<i>Vẫn bị nhiều chế độ trên thế giới cấm
đoán, </i>Trại súc vật<i> (Animal Farm) luôn là khối
thuốc nổ chính trị – đến nỗi suýt chút nữa tác phẩm này
đã không bao giờ được xuất bản. Christopher Hitchens bàn về
"truyện cổ tích"vượt thời gian, siêu việt của George
Orwell.</i>
<center><img alt="Lừa và lũ lợn trong bộ phim "Trại súc
vật" năm 1954. Ảnh: Halas & Batchelor"
src="http://phamvuluaha.files.wordpress.com/2013/03/animal-farm.jpg?w=547"></center>
<center><em>Lừa và lũ lợn trong bộ phim "Trại súc vật" năm
1954. Ảnh: Halas & Batchelor</em></center>
<i>Trại súc vật</i>, theo lời của chính tác giả, "là cuốn
sách đầu tiên mà trong đó tôi đã cố hòa quyện mục đích
chính trị và mục đích nghệ thuật thành một, và tôi hoàn
toàn ý thức rõ mình đang làm gì". Và quả thực những trang
sách của tác phẩm này tổng hợp nhiều chủ đề trong số
những chủ đề mà xưa nay chúng ta đã đúc kết là "mang tính
Orwell".[i] Trong số những chủ đề này có nỗi căm ghét bạo
chúa, tình yêu thương loài vật và miền đồng quê nước Anh,
và sự ngưỡng mộ sâu sắc đối với những truyện ngụ ngôn
trào phúng của Jonathan Swift. Ta có thể lồng thêm vào danh sách
này ước nguyện thiết tha của Orwell muốn nhìn đời từ góc
độ của tuổi thơ ấu trong trắng: ông vẫn hằng mong được
làm cha và, do sợ mình bị vô sinh, ông đã nhận một cậu bé
làm con nuôi trước khi người vợ đầu của ông qua đời rất
lâu. Cái tiểu đề có phần châm biếm của cuốn tiểu thuyết
này là "Truyện cổ tích", và Orwell rất vui khi nghe những
người bạn như Malcolm Muggeridge và Sir Herbert Read kể con họ
rất thích đọc cuốn sách này.
Giống như phần lớn những tác phẩm về sau của ông – đáng
chú ý nhất là cuốn <i>Một chín tám tư</i> (Nineteen Eighty-Four)
cay nghiệt hơn – <i>Trại súc vật</i> là sản phẩm của việc
Orwell tham gia cuộc Nội chiến Tây Ban Nha. Trong cuộc xung đột
đó, ông chiến đấu trong hàng ngũ phe chống phát xít và bị
thương rồi bị phe ủng hộ Stalin rượt đuổi khỏi Tây Ban
Nha. Những kinh nghiệm từ cuộc chiến đó đã khiến ông tin
rằng đa số quan điểm "phái tả" là sai lầm, và Liên Xô
là một dạng địa ngục mới, chứ không phải một thiên
đường <i>utopia</i> sắp mở ra. Ông mô tả căn nguyên của ý
tưởng này trong một trong hai <a
href="http://www.procontra.asia/?p=1855" >lời giới thiệu cuốn sách
này</a>:
<i>… trong mười năm qua, tôi đã tin rằng rất cần phá bỏ
huyền thoại Xô viết nếu chúng ta muốn hồi sinh phong trào xã
hội chủ nghĩa. Lúc hồi hương từ Tây Ban Nha, tôi đã nghĩ
đến việc vạch trần huyền thoại Xô viết bằng một câu
chuyện mà gần như bất cứ ai cũng dễ dàng hiểu được… Tuy
nhiên, những tình tiết thật sự của câu chuyện này mãi về
sau mới nảy ra trong đầu tôi. Một hôm (lúc đó tôi đang sống
ở một làng nhỏ), tôi thấy một cậu bé, chừng mười tuổi,
đánh chiếc xe ngựa lớn trên con đường chật hẹp, thẳng tay
quật roi mỗi khi con ngựa cố rẽ ngang. Tôi chợt nghĩ rằng
