<h2>Vấn dề</h2>
Một trong những góp ý tu chỉnh Hiến pháp Việt Nam là đề
xuất du nhập mô hình dân chủ của nhà nước phương Tây. Dân
chủ là một khái niệm luật Hiến pháp nhằm quy định hình
thức cai trị, nhưng lại gắn liền với các khái niệm pháp
quyền, cộng hoà và xã hội. Dù có liên hệ nhau nhưng các khái
niệm này có nhiều giá trị tương đồng và dị biệt mà tiểu
luận này sẽ giới thiệu những mối quan hệ lý thuyết để
đối chiếu với thực tế của Hiến pháp Việt Nam.
<h2>Lý thuyết luật Hiến pháp<h2>
<h2>Dân chủ và pháp quyền</h2>
<h3>Ý nghiã dị biệt</h3>
Ý nghĩa chính của dân chủ là toàn dân có thẩm quyền tối
thượng trong việc quyết định vận mệnh của đất nước và
con người, mà không ai khác thay thế. Vào thời trung cổ giáo
quyền chiếm vai trò chủ yếu trong việc quyết định mọi sinh
hoạt thế quyền. Sau khi Cách mạng Pháp thành công, toàn dân
trở thành nguồn quyền lực duy nhất của đất nước, điển
hình là thẩm quyền lập hiến. Toàn dân là tác giả Hiến pháp
mà nội dung là quy định một trật tự cho sự chung sống trong
xã hội và quan trọng nhất là các nguyên tắc tổ chức nhà
nước. Tại Đức, nguyên tắc quyền dân tộc tối thượng lần
đầu tiên được ghi trong Hiến pháp Weimar 1919, nguyên tắc này
cũng được công nhận trong Hiến pháp các tiểu bang; Hiến pháp
Paulkirchen 1849 tuy đề cao một vài yếu tố dân chủ nhưng lại
không công nhận quyền dân tộc tối thượng như Pháp. Dân
chủ, do đó, không đi sâu về nội dung luật pháp, tính chính
thống hay kiểm soát các hoạt động nhà nước.
Khái niệm dân chủ tại Hoa kỳ và châu Âu có nhiều dị biệt.
Dân chủ tại Hoa kỳ không là một phong trào đấu tranh trong
nội bộ của một nước mà trước tiên là đòi hỏi quyền
tự do tôn giáo và quyền tự trị. Sự hình thành các tiểu bang
New England (Đông Hoa Kỳ) nhằm tách rời khỏi quyền thống trị
của mẩu quốc Anh là một minh chứng. Truyền thống tư duy tại
châu Âu khác hơn. John Locke cho rằng dân quyền tại Anh là tình
trạng tự nhiên có sẳn của xã hội mà vai trò của chính
quyền là phải bảo đảm quyền này được thực thi. Locke
không coi dân chủ là quyền tối thượng và nằm trong truyền
thống đấu tranh như tại Pháp. Lịch sử của Pháp cho thấy
toàn dân có một quá trình chống đối và với cải cách liên
tục của chính quyền mà khái niệm về dân chủ mới thành
hình. Nhờ thế dân chủ trở thành quyền tốí thượng và
không thể chuyển nhượng
Nhà nước pháp quyền, ngược lại, đặt vấn đề nội dung,
phạm vi và luật thủ tục trong việc điều hành các hoạt
động của nhà nước, cụ thể là quy định mọi giới hạn
của nhà nước và người dân vào luật pháp. Nguyên tắc ràng
buộc này nhằm bảo đảm quyền tự do của cá nhân, cụ thể
là nhà nước phải tôn trọng việc thực thi dân quyền, các
thủ tục luật hành chính và có nền tư pháp độc lập. Tôn
trọng luật pháp là một phương tiện cho nhà nước thực thi
nguyên tắc dân chủ được hữu hiệu hơn.
Lịch sử chứng minh các chế độ quân chủ hiến định vào
thế kỷ XIX, dù không dân chủ, nhưng cũng tôn trọng nguyên
tắc nhà nước pháp quyền. Nguợc lại, các chế độ dân chủ
hiện nay luôn đề cao trọng pháp, mà mức độ áp dụng trong
thực tế bị giới hạn.
<h3>Mục tiêu tương đồng</h3>
Nội dung của khái niệm nhà nước pháp quyền nhằm bảo vệ
dân quyền một cách tổng quát, không đặc biệt hướng về ý
kiến của người dân trong các quyết định cụ thể. Dù khác
nhau về chiều hướng nhưng hai khái niệm dân chủ và pháp
quyền cùng theo đuổi một mục tiêu chung là bảo vệ dân
quyền, mà tự do ngôn luận, báo chí, thông tin và hội họp là
điển hình. Quyền tự do dân chủ là một điểm nối kết cho
hai khái niệm này gặp nhau. Đó cũng chính làm điểm phân biệt
giũa chế độ dân chủ và độc tài. Tự do có quan hệ với
dân chủ vì là nguyên tắc hình thức tổ chức cho một nhà
nước, trong khi chế độ độc tài, ngược lại, không tạo
điều kiện này. Do đó, dân chủ và pháp quyền có một chức
năng chung là bảo vệ dân quyền và tự do trong một thể thống
nhất.
Hai nguyên tắc dân chủ và pháp quyền không hề cạnh tranh hay
đối nghịch mà bổ sung nhau, tạo thành một khuôn khổ chung
làm cho luật Hiến pháp có giá trị bền vững hợn. Ý nghĩa
của phân quyền nếu nằm trong khuôn khổ dân chủ thì sẽ dễ
thành hình hơn; quyền lực của nhà nước, do đó, được quân
bình hơn và có điều kiện kiểm soát chặt chẻ hơn. Thí dụ
điển hình nhất là vai trò độc lập của cơ quan tư pháp. Tinh
thần độc lập và khách quan của tòa án làm cho việc giải
quyết các tranh chấp không bị quyền lợi cá nhân hay phe nhóm
gây ảnh hưởng.
Toàn dân nắm quyền lực cai trị đất nước, nên nhà nước
pháp quyền cũng bị giới hạn trong nguyên tắc này. Có lập
luận cho là tam quyền phân lập ngày càng chuyên môn hoá cao
độ nên làm suy yếu việc thực thi dân chủ. Thực tế cho
thấy phân biệt chức năng trong quyền lực của bộ máy nhà
nước không làm mất đi quyền kiểm soát của người dân, vì
việc quân bình và kiểm soát sẽ hữu hiệu hơn, dĩ nhiên trong
điều kiện là nếu nhà nước tôn trọng uy lực của luật
pháp
<h2>Dân chủ và cộng hòa</h2>
Cộng hoà là một khái niệm cổ điển của luật Hiến pháp
nhằm quy định về tổ chức nhà nước và có hai nghĩa hình
thức hay nội dung.
<h3>Hình thức </h3>
Miachiavelli là người đầu tiên du nhập khái niệm cộng hoà
vào luật Hiến pháp. Ông cho rằng nhà nước cộng hoà có hai
chức năng là nắm quyền lực và lãnh đạo mà trước đó
thuộc về nhà vua. Nhà nước cộng hoà được hiểu là tương
phản và thay thế cho nhà nước quân chủ. Do đó, chúng ta không
thể gọi chế độ quân quyền của Anh và Thụy Điển là cộng
hoà. Qua sự hình thành và phát triển của khái niệm dân chủ,
chế độ cộng hoà sẽ làm dân chủ hóa cho đất nước về
hình thức. Ngày nay, khái niệm cộng hoà đã thay đổi nhiều
vì không chú trọng đến cá nhân lãnh đạo mà coi là một hình
thức cai trị cộng đồng, bao gồm tất cả sinh hoạt chung của
đất nước và con người.
Mối quan hệ giữa dân chủ và cộng hòa không đối nghịch hay
đồng nghĩa vì cả hai có chiều hướng khác nhau. Nhưng du
nhập khái niệm cộng hoà cho một chế độ dân chủ cũng không
làm cho nguyên tắc dân chủ suy yếu hay mạnh hơn. Thực tế cho
thấy các nước độc tài chuyên chế hoặc theo xã hội chủ
nghĩa đã lạm dụng khái niệm cộng hòa khi khái niệm chuyên
chính vô sản không hề phù hợp với cộng hoà dù theo nghĩa
hình thức.
<h3>Nội dung </h3>
Nội dung của khái niệm cộng hoà được Cicero và Kant đề cao.
Cicero cho là dân tộc không chỉ là một tập hợp của một số
người hổn tạp mà là một sư đồng thuận chung sống trong quy
luật chung và sử dụng các tài sản chung. Cộng hoà là việc
điều hành các vấn đề chung cho mọi người trong cộng đồng,
thí dụ như trong cùng thành phố thời cổ Hy Lạp. Do dó, quyền
lợi của cá nhân hay một phe nhóm không có ý nghĩa cộng hoà
mà thuộc về tất cả các thành viên trong cộng đồng. Cá nhân
và lãnh đạo cùng theo đuổi mục đích chung sống trong chế
độ cộng hoà trong tinh thần trọng pháp. Chế độ cộng hoà
không còn là một hình thức không quân chủ hay chuyên chế mà
là một chế độ chính trị, một biểu hiện có nội dung là
mọi quyết định phải phù hợp với quyền lợi công cộng.
Trong nội dung này, cộng hoà có ý nghiã của khái niệm nhà
nước pháp quyền hiện nay.
Theo Kant, cộng hoà không có nội dung giáo điều mà là một
khái niệm luật Hiến pháp đề ra các quy phạm căn bản cho sự
chung sống trong xã hội và ba điều kiện tiên quyết là tự do,
ràng buộc về luật pháp và bình đẳng. Nội dung này không
cách biệt với khái niệm tự do dân chủ hiện đại. Kant mơ
ước là nếu Hiến pháp cộng hoà thực hiện được trong từng
quốc gia và có sự hợp tác quốc tế hữu hiệu thì một nền
hoà bình vĩnh cữu cho nhân loại là khả thi.
<h2>Dân chủ và xã hội </h2>
<h3>Ủy nhiệm mục tiêu</h3>
Nhà nước xã hội là một khái niệm hiện đại của luật
Hiến pháp, không phải là một nguyên tắc hiến định để
tạo thành nhà nước XHCN, không thuộc về dân quyền hay pháp
quyền, mà là một mục tiêu của nhà nước để đem lại công
bình và an toàn xã hội. Đúng hơn đây là một sự ủy nhiệm
của luật Hiến pháp cho nhà nước và các cơ quan chức năng thi
hành các biện pháp xã hội để bảo đảm cuộc sống cho toàn
dân, thí dụ tạo an sinh cộng đồng, phúc lợi xã hội, phòng
chống thiên tai, công bình trong hệ thống thuế khọá, phân
phối lợi tức, các biện pháp bảo hiểm sức khoẻ, thất
nghiệp, hưu bổng và trợ cấp xã hội vv…
Hai khái niệm dân chủ và nhà nước xã hội không đối nghịch
mà hổ trợ nhau. Nếu bất công là một hậu quả tất yếu
trong đời sống xã hội, thì dân chủ là một khả năng để
giải quyết vấn đề. Việc thực hiện các mục tiêu của nhà
nước xã hội đề ra cần đến dân chủ. Dân chủ đem lại sư
bình đẳng chính trị cho toàn dân, dân có quyền định chọn
lãnh đạo qua hình thức đầu phiếu. Do đó, các bất công xã
hội cũng phải do dân giải quyết qua phương thức dân chủ.
<h3>Triển vọng khó khăn</h3>
Trở ngại chính là nguyên tắc dân chủ quy định quá tổng
quát, trong khi mang lại công bình và an toàn xã hội cho toàn dân
là mục tiêu lý tưởng. Đồng thuận dân chủ không thể đề
ra một thể chế tối ưu và một giải pháp khi nhà nước không
có phương tiện. Hiện nay, bất công xã hội không thuần túy
nằm trong sự bóc lột công nhân qua quá trình sản xuất như
Marx mô tả mà thực tế phức tạp hơn nhiều. Toàn cầu hoá,
nợ công lan tràn và suy thoái kinh tế là các vấn đề xã hội
trầm trọng của các nuớc phương Tây. Khả năng giải quyết
vấn đề càng thu hẹp, nên nhà nước càng cần hợp tác quốc
tế và các tổ chức dân sự, kể cả sự chấp nhận hy sinh và
khắc khổ của dân chúng.
Luật Hiến pháp không cho phép nguời dân có tố quyền hiến
định về một quyền lợi xã hội. Triển vọng về việc phát
triển quyền này thành một nhân quyền càng khó khăn hơn vì
tình hình kinh tế không cho phép. Tạo công bình trong phân phối
phúc lợi và an toàn xã hội cho toàn dân, giải quyết bất công
qua đánh thuế doanh nghiệp, thuế di sản và thuế lợi tức là
những biện pháp luật định. Do đó, vấn đề không những
cần dân chủ mà còn cần đến pháp quyền. Mối quan hệ này
cần được đặt ra. Việc phân chia phúc lợi xã hội công bình
trong tương lai càng bất trắc hơn.
<h2>Thực tế Hiến pháp Việt Nam</h2>
<h3>Thực trạng</h3>
Dù tự hào dân chủ của Việt Nam là tốt đẹp vạn lần hơn
của các nước phương Tây, nhưng Việt Nam chưa hề có một
Hiến pháp nào đúng nghĩa là của dân làm ra, nên không có
điều kiện tương đồng để so chiếu với các khái niệm vừa
trình bày và suy diễn về tương lai Hiến pháp. Nếu chấp nhận
giá trị phổ quát của các khái niệm trên để soi sáng cho
thực trạng Hiến pháp thì chúng ta thấy một thực tế khác.
Hiến pháp không có dân chủ, vì ngườì dân không có cơ hội
hành sử thẩm quyền lập hiến và không có tố quyền hiến
định về các vi phạm nhân quyền. Hiến pháp không bảo đảm
tự do báo chí mà trước đây thực dân Pháp đã triệt để
tôn trọng.
Hiến pháp không có pháp quyền soi sáng vì Đảng quyền can
thiệp toàn diện và triệt để vào mọi sinh hoạt xã hội, do
đó vi phạm về sự phân biệt giữa chính quyền và xã hội.
Hiến pháp không theo thể chế cộng hoà dù quốc hiệu minh danh
là cộng hòa xã hội chủ nghiã. Quyền dân chủ nhân dân mà
chế độ Đảng cử dân bầu và quyền sở hữu nhà nước
không phù hợp theo ý niệm cổ điển cộng hoà.
Hiến pháp không theo quan điểm nhà nước xã hội vì định
hướng XHCN. Chính sách này không đem lại công bình trong phân
chia phúc lợi và an toàn xã hội. Bốn khiếm khuyết này quá
hiển nhiên nên không cần lý giải thêm.
<h3>Nguyên nhân</h3>
Lý thuyết Mác xít cho rằng các khái niệm thượng tôn luật
pháp, tôn trọng nhân quyền, tam quyền phân lập, chính thể
lập hiến và đại nghị là những sản phẩm sai lầm của ý
thức trong xã hội tư sản mà tranh chấp quyền lợi của các
giai cấp là một thực tại khách quan. Hiến pháp phản ảnh
một tình trạng đấu tranh giai cấp, một phương tiện cho giai
cấp thống trị đàn áp các giai cấp khác và cuối cùng đi
đến thoả hiệp về hình thức hay nội dung trong một thời kỳ
nhất định. Sự thoả hiệp này không còn nửa khi giai cấp
công nhân thắng thế trong cuộc đấu tranh cách mạng. Giai cấp
vô sản là đại diện chính thống cho toàn xã hội và có thẩm
quyền tối thượng về lập hiến. Với bạo lực cách mạng và
độc quyền chuyên chính vô sản Hiến pháp XHCN là một công
cụ lý tưởng để xây dựng xã hội và đem lại công bình
tuyệt đối. Các mối quan hệ về các khái niệm dân chủ, pháp
quyền, cộng hoà và xã hội sẽ bị hủy diệt theo ánh sáng
của nền dân chủ nhân dân.
Thực tế đấu tranh cách mạng dành đôc lập và giải phóng
dân tộc tạo cho Đảng có một ưu quyền tối thượng và Việt
Nam có một đặc thù là Đảng, nhà nước và xã hội là một
thể thống nhất. Soạn thảo Hiến pháp là sự cải biên các
Nghị quyết và Cương lĩnh của Đảng; Hiến pháp không do thẩm
quyền lập hiến của toàn dân quyết định và nội dung không
là ý chí chung sống của toàn dân trong nguyên tắc đồng
thuận. Từ sự áp đặt của Đảng quyền mà Hiến pháp không
có giá trị về mặt pháp lý và thực tế.
<h3>Giải pháp </h3>
Lý thuyết về luật Hiến pháp rất đa dạng cần được góp
ý, nhưng ít ai quan tâm, kể cả học giới. Đảng chưa thuyết
phục được về khái niệm NNPQXHCN và không còn thuyết phục
được về khái niệm chuyên chính vô sản và quyền sở hữu
toàn dân. Tất cả lý thuyết làm kìm chế sự thịnh vượng
đất nước. Nếu Quốc hội tiếp tục sao chép Cương lĩnh của
Đảng thì Hiến pháp tương lai sẽ là một áp đặt của tư
bản nhà nước với giai cấp vô sản mới, nạn nhân của
Đảng. Cuối cùng, Hiến pháp không phát huy được khái niệm
đối lập chính trị trong sinh hoạt dân chủ mà chỉ duy trì
khái niệm phản động, thế lực thù địch và suy thoái đạo
đức.
Thực tế về góp ý tu chỉnh không dựa theo lý thuyết luật
pháp XHCN mà theo công lý cá nhân và đạo đức xã hội để
lập luận. Dân oan thấy là luật pháp không còn là công cụ
của tư sản bóc lột mà đã trở thành phương tiện cưõng
chế của tư bản thân tộc. Dân không thấy có thành phần giai
cấp vô sản vùng lên mà chỉ biết có các nhóm lợi ích dành
nhau định đoạt vận mệnh đất nước. Dân không tự xác
định được mình có thẩm quyền lập hiến tối thượng, vì
cho là hoang tưởng và dè dặt hơn khi góp ý theo chỉ đạo của
Đảng. Dĩ nhiên cũng có một thiểu số khác phê phán Đảng
nghiêm khác hơn với tất cả thành tâm. Dù cả hai thiện chí
này đều đáng được tôn trọng, nhưng không đem lại giá trị
cho việc tu chỉnh được cao cả hơn, vì vô hình chung là họ
chấp nhận duy trì tình trạng vô luật pháp hiện nay.
Đảng muốn tiếp tục lãnh đạo, nhưng dân cần có cơ hội
đối thoại trong tinh thần bình đẳng hơn là theo sự chỉ
đạo của Đảng. Giữa dân và Đảng cần hiểu nhau nhiều hơn
mà hệ thống thông tin của nhà nước và cộng đồng mạng
không thể đáp ứng được nhu cầu này. Để chuẩn bị tìm ra
mô hình Hiến pháp mới, các khái niệm hiến định là quan
trọng cho học giới, vì họ cần có cơ sở để đóng góp
thiết thực hơn. Một cuộc thăm dò dư luận khách quan sẽ đem
lại nguồn thông tin khả tín và phương tiện cần thiết. Tìm
hiểu y kiến công luận về triển vọng hình thành các định
hướng lập hiến này là một sinh hoạt bình thường của một
đất nước dân chủ. Việc Đảng và dân chúng đồng thuận
tham gia cho bước khởi đầu này trở thành vấn đề nghiêm túc
cần thảo luận sâu rộng hơn.
<h2>Kết luận</h2>
Trình độ luật pháp biểu hiện nền văn hoá của một nước.
Tu chỉnh Hiến pháp là một nhu cầu bức thiết của thời đại
để chứng tỏ là một tinh hoa văn hóa đáng cho thế hệ hôm
nay tự hào và mai sau kế thừa. Tiến trình cải cách thêm xa vì
chúng ta không có một chủ thuyết lập hiến mở lối và cũng
không có kinh nghiệm thực tế để thu ngắn.
Nguyên uỷ chuyển động cho tương lai Hiến pháp cần đến một
khởi điểm tinh thần: cả nước tìm hiểu và mến yêu những
giá trị cao đẹp của Hiến pháp và biến kiến thức và ý
thức này thành một tinh thần yêu nước. Luận đề này do
triết gia Jürgen Habermas khởi xướng. Tinh thần yêu nước hôm
nay là phát huy những giá trị đích thực của tự do, công
bình, nhân quyền và ràng buộc pháp luật. Toàn dân thay đổi
tư duy về thẩm quyền lập hiến là khởi điểm và Đảng thăm
dò dư luận theo phương cách khoa học là biện pháp.
<em>Dr. Đỗ Kim Thêm L.L. M., M. A, Legal Member, Competition Law and
Policy and Consumers Protection Branch, United Nations Conference on Trade
and Development (UNCTAD), Geneva. Views expressed are personal. Bài viết
thể hiện quan điểm cá nhân. </em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130426/do-kim-them-cac-khai-niem-dan-chu-phap-quyen-cong-hoa-va-xa-hoi-ly-thuyet-va-thuc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét