ranh giới
dân chủ. Thổ Nhĩ Kỳ dưới quyền đảng AKP đã trở thành
trường hợp điển hình về một nền dân chủ rỗng.

Sự tàn khốc của các cuộc biểu tình và cách phản ứng của
cảnh sát ở công viên Gezi của Istanbul chắc chắn gây ngạc
nhiên cho nhiều người ở Washington. Thổ Nhĩ Kỳ là "mô hình
tuyệt vời" hay " đối tác kiểu mẫu," và như nhiều
người nói, cũng "đã dân chủ hơn so với một thập kỷ
trước đây." Có một mức độ sự thật nhất định trong
những lời khẳng định này, mặc dù những lời sau được
lặp đi lặp lại đến mức phát ngán, nhưng chúng bóp méo các
quá trình chính trị phức tạp và thường trái ngược đang
diễn ra tại Thổ Nhĩ Kỳ. Dưới sự lãnh đạo của đảng AKP
và ông Erdogan có khả năng thu hút, chưa từng có con số người
Thổ Nhĩ Kỳ được vận động để tham gia chính trị và trở
nên giàu có như vậy – nền kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ tăng gấp ba
lần từ năm 2002-2011, 87 phần trăm người Thổ Nhĩ Kỳ tham gia
bỏ phiếu trong cuộc bầu cử quốc hội gần đây nhất, so
với 79 phần trăm trong cuộc bầu cử năm 2002 để đảng AKP
lên nắm quyền. Tuy nhiên, cuộc vận động này đã không đồng
thời đi kèm với khả năng cạnh tranh chính trị. Trên thực
tế xảy ra điều ngược lại, nó mở đường cho đảng AKP
củng cố quyền lực để biến Thổ Nhĩ Kỳ thành một nhà
nước độc đảng. Điều trớ trêu là đảng AKP đã xây dựng
một hệ thống phi tự do trong khi Washington lại đang giương cao
ngọn cờ Thổ Nhĩ Kỳ như một mô hình cho các quốc gia khác
sau cuộc nổi dậy của thế giới Ả Rập.

Một thời gian ngắn sau khi đảng AKP lên nắm quyền vào năm
2002, một cuộc tranh luận diễn ra tại Hoa Kỳ và Châu Âu về
việc liệu có phải Thổ Nhĩ Kỳ đã "rời bỏ phương Tây"
hay không. Phần lớn là hệ quả của nỗi ám ảnh Hồi giáo
phổ biến sau ngày 9/11. Nhưng điều đó cũng không đúng sự
thật. Ngay từ đầu, những người Hồi giáo có đầu óc cải
cách của Thổ Nhĩ Kỳ đã làm mọi việc có thể để xua tan
quan niệm cho rằng cuộc bầu cử của họ là lý do để Thổ
Nhĩ Kỳ quay lưng lại với thập kỷ hợp tác và hội nhập
với phương Tây. Ankara tái khẳng định cam kết của Thổ Nhĩ
Kỳ với NATO và tiến hành các cải cách chính trị sâu rộng
để loại bỏ nhiều di sản độc tài trong quá khứ, chẳng
hạn như đặt quân đội dưới sự kiểm soát dân sự và cải
cách hệ thống tư pháp.

Sự cởi mở chính trị, văn hóa, và kinh tế mới giúp ông
Erdogan lãnh đạo một liên minh gồm các tín đồ Hồi giáo ngoan
đạo, người Kurd, giới tinh hoa theo chủ nghĩa đại đồng,
doanh nghiệp lớn, và người Thổ Nhĩ Kỳ trung bình để tái
đắc cử với 47 phần trăm số phiếu phổ thông trong mùa hè
năm 2007, cũng là lần đầu tiên một đảng nhận được hơn 45
phần trăm số phiếu kể từ năm 1983. Điều này chưa từng
xảy ra trong nền chính trị Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, ông Erdogan
không dừng lại ở đó. Trong năm 2011, vị Thủ tướng Chính
phủ củng cố huyền thoại chính trị của ông ta với 49,95
phần trăm số phiếu phổ thông.

Thổ Nhĩ Kỳ dường như đã thành công. Đến năm 2012, ông
Erdogan điều khiển nền kinh tế lớn thứ 17 thế giới, trở
thành một tác nhân có ảnh hưởng ở Trung Đông, và Thủ
tướng Thổ Nhĩ Kỳ là một người đối thoại đáng tin cậy
của không ai khác hơn là Tổng thống Hoa Kỳ. Tuy nhiên, ngay cả
khi đảng AKP đã giành chiến thắng cuộc bầu cử ở trong
nước và nhận được sự hoan nghênh từ nước ngoài, thì
khuynh hướng độc tài đã bắt đầu. Trong năm 2007, đảng bắt
giữ một nhóm có âm mưu lật đổ chính phủ gồm các phần
tử của cái gọi là nhà nước ngầm của Thổ Nhĩ Kỳ –
những sĩ quan quân đội, đặc vụ tình báo, và thế giới tội
phạm ngầm – và tìm cách sử dụng nó để bắt các nhà phê
bình phải im lặng. Kể từ đó, Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một
đất nước mà các nhà báo thường bị bỏ tù vì lý do đáng
chất vấn, bộ máy nhà nước được sử dụng để chống lại
những mối lo ngại của doanh nghiệp tư nhân khi xảy ra bất
đồng giữa chủ sở hữu với chính quyền, và gây áp lực
đối với mọi hình thức của tự do ngôn luận.

Các phát ngôn viên và những người biện hộ cho đảng AKP cung
cấp nhiều lời giải thích cho những thiếu sót, từ lý do
"đó là luật pháp", hoặc "không rõ bối cảnh," cho đến
"hoàn toàn bịa đặt." Những lý do này dao động khi bị
giám sát và tiết lộ góc nhìn đơn giản của đảng AKP về
dân chủ. Trông chúng cũng giống như các lý lẽ biện minh cho
tư lợi mà các vị vua chuyên chế Ả Rập bị lật đổ đã
từng đem ra sử dụng để thu hẹp lĩnh vực chính trị và thể
chế hóa quyền lực cho đảng phái và gia đình của họ. Tuy
nhiên, bằng cách nào đó, giới chính sách đối ngoại ưu tú
của Washington coi Thổ Nhĩ Kỳ như một "mô hình" hay đối
tác thích hợp để tạo nên một cú hạ cánh nhẹ nhàng ở Ai
Cập, Tunisia, Libya và các nơi khác.

Giữa cao trào của những loạt đạn hơi cay vô tận nhắm vào
người biểu tình ở quảng trường Taksim, một trong những cố
vấn của Thủ tướng đặt câu hỏi, "Làm thế nào mà một
chính phủ đã từng nhận được gần 50 phần trăm số phiếu
có thể là độc tài?" Điều này đã hoàn toàn nắm bắt
được những sự năng động gần đây ở Thổ Nhĩ Kỳ của
ông Erdogan, nơi mà chính phủ sử dụng dư lượng ngày càng
tăng của chiến thắng bầu cử để biện minh cho mọi loại
hành vi chống lại các cơ sở lớn của phe đối lập.

Hình thức này biểu hiện một cách rõ ràng nhất trong các
cuộc tranh luận về hiến pháp mới của Thổ Nhĩ Kỳ, được
sử dụng như một phương tiện để xây dựng cho ông Erdogan
một cơ chế tổng thống, qua đó ông ta sẽ phục vụ với tư
cách là vị tổng thống mới lần đầu tiên được trao quyền
của Thổ Nhĩ Kỳ. Khi các đảng đối lập sôi sục lên tiếng
phản đối một kế hoạch như vậy và ủy ban hiến pháp bị
rơi vào bế tắc cuối năm 2012 – bỏ lỡ hạn chót để trình
các khuyến nghị của nó vào cuối năm – ông Erdogan đe dọa
sẽ hoàn toàn không đếm xỉa đến ủy ban và áp đặt dự án
hiến pháp của riêng ông ta. Ông ta nêu ra ý tưởng một lần
nữa vào đầu tháng tư năm 2013, nhưng làm dịu lại quan điểm
khi thấy rõ rằng có sự phản đối đáng kể trước giấc mơ
tổng thống của ông ta ngay cả trong nội bộ đảng AKP.

Bộ luật mới về rượu cồn của Thổ Nhĩ Kỳ, trong số
những vấn đề khác, đưa ra những hạn chế về việc mua bán
rượu sau 10 giờ đêm, cắt giảm quảng cáo, và cấm cấp giấy
phép bán rượu mới cho các cơ sở gần nhà thờ Hồi giáo và
trường học, là một ví dụ khác cho khuynh hướng ủng hộ
chủ trương đa số quyết định của đảng AKP. Bất chấp sự
phản đối om sòm, bộ luật được viết, tranh luận và thông
qua chỉ trong vòng hai tuần, còn phản ứng của ông Erdogan
trước các nhà phê bình bộ luật này là lời khẳng định
rằng họ chỉ nên uống ở nhà.

Tương tự như vậy, đảng AKP tiến hành các dự án xây dựng
lớn ở Istanbul, bao gồm cả việc nâng cấp Quảng trường
Taksim, việc xây dựng một sân bay mới, và việc thi công một
cây cầu thứ ba qua eo biển Bosphorus, nhưng đều gây tranh cãi
và bị phản đối bởi các liên minh trải rộng trên những
lợi ích đa dạng. Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, chính phủ
đã chà đạp một cách thô bạo những người đối lập với
các dự án, khẳng định rằng bất cứ ai không ưa thích những
gì đang diễn ra cần phải biết rằng đảng AKP được nhiều
người ưa chuộng như thế nào trong các cuộc bầu cử. Trong
một nỗ lực điển hình để sử dụng lượng phiếu dư của
đảng AKP như một cây gậy, ông Erdogan cảnh báo CHP – đảng
đối lập chính của Thổ Nhĩ Kỳ – vào thứ Bảy rằng,
"nếu các ông tập hợp được 100.000 người, tôi có thể
tập hợp một triệu."

Bước ngoặt phản dân chủ của Thổ Nhĩ Kỳ đã diễn ra mà
không gây chú ý đối với thế giới bên ngoài. Không chỉ là
những biện pháp cưỡng chế – bắt giữ, điều tra, phạt
thuế, và bỏ tù – những điều mà Washington đã cố tình bỏ
qua để có lợi cho một câu chuyện vui tươi hơn về "phép
lạ Thổ Nhĩ Kỳ". Có lẽ sự việc không phải là rõ ràng,
nhưng trong thập kỷ qua, đảng AKP đã thiết lập một liên minh
mạnh mẽ, phi chính thức giữa các doanh nhân và các phương
tiện truyền thông có liên quan đến đảng, đặt kế sinh nhai
của họ phụ thuộc vào trật tự chính trị mà ông Erdogan đang
xây dựng. Những người chống lại phải chịu rủi ro xảy ra
cho chính mình.

Tất cả những điều trên là lý do giải thích tại sao sự
hỗn loạn hiện nay trên vấn đề "tái thiết" công viên Gezi
có nguồn gốc sâu hơn là việc chỉ san bằng không gian xanh. Nó
thể hiện sự phẫn nộ đối với chủ nghĩa tư bản bè phái,
sự ngạo mạn của quyền lực, và độ mờ đục của bộ máy
AKP. Đối với các phương tiện truyền thông, ông Erdogan khuyến
khích những thay đổi về chủ sở hữu hoặc dọa dẫm những
người khác để đảm bảo phủ sóng tích cực – hoặc không
phủ sóng đối với trường hợp các cuộc biểu tình ở công
viên Gezi. Trong một cảnh tượng siêu thực – thật đáng buồn
nhưng hoàn toàn không gây ngạc nhiên đối với các nhà quan sát
Thổ Nhĩ Kỳ – đài CNN quốc tế hôm thứ Sáu truyền hình
trực tiếp các cuộc biểu tình ở quảng trường Taksim, trong
khi tại cùng một thời điểm, đài CNN Thổ Nhĩ Kỳ, kênh
tiếng Thổ trong mạng lưới của CNN, cho chạy một chương
trình nấu ăn khi ở giữa trung tâm lịch sử của thành phố
lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ đang xảy ra những biến động rất
lớn. Sự năng động trong kiểm duyệt và đe dọa báo chí của
Thổ Nhĩ Kỳ, bao gồm các phương tiện truyền thông phê phán
chính phủ đều trở thành mục tiêu của sự trả thù, đã
dẫn đến việc sa thải các nhà báo tài năng như Amberin Zaman,
Hasan Cemal, và Ahmet Altan vì chỉ trích chính quyền hoặc bất
tuân các bức chế của nó. Kiểu đe dọa ngầm này của chính
phủ trong một xã hội được cho là dân chủ hay đang dân chủ
hóa là không hợp lý.

Trong hoàn cảnh này, nền chính trị Thổ Nhĩ Kỳ không nhất
thiết là cởi mở hơn so với một thập kỷ trước, khi đảng
AKP theo đuổi cải cách dân chủ để đáp ứng các yêu cầu
của Liên minh châu Âu trong các cuộc đàm phán gia nhập thành
viên. Nó đã khép lại theo một hướng hoàn toàn khác. Thổ Nhĩ
Kỳ về cơ bản đã trở thành một nhà nước độc đảng.
Trong nhà nước này, đảng AKP đã nhận được sự hỗ trợ
từ phe đối lập nhạt nhẽo của Thổ Nhĩ Kỳ, khi phe này
đắm mình trong những sự hẹp hòi thiển cận của Thổ Nhĩ
Kỳ và thương tiếc sự ra đi của tầng lớp ưu tú Kemalist,
những kẻ có lập trường cứng rắn nhưng lại không có những
cam kết cụ thể cho nền dân chủ. Nền dân chủ thành công
tạo ra cho công dân của họ những cách thức bày tỏ nỗi khao
khát và bất mãn vượt ra khỏi các cuộc bầu cử định kỳ,
nhưng Thổ Nhĩ Kỳ đã thất bại một cách ngoạn mục trong
lĩnh vực này.

Sự kết hợp giữa đối lập yếu ớt và chiến thuật áp bức
của đảng AKP cuối cùng đã đi đến đỉnh điểm. Sự kiện
này sẽ không hạ bệ chính phủ, nhưng nó sẽ thiết lập lại
nền chính trị Thổ Nhĩ Kỳ theo một hướng đi mới; vấn đề
là liệu đảng AKP sẽ rút ra một số bài học quan trọng từ
những người hội tụ trên đường phố hoặc tiếp tục tăng
cường quan niệm cho rằng các cuộc bầu cử trao cho chính phủ
quyền làm bất cứ điều gì nó muốn.

Nhưng không chỉ có đảng AKP cần phải đánh giá lại chính
sách của họ, kể cả Washington cũng vậy. Có lẽ chính quyền
Obama không quan tâm đến sự đảo chiều của Thổ Nhĩ Kỳ
hoặc xét thấy rằng tốt hơn là nên tư vấn, vỗ về, và
khuyến khích ông Erdogan một cách kín đáo và thông qua những
hành động thách thức âm thầm như kéo dài nhiệm kỳ của
Đại sứ Francis Ricciardone thêm một năm nữa, người từng
chọc tức chính phủ trên vấn đề tự do báo chí.

Cuộc chơi dai dẳng này đã thất bại từ lâu. Đã đến lúc
Nhà Trắng phải nhận ra rằng những lời hùng biện về dân
chủ của ông Erdogan đã bỏ xa thực tế. Thổ Nhĩ Kỳ mang
đến cho thế giới Ả Rập ít hơn những gì chính quyền Obama
dường như đã nghĩ, và thay vì chỉ kêu gọi các chính phủ Ả
Rập phải chú ý đến nhu cầu của các công dân của họ,
Washington cũng có thể muốn kêu gọi bạn bè mình ở Ankara
phải làm như vậy. Đảng AKP và Thủ tướng Erdogan có thể đã
được bầu với tỷ trọng lá phiếu phổ thông ngày càng tăng
trong thập kỷ qua, nhưng hành động của chính phủ ngày càng
cho thấy có vẻ như là nền dân chủ Thổ Nhĩ Kỳ không mở
rộng ra khỏi phòng bỏ phiếu.


[*] Steven A. Cook là thành viên cao cấp danh hiệu Hasib J. Sabbagh
cho Nghiên Cứu Trung Đông tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại.
Michael Koplow là giám đốc chương trình của Viện Israel và tác
giả của trang blog Đế quốc Ottoman và chủ nghĩa phục quốc Do
thái.

Nguồn: Steven A. Cook, Michael Koplow, <a
href="http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey">How
Democratic is Turkey</a>, Foreign Policy, 03 Tháng 6 năm 2013.

Bản Tiếng Việt © 2013 The Pacific Chronicle

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130627/tho-nhi-ky-dan-chu-den-muc-nao), một
số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!