chẳng may mà những con vật đó biết rõ sức mạnh của chúng,
chúng ta đừng hòng chế ngự được chúng, và nhận ra rằng con
người bóc lột loài vật hệt như kiểu người giàu bóc lột
giai cấp vô sản.</i>
<i>Tôi bắt tay vào phân tích học thuyết của Marx từ góc độ
của loài vật.</i>
Tính đơn giản của khái niệm này dễ bị hiểu lầm theo
nhiều cách. Khi dấn thân vào một việc như vậy, Orwell chọn
con đường can dự vào một cuộc tranh luận phức tạp và
quyết liệt về cuộc cách mạng Bolshevik ở Nga: thời đó là
một vấn đề gây tranh cãi nhiều hơn hiện nay. <i>Trại súc
vật</i> có thể được hiểu rõ hơn nếu được tiếp cận theo
ba đề mục khác nhau: bối cảnh lịch sử của tác phẩm; cuộc
đấu tranh xung quanh việc xuất bản tác phẩm và chuyện về sau
tác phẩm được dùng như một vũ khí văn hóa trong Chiến tranh
Lạnh; và việc đến tận ngày nay tác phẩm vẫn hợp thời.
Cuốn sách được viết ở thời kỳ cao điểm của Chiến tranh
Thế giới thứ hai, và ở thời điểm hiệp ước giữa Stalin
và Hitler đã bị thay thế đột ngột bằng một liên minh giữa
Stalin và đế chế Anh. London đang bị Đức Quốc xã ném bom, và
bản thảo cuốn tiểu thuyết này phải được cứu ra khỏi
đống hoang tàn sau khi căn nhà của Orwell ở phía bắc London bị
san bằng.
Lối hành xử tráo trở khi Stalin chuyển từ phe này sang phe kia
chẳng có gì đáng ngạc nhiên đối với Orwell; lúc đó ông đã
quen với sự bất lương và tính tàn bạo của chế độ Xô
viết. Điều đó khiến ông nằm trong một nhóm nhỏ thiểu số,
cả ở nước Anh chính thống lẫn trong phái tả ở Anh.
Với một vài thay đổi nhỏ về trình tự của các sự kiện,
diễn biến câu chuyện gần giống với số phận của thế hệ
1917 ở Nga. Như vậy kế hoạch cách mạng vĩ đại của con lợn
kỳ cựu Thủ Lĩnh [Old Major][ii] (Karl Marx) thoạt đầu được
gần như tất cả các loài vật nhiệt tình áp dụng, dẫn đến
việc lật đổ Nông Dân Jones (Nga hoàng), việc đánh bại những
người nông dân khác đến chi viện cho ông Jones (những cuộc
xâm lấn Nga của phương Tây trong hai năm 1918–1919 mà hiện nay
người ta đã quên) và việc thành lập một nhà nước kiểu
mẫu mới. Trong một thời gian ngắn, những con vật mới thông
minh hơn và tàn ác hơn – đương nhiên chính là lũ lợn –
đặt những con vật khác dưới sự cai trị độc tài của
chúng và sống thụ hưởng như quý tộc.
Lũ lợn tất yếu sẽ đến lúc có bất đồng nội bộ. Có
thể dễ dàng nhận ra những lực lượng xã hội được đại
diện bằng những con vật khác nhau – con tuấn mã Chiến Sĩ
[Boxer] là hiện thân của giai cấp lao động, con quạ Moses là
Giáo hội Chính thống Nga– cũng như những nhân vật dễ nhận
diện do những con lợn khác nhau đóng vai. Sự kình địch giữa
Napoleon (Stalin) và Tuyết Tròn [Snowball] (Trotsky) kết thúc bằng
việc lưu đày của Tuyết Tròn, và sau đó là nỗ lực xóa sổ
Tuyết Tròn khỏi ký ức của trại súc vật. Stalin đã cho
người sát hại Trotsky đang lưu vong ở Mexico chưa đầy ba
năm trước khi Orwell bắt tay vào viết cuốn sách này.
Một số chi tiết nhỏ hơn chính xác đến tỉ mỉ. Do tình
thế cấp bách của chiến tranh, Stalin đã có nhiều nhượng bộ
mang tính cơ hội. Ông đã thu phục Giáo hội Chính thống Nga
về phe với mình, để càng dễ khoác lên mình cái áo yêu
nước, và ông sẽ từ bỏ "Quốc tế ca" vì bài hát chính
thức từ xưa của phong trào xã hội chủ nghĩa có vẻ quá
khiêu khích đối với những đồng minh tư bản chủ nghĩa mới
của ông ở London và Washington. Trong <i>Trại súc vật</i>, con
quạ Moses được phép lên tiếng trở lại khi khủng hoảng càng
trở nên trầm trọng, và đám dê cùng lũ ngựa cùng đàn gà
nghèo khổ bị bóc lột được bảo là bài ca chúng hằng yêu
quý "Súc sinh Anh quốc" [Beasts of England] sẽ không còn được
phép hát nữa.
Tuy nhiên có một sự bỏ sót rất đáng chú ý. Có lợn Stalin
và lợn Trotsky, nhưng không có lợn Lenin. Tương tự, trong
<i>Một chín tám tư</i>, ta chỉ bắt gặp Anh Cả Stalin và một
Emmanuel Goldstein Trotsky. Dường như lúc đó chẳng ai chỉ ra
điều này (và có thể nói, kể từ đó đến nay, chẳng có ai
ngoài tôi chỉ ra điều đó; tôi mất nhiều năm mới nhận ra
điều rành rành trước mắt như thế).
Việc cuốn tiểu thuyết này suýt bị xếp xó không được
xuất bản thật đáng suy gẫm. Sau khi thoát được trận oanh
tạc của Hitler, bản thảo tơi tả được gởi đến văn phòng
của TS Eliot, lúc đó là một biên tập viên quan trọng của nhà
xuất bản Faber & Faber. Eliot, một người quen khá thân thiện
của Orwell, là người bảo thủ về chính trị và văn hóa, nếu
không muốn nói là phản động. Song, có lẽ chịu ảnh hưởng
của liên minh giữa nước Anh và Moskva, ông đã từ chối cho in
sách với lý do là sách quá nặng "tính Trotsky". Ông cũng
bảo Orwell rằng việc Orwell chọn lũ lợn làm kẻ cầm quyền
là lựa chọn đáng tiếc, và độc giả có thể kết luận
rằng cần phải có "thêm những con lợn có tinh thần phục
vụ công chúng". Nhận xét này có lẽ không ngu xuẩn bằng
lời từ chối mà Orwell nhận được từ nhà Dial Press ở in New
York; họ trịnh trọng thông báo với ông là truyện về súc
vật không có thị trường ở Mỹ. Mà đó lại là nhận xét
từ xứ sở của Disney…
Tình đoàn kết thời chiến giữa Đảng Bảo thủ Anh và Đảng
Cộng sản Liên Xô cũng nhận được sự bảo vệ tích cực
của Peter Smollett, một quan chức cao cấp trong Bộ Thông tin, và
người sau này bị vạch trần là gián điệp cho Liên Xô.
Smollett tự thân khuyến cáo một số nhà xuất bản từ chối
bản thảo, vì thế <i>Trại súc vật</i> không được chấp
nhận ở những hãng xuất bản danh tiếng của Victor Gollancz và
Jonathan Cape. Có lúc Orwell đã nghĩ đến việc tự in sách với
sự giúp đỡ của người bạn Paul Potts, nhà thơ cấp tiến
người Canada; nếu vậy, đó có lẽ là một trường hợp tiên
phong của trào lưu tự xuất bản hay <i>samizdat </i>(in và phát
hành lén lút) chống Liên Xô. Ông thậm chí còn viết một tiểu
luận đầy phẫn nộ với tựa đề "Tự do Báo chí" (The
Freedom of the Press), dự kiến đưa vào làm lời giới thiệu:
tiểu luận này mãi đến năm 1972 mới được phát hiện và in.
Rốt cuộc, danh dự của ngành xuất bản được cứu vãn bởi
công ty xuất bản nhỏ Secker & Warburg: năm 1945, công ty này
ấn hành một số lượng rất hạn chế và trả cho Orwell 45
bảng Anh.
Rất có thể câu chuyện này đã có kết cuộc đáng thất
vọng như vậy, nhưng hai diễn biến về sau đã giúp cho tiểu
thuyết này có vị trí trong lịch sử. Một nhóm những nhà xã
hội chủ nghĩa Ukraina và Ba Lan, lúc đó đang sống trong các
trại tị nạn ở Châu Âu hậu chiến, tìm thấy một bản
tiếng Anh và thấy cuốn sách là một truyện ngụ ngôn thể
hiện gần như hoàn hảo kinh nghiệm của chính họ không lâu
trước đó. Ihor Sevcenko, thủ lĩnh biết tiếng Anh nhờ tự học
và dịch giả của nhóm này, tìm được địa chỉ của Orwell
và viết thư xin phép ông cho dịch <i>Trại súc vật</i> sang
tiếng Ukraina. Ông nói với Orwell rằng nhiều nạn nhân của
Stalin vẫn tự xem mình là người của phe xã hội chủ nghĩa,
và không tin tưởng một trí thức của phái hữu nói lên cảm
xúc của họ. "Họ vô cùng xúc động trước những cảnh như
cảnh những con vật hát vang bài 'Súc sinh Anh Quốc' trên
đồi… Họ rất cảm kích trước những giá trị 'tuyệt
đối' của cuốn sách". Orwell đồng ý cấp bản quyền xuất
bản miễn phí (ông cũng làm vậy đối với những ấn bản về
sau bằng nhiều ngôn ngữ Đông Âu). Thật cảm động khi hình
dung những cựu quân nhân và cựu tù nhân đã chai lì qua trận
mạc, sau khi vượt qua được bao thiếu thốn của mặt trận
phía đông, nay lại mủi lòng trước hình ảnh những con vật
ở nông trại nước Anh cất tiếng ca bài hát được xem là
phiên bản của bài "Quốc tế ca" đã bị bãi bỏ, nhưng
đây chỉ mới là một ví dụ ban đầu của tầm ảnh hưởng
mà cuốn sách sẽ có đối với độc giả. Giới chức quân sự
Mỹ ở Châu Âu thì không dễ mủi lòng đến thế: tìm được
bản in nào của cuốn <i>Trại súc vật</i> là họ gom hết rồi
giao cho Hồng quân để đốt. Liên minh giữa những người nông
dân và lũ lợn, được mô tả đậm nét đến mức ám ảnh ở
những trang cuối sách, vẫn còn hiệu lực.
Nhưng ở cảnh kết thúc có phần chua cay, thường được
người ta nhớ nhất về chuyện không thể phân biệt được
đâu là người đâu là lợn, Orwell đã tiên đoán, cũng nhưng
trong những dịp khác, rằng tình bạn giả tạo bề ngoài giữa
đông và tây sẽ không tồn tại được lâu sau khi chủ nghĩa
phát xít bị đánh bại. Chiến tranh Lạnh, cụm từ mà chính
Orwell là người đầu tiên dùng trong sách in, nhanh chóng tạo ra
một bầu không khí ý thức hệ khác hẳn. Điều này lại
quyết định cách tiếp nhận <i>Trại súc vật</i> ở Mỹ. Ban
đầu bị Angus Cameron, người có cảm tình với cộng sản ở
nhà xuất bản Random House, từ chối, tác phẩm tưởng đã chìm
vào quên lãng được Frank Morley của nhà Harcourt, Brace, cứu
vớt. Khi thăm nước Anh, Frank Morley tình cờ bắt gặp cuốn
tiểu thuyết này trong một hiệu sách ở Cambridge, và ông rất
mê. Việc xuất bản [ở Mỹ] lại gặp hai cái phúc: Edmund Wilson
viết một bài điểm sách đầy thiện cảm cho tạp chí <i>The
New Yorker</i>, so sánh tài năng trào phúng của Orwell với tác
phẩm của Swift và Voltaire, và Câu lạc bộ Sách tiêu biểu trong
tháng đã chọn <i>Trại súc vật </i>là đầu sách chính, nhờ
đó sách được in tới gần nửa triệu bản. Bất chấp sự ngu
xuẩn của nhà xuất bản Dial Press, công ty Walt Disney đề xuất
chuyển thể sách thành phim. Phim này đã không được dựng, dù
về sau CIA có sản xuất và phát hành một bộ phim hoạt hình
<i>Trại súc vật</i> dùng để tuyên truyền. Đến lúc Orwell
mất vào tháng Giêng năm 1950, sau khi vừa mới viết xong <i>Một
chín tám tư</i>, ông rốt cuộc đã có danh tiếng quốc tế và
nhiều lần phải viết lời phủ nhận trách nhiệm về việc
phái hữu ở Mỹ sử dụng tác phẩm của ông.
Có lẽ câu nổi tiếng nhất từ tiểu thuyết này là việc lũ
lợn phủ nhận khẩu hiệu ban đầu "<i>Mọi con vật sinh ra
đều bình đẳng</i>" bằng cách thêm ý mới "<i>Nhưng có
một số con bình đẳng hơn những con khác</i>". Khi chủ nghĩa
cộng sản ở Nga và Đông Âu càng ngày càng lộ rõ bộ mặt
của một hệ thống "giai cấp mới", với những đặc quyền
phi lý đến lố bịch dành cho giới chóp bu cầm quyền trong khi
đa số thường dân cắn răng sống lê sống lết cho hết một
kiếp tầm thường, ảnh hưởng đạo đức của tác phẩm Orwell
– đơn giản đến mức rất dễ hiểu và dễ dịch, đúng y
như ông đã hy vọng – trở thành một trong nhiều động lực
không thể định lượng được làm xói mòn chủ nghĩa cộng
sản cả về mặt hệ thống lẫn về mặt ý thức hệ. Ảnh
hưởng này dần dần lan sang Châu Á. Tôi nhớ một người bạn
cộng sản của tôi gọi điện cho tôi từ Trung Quốc khi Đặng
Tiểu Bình công bố "những cải cách" mà sau này đã khơi
mào cái mà bây giờ chúng ta gọi là chủ nghĩa tư bản Trung
Quốc. "Nông dân phải giàu lên", vị lãnh tụ Đảng tuyên
bố, "và một số người sẽ giàu hơn những người khác".
Đồng chí của tôi gọi điện nói rằng có lẽ Orwell suy cho
cùng cũng có lý. Đến nay, <i>Trại súc vật</i> vẫn chưa
được xuất bản hợp pháp ở Trung Quốc, Miến Điện hay vùng
hoang tàn về đạo đức Bắc Triều Tiên, nhưng rồi sẽ đến
ngày tác phẩm này xuất hiện ở cả ba xã hội này, nơi mà
tác phẩm chắc chắn sẽ được chào đón với cảm giác sửng
sốt khi người ta nhận thấy tác phẩm vẫn còn có khả năng
tạo cảm hứng.
Ở Zimbabwe, khi ách cai trị của bè lũ tham nhũng thối nát của
Robert Mugabe ngày càng trở nên quá sức chịu đựng, một tờ
báo đối lập nắm lấy cơ hội in lại <i>Trại súc vật</i>
dưới dạng truyện nhiều kỳ. Tờ báo đăng truyện mà không
bình phẩm gì, ngoại trừ trường hợp một trong những hình
minh họa kèm theo vẽ tên độc tài Napoleon mang cặp kính có
gọng sừng đen đặc trưng của chính nhà lãnh đạo Zimbabwe.
Tòa soạn tờ báo này ít lâu sau đó bị đánh bom, nhưng chẳng
bao lâu nữa trẻ em Zimbabwe cũng sẽ có thể thưởng thức cuốn
sách này đúng như bản chất của nó.
Ở thế giới Hồi giáo, nhiều nước tiếp tục cấm <i>Trại
súc vật</i>, với lý do bề ngoài là sách nhấn mạnh đến
lợn. Rõ ràng đây không thể là toàn bộ lý do – nếu chỉ vì
bè lũ lợn được khắc họa với một sắc màu rất thiếu
thiện cảm – và dưới chế độ chuyên chế thần quyền của
Iran, sách bị cấm vì những lý do liên quan đến thông điệp
"cách mạng bị phản bội" trong sách.
Câu chuyện nhỏ này có một tính chất vượt thời gian, thậm
chí siêu việt. Tính chất này được thể hiện khi Thủ Lĩnh
[Old Major] kể cho đám thính giả trầm lặng và buồn bã gồm
những súc vật đã làm việc quá sức về một thời xa xưa, khi
loài vật biết đến khả năng có một thế giới không có các
ông chủ, và khi trong một giấc mơ nó nhớ lại lời và điệu
nhạc của một bài hát tự do gần như đã bị lãng quên. Orwell
có cảm tình với truyền thống cách mạng Tin Lành ở Anh, và
lời biện minh ưa thích của ông được trích từ John Milton,
người đã bày tỏ quan điểm "<i>Theo những quy luật đã
biết của quyền tự do cổ xưa</i>".[iii] Trong tâm trí tất
cả mọi người – có lẽ đặc biệt là trong tâm trí trẻ em
– có một cảm nhận là cuộc sống không nhất thiết phải
luôn luôn như thế, và những người Ukraina thiếu ăn sống sót
qua chiến tranh, khi phản ứng trước tính xác thực của những
vần thơ đó và trước điều gì đó 'tuyệt đối" về tính
chính trực của cuốn sách này, đang nghe câu thơ hùng hồn của
Milton bất luận họ có hiểu trọn vẹn câu thơ đó hay không.
Nguồn: "<i><a
href="http://aussgworldpolitics.wordpress.com/opinions/animal-farm-reviewed-by-christopher-hitchens/">Christopher
Hitchens re-reads Animal Farm</a></i>", The Guardian, 17/4/2010
Bản tiếng Việt © 2013 <a
href="http://phamvuluaha.wordpress.com/2013/03/13/animal-farm-reread/">Phạm
Vũ Lửa Hạ</a> & <a href="http://www.procontra.asia/?p=1890"
>pro&contra</a>
___________________
[i] Cũng như nhiều tính từ phát sinh từ tên riêng của tác
giả/học giả/nhân vật lịch sử, ví dụ như
"Machiavellian" và "Freudian", từ "Orwellian" mang nhiều
nội hàm ngữ nghĩa và không thể dịch bằng một từ duy nhất
trong tiếng Việt. Do ảnh hưởng lớn từ các tác phẩm của
George Orwell, đặc biệt là <i>Một chín tám tư</i> và <i>Trại
súc vật</i>, từ "Orwellian" thường dùng để mô tả một
chế độ/nhà nước toàn trị và những nỗi kinh hoàng, và
những tính chất hủy hoại cuộc sống an lành của một xã
hội mở và tự do. (N.D.)
[ii] Tên các nhân vật lấy theo bản dịch <i>Trại súc
vật</i> của Phạm Minh Ngọc (<a
href="http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=543&rb=08">ở
đây</a>). Để tiện theo dõi, tên tiếng Anh được để trong
dấu [].(N.D.)
[iii] Câu thơ này (<i>By the known rules of ancient liberty</i>) là
câu thứ hai trong bài Sonnet XII của nhà thơ Anh John Milton
(1608-1674). George Orwell trích lại câu này trong tiểu luận "Tự
do Báo chí". (N.D.)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130314/doc-lai-trai-suc-vat), một số
đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét