Đoan Trang - Tự do báo chí kiểu Việt Nam (kỳ 2)

<b ><i >Bản tiếng Anh ở phía dưới. Scroll down for the English
translation.</i></b>

Như đã nói trong <a
href="http://www.phamdoantrang.com/2013/06/tu-do-bao-chi-kieu-viet-nam-ky-1.html"
target="_blank">bài trước</a>, "hơn ai hết, Đảng – mà đại
diện ở đây là bộ máy tuyên giáo và an ninh – ý thức
được sức mạnh của sự bí mật. Công khai, minh bạch là tự
làm mất mặt mình, tự giết mình". Chính vì vậy, để bảo
vệ chế độ, điều tối quan trọng là phải bảo đảm… bí
mật, từ bí mật công tác đến an ninh quốc gia. Để làm
được điều đó, nguyên tắc căn bản chỉ là "làm tốt công
tác tư tưởng" và quản lý báo chí thật chặt chẽ, sát sao.

Nhưng đến khi Internet và nhất là mạng xã hội xuất hiện,
thì nhiệm vụ trở nên khó khăn hơn. Từ đây, bộ máy tuyên
giáo và an ninh vừa phải quản lý báo chí chính thống, vừa
phải kiểm soát truyền thông "phi chính thống", tức thế
giới mạng.

<b >Duy trì chế độ thẻ nhà báo</b>

Một phương thức tinh vi để kiểm soát báo chí dưới mỹ từ
"quản lý" là sử dụng chế độ thẻ nhà báo. Sáng kiến
này được áp dụng đã từ lâu, tới năm 2007 thì được luật
hoá trong một thông tin gọi là Thông tư số 07/2007/TT-BVHTT
hướng dẫn cấp, đổi và thu hồi thẻ nhà báo, Bộ Văn hóa -
Thông tin, ngày 20/3/2007. Theo đó, người được xét cấp thẻ
nhà báo phải bảo đảm các điều kiện và tiêu chuẩn sau
đây:

a) Tốt nghiệp đại học; trường hợp là người dân tộc
thiểu số đang công tác tại cơ quan báo chí miền núi hoặc
chương trình phát thanh, truyền hình tiếng dân tộc thiểu số
phải có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông trở lên;

b) Có thời gian công tác liên tục theo chế độ biên chế
hoặc hợp đồng dài hạn tại cơ quan báo chí đề nghị cấp
Thẻ từ ba năm trở lên, tính đến thời điểm xét cấp thẻ;

c) Hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, nghiệp vụ của cơ quan
báo chí phân công;

d) Không vi phạm quy định về phẩm chất, đạo đức nghề
nghiệp báo chí; không bị xử lý kỷ luật từ khiển trách
trở lên trong thời hạn 12 tháng tính đến thời điểm xét
cấp thẻ;

e) Ðược cơ quan báo chí, cơ quan chủ quản báo chí, Sở Văn
hóa - Thông tin (đối với báo chí các tỉnh, thành phố) và
Hội Nhà báo cùng cấp thống nhất đề nghị cấp thẻ nhà
báo.

Các điều kiện trên (trừ khoản a) đều khó thực hiện trong
thực tế. Xét bản chất, nghề báo là nghề có tính lưu động
cao, các phóng viên "nhảy việc" gần như liên tục, khó mà
có người "công tác liên tục theo chế độ biên chế hoặc
hợp đồng dài hạn (…) từ ba năm trở lên". Cho nên khoản b
là khó đáp ứng. Các khoản còn lại thì đương nhiên chỉ
nhằm khuyến khích các phóng viên biết chấp hành, chịu khó
tuân theo chủ trương, định hướng của Đảng và Nhà nước;
không có chỗ cho những phóng viên sáng tạo, nhiệt huyết, có
tinh thần phản biện và luôn luôn sẵn sàng "xé rào", chống
lại định hướng của Đảng. (Xin lưu ý, đạo đức nghề
nghiệp báo chí, theo quy định về đạo đức nghề nghiệp của
người làm báo Việt Nam, đưa ra tại Đại hội VIII Hội Nhà
báo là: "Tuyệt đối trung thành với sự nghiệp xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh
đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam".)

Riêng khoản e, "Được cơ quan báo chí, cơ quan chủ quản báo
chí, Sở Văn hóa - Thông tin (đối với báo chí các tỉnh, thành
phố) và Hội Nhà báo cùng cấp thống nhất đề nghị cấp
thẻ nhà báo" còn cho thấy sự nhập nhằng giữa khu vực nhà
nước và khu vực xã hội dân sự. Báo chí về bản chất là
một khái niệm thuộc về xã hội, và cơ quan báo chí không
phải là cơ quan thực thi công vụ. Nhà nước không thể đứng
ra cấp thẻ nhà báo để định danh cho người tiến hành hoạt
động nghề nghiệp này; nói cách khác, Nhà nước không được
lấn sân, chiếm lấy một lĩnh vực không phải của mình. Nhưng
Nhà nước lại cứ giành lấy quyền ấy, thậm chí còn cẩn
thận quy định rõ trong luật, rằng báo chí có nhiệm vụ
"tuyên truyền, phổ biến đường lối, chủ trương, chính
sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, thành tựu văn hoá,
khoa học, kỹ thuật trong nước và thế giới theo tôn chỉ,
mục đích của cơ quan báo chí…".

Chính điều này dẫn đến việc nhiều nhà báo buộc phải
"chấp nhận sự định hướng của một lực lượng mà năng
lực truyền thông hẳn nhiên là thua xa họ" ("<a
href="http://www.phamdoantrang.com/2011/12/giot-nuoc-mat-cua-le-phai.html"
target="_blank">Giọt nước mắt của lề phải</a>").

<b >"Nhà báo tự do" = phản động</b>

Nhiều người thường nói rằng thẻ nhà báo chỉ là một cái
thẻ, không quan trọng. Nhưng trên thực tế, nó rất quan trọng,
vì trong luật pháp cũng như trong nhận thức của xã hội, nhà
báo phải là người "đang hoạt động hoặc công tác thường
xuyên với một cơ quan báo chí Việt Nam và được cấp thẻ
nhà báo" (Điều 14 Luật Báo chí).

Người chưa/không được cấp thẻ thì không được công nhận
là nhà báo. Từ đây dẫn đến việc họ đương nhiên bị gạt
ra khỏi bất kỳ sự kiện nào mà ban tổ chức, cơ quan an ninh,
chính quyền… không muốn bị báo chí biết. Ở rất nhiều
hội thảo, hội nghị, sự kiện chính trị - xã hội, ban tổ
chức luôn đặt điều kiện "phải có thẻ nhà báo" mới
gửi giấy mời. Bằng cách này, ban tổ chức đã loại ra ngoài
đông đảo phóng viên, là những người hoạt động báo chí y
hệt như nhà báo nhưng không được cấp thẻ.

Công an, an ninh, hơn ai hết, là những người được quán
triệt chặt chẽ rằng phải có thẻ do Nhà nước cấp mới
được gọi là nhà báo, điều này đồng nghĩa với việc tất
cả những người đang hoạt động báo chí mà không có thẻ
thì đều là "phóng viên tự do", "tự xưng/ mạo nhận",
và đều có thể bị ngăn chặn triệt để, không được phép
tiếp cận thông tin. Ngày 30/10/2012, khi phóng viên Truyền thông
Dòng Chúa Cứu Thế Việt Nam, Huyền Trang, bị công an đưa về
đồn thẩm vấn, cô nói cô là phóng viên. Nhân viên công an
liền quát: "Ai công nhận chúng mày là nhà báo hả? Thẻ tác
nghiệp của chúng mày đâu? Một lũ ăn không ngồi rồi, rồi
rủ nhau phản động hả?".

Riêng trong hai năm 2011 và 2012, trên cả nước đã xảy ra hàng
chục vụ phóng viên bị đánh. Thủ phạm là lưu manh côn đồ,
bảo vệ, vệ sĩ, công an, và cả dân thường. Nhưng trong tư duy
của chính quyền, nạn nhân nếu chưa có thẻ thì không phải
là nhà báo, do vậy sự việc không nghiêm trọng tương đương
với "hành hung nhà báo."

Với blogger, tình hình còn tệ hại hơn: Họ không những không
được pháp luật bảo vệ mà ngược lại, còn bị xử lý.
Điếu Cày, Tạ Phong Tần, và tất cả các thành viên của Câu
lạc bộ Nhà báo Tự do đều "không phải là nhà báo", nên
bị cơ quan công an, an ninh xua đuổi, đàn áp thẳng tay khi họ
có mặt tại các điểm nóng để đưa tin, dù chỉ là lên blog
của họ.

Một mặt, Đảng và Nhà nước xiết chặt việc "nắm tư
tưởng", "định hướng" báo chí chính thống. Mặt khác,
Đảng và Nhà nước nhất định không công nhận blogger là nhà
báo.

Làng báo chính thống và blog chính trị ở Việt Nam đều biết
đến Trương Duy Nhất, người từng bỏ nghề báo để trở
thành blogger, chủ trang mạng "Một góc nhìn khác". Sau khi ông
Nhất bị bắt ngày 26/5/2013, nhà báo Đức Hiển (Facebooker Bố
Cu Hưng) bình luận trên Facebook cá nhân rằng "vấn đề của
một nhà báo là phải có thông tin. Khi thiếu khả năng hoặc cơ
hội tiếp cận thông tin thì góc nhìn nếu khác là chửi đổng
mà nếu giống là a dua…".

Cộng đồng FB và blog chính trị rộ lên một đợt chỉ trích
nhà báo Đức Hiển. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ của chính
quyền thì ông Đức Hiển nói đúng. Khả năng và cơ hội tiếp
cận thông tin chính là cái khác biệt giữa nhà báo và blogger,
giữa nhà báo chính thống và nhà báo tự do. Blogger không thể
nào có mặt ở các sự kiện chính trị-xã hội quan trọng do
Nhà nước tổ chức, không thể nào tham dự hội thảo, hội
nghị quốc gia, quốc tế, không thể nào tiếp cận quan chức
cấp cao của Đảng và Nhà nước. Và chính quyền ý thức
được rằng phải khoét sâu vào điểm yếu ấy của blogger thì
mới giữ nền báo chí công dân ở thế yếu hơn báo chí cách
mạng được. Song song với đó là việc tạo cuộc chiến vô
hình "lề phải – lề trái" để ngăn chặn mọi sự hợp
tác, bắt tay nhau giữa nhà báo quốc doanh và nhà dân báo.

<b >Thay cho lời kết</b>

Để kết thúc hai bài viết sơ lược về tự do báo chí kiểu
Việt Nam, xin sử dụng một đoạn hội thoại – thẩm vấn
điển hình cho tư duy của chính quyền về báo chí và hoạt
động của nhà báo trong chế độ xã hội chủ nghĩa:

AN: Anh Y. ạ, hiện chúng tôi đang làm rõ động cơ, mục đích
đằng sau một số bài viết trên blog của anh.

Blogger: Tôi phản đối việc bắt giữ tuỳ tiện. Như tôi đã
nói, các bài viết của tôi chỉ có mục đích xây dựng, đóng
góp cho Đảng một ý kiến phản biện ôn hoà.

AN: Không ai cấm anh phản biện, đóng góp ý kiến xây dựng
Đảng. Nhưng anh có thể chọn những cách khác, hiệu quả hơn.

Blogger: Tôi không đồng ý. Thế nào là hiệu quả hơn? Tôi là
blogger, tôi nói lên ý kiến của mình qua công cụ blog của tôi
thì sao?

AN (cười độ lượng): Đấy, anh lại thế rồi. Tôi đã nói
rồi, không ai cấm anh phản biện, đóng góp ý kiến xây dựng
cả. Nhưng mình là trí thức, là người có ăn có học, nói gì
thì nói, phải có cơ sở anh ạ, phải có lý có lẽ, có thông
tin, thuyết phục, chứ không phải thích gì nói nấy. Cứ thích
thì nói nấy thì anh thành ra mấy cái đứa blogger phản động
trên mạng à?

Blogger: Tôi là nhà báo. Tôi có cách tiếp cận và xử lý
thông tin của tôi.

AN (nhấn mạnh): Anh không phải nhà báo. Anh làm gì có thẻ tác
nghiệp, hả? Nhà báo tự do à? Điếu Cày à?

Blogger: Nhà báo thì sao mà không là nhà báo thì sao? Không lẽ
chỉ nhà báo mới được viết? Mà luật nào cấm blogger được
viết? Hiến pháp của chúng ta cũng đã quy định…

AN (ngắt lời): Khổ. Anh lại cực đoan rồi, anh Y. Tôi đã nói
rất rõ là nói gì thì nói, viết gì thì viết, phải có thông
tin xác thực, lập luận thuyết phục trên cơ sở xây dựng anh
ạ. Anh xưng anh là nhà báo thì lại càng phải thế, phải có
trách nhiệm với những gì mình viết chứ. Anh xem lại các bài
viết của mình mà xem, toàn là những bài hết sức cực đoan,
phiến diện vì thiếu thông tin.

Blogger: Thế anh nói "có những cách hiệu quả hơn để đóng
góp ý kiến" là những cách gì?

AN: Nếu thực sự anh có tinh thần xây dựng, muốn đóng góp ý
kiến xây dựng Đảng thì anh sẽ tìm ra cách. Thiếu gì cách.
Ví dụ – đây là tôi lấy ví dụ thôi nhé – anh có thể gửi
thư riêng đến các đồng chí lãnh đạo cao cấp. Chứ ai lại
đi đưa lên blog công cộng như thế cho mấy đứa trên mạng nó
đọc, rồi nó lợi dụng, nó bàn ra tán vào này nọ. Mình thấy
nó hưởng ứng mình, mình tưởng thế là hay, chứ thực ra bọn
nó chỉ lợi dụng mình thôi. Anh xem đấy, đến lúc anh bị
bắt thì đứa nào giúp anh? Từ giờ phút này là chỉ có anh
mới cứu được anh thôi, anh Y…

<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgzPBNWQFGlvStH_EeXsMDfDBaQsED3PQimq2-2wiBgJMwlUSEcjao11-MRmFXhTn3DZOPyo146zz36N0J-pTDzCrSBAsSPQ_uluBBQJz6PYmG97qxqxkL0s1KuWF18HPJyFE-lxNoVu-k/s320/c%C3%B4ng-an-1.jpg"
border="0" height="239" width="320"></center>
<center> <b>A police state: Police standing outside the trial of legal
activist Cu Huy Ha Vu, 2011. (source unknown)</b> </center>
<center>* * *</center>

<b >THE VIETNAMESE STYLE OF MEDIA CONTROL (PART 2)</b>

As written in the first part, "more than anyone else, the Communist Party
– herein represented by the propagandists and public security machinery –
is aware of the power of secrecy. Transparency only means self-defamation and
suicide." Therefore it is crucial to ensure secrecy in a variety of areas,
ranging from work secret to national security. This can be done via the
implementation of a basic principle, that is "to do good in propaganda of
the communist ideology" and to keep the press under tight surveillance.

With the advent of the Internet and especially social media networks,
however, the task becomes more difficult. Given such context, the propaganda
and public security machinery must deal with controlling official media and,
at the same time, suppressing the unofficial one, ie. the Internet media.

<b >Press cards</b>

A subtle measure taken by the Party to control the media in the name of
"media management" is to maintain the so-called "press card" (not
press badges which are issued to journalists covering a specific event). A
Vietnamese press card is granted by the Ministry of Information and
Communication to a reporter only when he/she meets a set of requirements
imposed by a circular titled 07/2007/TT-BVHTT, including "not to be rebuked
in the previous 12 months" and "to be recommended by the media agency,
the line ministry, the Department of Culture and Information and the
Association of the Press." All the requirements are hard to meet,
especially for reporters who tend to criticize the Party.

In particular, the requirement that the reporter must be "recommended by
the media agency, the line ministry, the Department of Culture and
Information and the Association of the Press" manifests the vague boundary
between the state sector and civil society. The press per se is part of the
realm of civil society, and the media agency is not an agency performing
official duties.

Accordingly, the government is not entitled to grant press cards to identify
those who work in media area; in other words, it cannot make invention in an
area beyond its jurisdiction. However, the government in reality keeps
exercising this authority, even prescribes that "The media operating within
the Socialist Republic of Vietnam is the essential means of providing public
information in relation to social life; is the mouth piece of Party
organizations, State bodies and social organizations, and a forum for the
people" (Article 1 on role and function of the media, Vietnam's Law on
Media, 1999) and the media must "disseminate, publicize and contribute to
the establishment and protection of the strategies and policies of the Party,
the laws of the State, and the achievements of the country and the world in
accordance with the guiding principles and aims of media organizations; to
contribute to political stability" (Article 6 on the responsibilities and
rights of the media).

As a result, a great many journalists are subject to the direction of the
machinery of government whose capacity of communication is decidedly inferior
to them.

<b >"Free journalist" = reactionary element</b>

Some may say press card itself is no more than a card, thus it is of not
much significance. However, press cards are very important. A journalist is
someone "who is granted a press card" in law as well as in social
perception. Those without press cards are not recognized as journalists.
Consequently, they will evidently be barred from any event that the
organizers, the police, and the authorities, dislike the press to attend.
"Press card bearing" is often referred to as one condition for
journalists who want to attend state-organized, high level meetings. With
this requirement, the organizers succeed in blocking hundreds of reporters
and, of course, bloggers.

More than anyone else, the police insist that only those granted with press
cards are recognized as journalists and that those without press cards are
just "self-proclaimed" reporters or freelance writers who must not be
given access to "authorized information". On October 30th 2012, Catholic
blogger Huyền Trang was detained and interrogated for nearly one day in a
Ho Chi Minh City police station. When she told the police that she worked as
a reporter for Redemptorist News, an online Catholic news service, they
shouted at her, "Who recognized you? Where is your press card? You all are
a band of reactionary parasites!"

In 2011 and 2012 alone, dozens of journalists reported being harassed or
even assaulted by the police, ruffians and even civilians. However, their
denunciations and complaints simply went ignored because they were not
"journalists performing duties" in the eyes of the authorities.

Being unrecognized may cause much more trouble to bloggers because they do
not receive protection. Dieu Cay and Ta Phong Tan, the two members of the
Free Journalist Club, were severely persecuted when they came to hot spots to
report for their personal blog. Both were given harsh sentences in the end:
12 years of imprisonment for Dieu Cay and 10 years for Ta Phong Tan.

On the one hand, the Party and the state tightly control official media. On
the other hand, they keep denying the existence of "citizen journalists".

Both the mainstream media and the blogosphere heard of Truong Duy Nhat, who
quit his journalistic career to become a blogger. He is now the owner of the
blog "A Different Viewpoint". Following his arrest on May 26, 2013,
journalist Duc Hien (aka. Bo Cu Hung) commented on his FB page, "the thing
is that a journalist must be able to access information. If he or she lacks
the ability or opportunity to access information, his or her different
viewpoint will be either insults, or libels, or talking along the same line
as someone else…"

Ironically while political bloggers harsly criticized Hien, he was right
from the viewpoint of the authorities. The ability and opportunity to access
information remain a huge difference between a journalist and a blogger, or a
state-recognized journalist and an independent (free) one. There is no way
for a blogger to attend major social or political state-organized events and
gatherings, international and national conferences, or interview high ranking
officials of the Party and the government.

The authorities are fully aware that they must employ this disadvantage of
the bloggers to keep them in the disadvantageous position to the press. At
the same time, they deliberately create an invisible war between "right
side" and "left side" media to curb any form of cooperation between
state-owned and citizen journalists.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130621/doan-trang-tu-do-bao-chi-kieu-viet-nam-ky-2),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!