tế thị trường, xã hội dân sự và quan trọng hơn hết, Nhà
nước pháp quyền là năm trụ cột được đặt ra như là
định hướng cho tương lai. Năm trụ cột này là tiền đế cho
một xã hội sáng tạo, làm nên một đẳng cấp của một dân
tộc…</strong></em>
Mục tiêu trong tương lai của Việt Nam, như vẫn được xác
định là "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn
minh", phản ánh một lý tưởng tương đối phổ quát, liên
quan đến những giá trị căn bản lâu dài của xã hội và con
người nói chung. Những mục tiêu này có thể áp dụng cho
nhiều nước khác nhau, với chính thể, tôn giáo và trình độ
phát triển khác nhau. Với một nước Việt Nam đạt được
những mục tiêu phát triển như thế, hẳn chúng ta sẽ có
được tầm quan trọng như chúng ta đáng phải có trên trường
quốc tế. Thế nhưng, câu hỏi rất quan trọng và cũng rất
thực tế, đó là, để thực hiện được mục tiêu này, chúng
ta cần đạt được qua những điều kiện trung gian nào?
<div class="boxright300"><img
src="http://sgtt.vn/ImageHandler.ashx?ImageID=165406" /><div
class="textholder">Lối sống có văn hoá dân chủ cần được xây
dựng và bồi đắp từ trong quan hệ gia đình cho tới công sở,
từ quan hệ giữa những cá nhân riêng lẻ cho tới những nhóm
lợi ích… Ảnh: Phan Quang</div></div>
Để trả lời câu hỏi này, người ta buộc phải suy nghĩ
nhiều hơn về những điều kiện cụ thể của Việt Nam, về
yếu tố lịch sử, thể chế hiện thời, mô hình kinh tế và
cấu trúc xã hội. Đồng thời, chi tiết hơn nữa là những
chính sách phát triển tương ứng trong từng lĩnh vực, từ giáo
dục đến kinh tế xã hội và an ninh quốc phòng.
Trong bối cảnh thực tế của Việt Nam hiện nay, tôi cho rằng
chúng ta cần vun đắp được năm trụ cột để có một tương
lai phát triển bền vững hướng đến mục tiêu đã đề ra.
Thứ nhất, cần xây dựng được con người Việt Nam có tư duy
duy lý. Mặc dù con người về căn bản là tư duy theo logic,
nhưng không phải dân tộc nào cũng đạt được trình độ tư
duy duy lý. Trong lịch sử lâu dài của các dân tộc, có lẽ
phương Tây chỉ tách ra như một nhóm nhỏ có tư duy duy lý từ
thời đại Khai sáng. Nhiều người cho rằng thành tựu vĩ đại
của sự duy lý phương Tây là khoa học máy móc hiện đại, là
nhận thức về thế giới bằng khoa học rõ ràng khách quan.
Nhưng tôi cho rằng thành tựu quan trọng hơn nhiều là thiết
kế và tạo dựng được một xã hội, trong đó có những
thiết chế cho phép khống chế được mối quan hệ duy cảm
giữa người với người. Trên cơ sở đó, tạo điều kiện cho
một xã hội to lớn và phức tạp hoạt động trôi chảy.
Người Việt Nam vẫn nổi tiếng là một dân tộc duy cảm,
trọng tình hơn lý. Điều này hẳn đã giúp người Việt có
sức mạnh quật cường khi bị đẩy đến chân tường. Nhưng
trong một thế giới ngày càng đa dạng, quan hệ kinh tế –
chính trị ngày càng phức tạp, với quy mô dân số to lớn,
cần nhiều hơn lối tư duy duy lý để trật tự xã hội được
duy trì và quyền lợi của dân tộc được bảo đảm. Một ví
dụ là tinh thần tôn trọng giao kèo, thực hiện hợp đồng hay
tuân thủ các quy định chung. Để con người Việt Nam duy lý
hơn, chúng ta cần nền giáo dục thực tế và hiện đại hơn,
cũng như việc điều chỉnh hệ thống chính sách về giáo dục,
văn hoá, xã hội, hay tín ngưỡng của chúng ta ngày hôm nay.
Trụ cột thứ hai là nền văn hoá dân chủ. Nền dân chủ là
niềm hãnh diện của các dân tộc văn minh, không phải vì nó
được thể hiện như một tiêu chuẩn về mặt chính trị, mà
vì nó cho phép thông tin được truyền tải và xử lý với quy
mô lớn, nhờ thế khai thông nhận thức của các cá nhân, cộng
đồng và giúp xã hội ra những quyết định đúng đắn hơn,
bớt bất công và giảm tổn thương đến những nhóm thiểu
số. Tuy nhiên, trước khi tiến tới thể chế dân chủ lành
mạnh, một dân tộc cần thực sự được thấm nhuần trong
một nền văn hoá dân chủ. Văn hoá dân chủ có thể tồn tại
trước khi có một thể chế dân chủ, nếu một dân tộc có ý
thức xây dựng nó. Mối quan hệ dân chủ cho phép hình thành con
người độc lập về quan điểm, tư tưởng, nhân cách, và lối
sống, đồng thời chia sẻ, tôn trọng sự độc lập tương
ứng như thế của người khác. Lối sống có văn hoá dân chủ
cần được xây dựng và bồi đắp từ trong quan hệ gia đình
cho tới công sở, từ quan hệ giữa những cá nhân riêng lẻ cho
tới những nhóm lợi ích… Về bản chất, cốt lõi của văn
hoá dân chủ là khả năng dung thứ và đón nhận. Trong mối quan
hệ biện chứng giữa văn hoá dân chủ và thể chế dân chủ,
tôi tin rằng văn hoá dân chủ có vai trò làm nền tảng, vì
một nền văn hoá dân chủ phát triển có thể dễ dàng sinh ra
một nền chính trị dân chủ chân chính, trong khi đa phần
những nền chính trị dân chủ được dựng lên từ một xã
hội còn xa lạ với văn hoá dân chủ, đều có khuynh hướng
biến thái thành những thể chế phi dân chủ một cách tinh vi.
Trụ cột thứ ba, giờ đây đã không còn xa lạ với Việt Nam,
là nền kinh tế thị trường. Bản thân thị trường là một
cơ chế tổ chức sản xuất cao cấp và ưu việt nhất mà con
người từng biết tới, nên tự nó có khả năng đánh bại các
hình thức tổ chức xã hội khác muốn đương đầu với nó.
Tuy nhiên, để đẩy nhanh quá trình khẳng định sự toàn thắng
của thị trường, cần nhiều nỗ lực che chắn cho thị
trường khỏi bị tổn thương vì những hành động chính sách
hay hệ tư tưởng cũ. Một ví dụ ở nước ta là dù đã thừa
hưởng những thành tựu vượt bậc do kinh tế thị trường mang
lại, trong nhiều bộ phận xã hội, các hình thái khác nhau của
tư tưởng tập thể chủ nghĩa vẫn còn đào sâu bám rễ. Từ
nỗ lực duy trì độc quyền của những tập đoàn nhà nước
trong nhiều lĩnh vực dân sinh, đến thói quen đổ lỗi dễ dãi
cho nhiều hiện tượng xã hội như thể là hậu quả của việc
"chạy theo thị trường", cho tới các chính sách can thiệp
kinh tế như trần lãi suất hay phổ cập mô hình "hàng bình
ổn giá". Thị trường không chỉ là một cỗ máy hữu hiệu
để sản sinh ra của cải cho đất nước, mà nó còn là giảng
đường vĩ đại truyền bá đức hạnh của sự cạnh tranh,
thứ đức hạnh chỉ giúp dân tộc thêm mạnh mẽ. Trong sự
nghiệp phấn đấu lâu dài xây dựng một thị trường thống
nhất và phát triển, chúng ta cần hướng thẳng vào mục tiêu
vun đắp cho khu vực kinh tế tư nhân mạnh mẽ và tự do, lấy
đó làm nền tảng cho động lực phát triển và hội nhập kinh
tế. Đây là một quá trình lâu dài, đòi hỏi nỗ lực cải
cách kiên nhẫn trên nền tảng lịch sử để lại với khu vực
kinh tế nhà nước to lớn còn đang hiện hữu, và tư duy cũ
gắn liền với nó rằng kinh tế nhà nước phải có vai trò
chủ đạo.
Trụ cột thứ tư cho xã hội Việt Nam văn minh, là sự phát
triển của khu vực xã hội công dân. Đây là nơi mà các tổ
chức, hiệp hội có tiếng nói độc lập với khu vực nhà
nước và thị trường, phát huy ảnh hưởng nhờ bộc lộ
những tri thức, nhu cầu bản địa hay ngầm ẩn trong lòng xã
hội. Khu vực này đại diện cho những khía cạnh hay cấp độ
quyền lợi mà thị trường và nhà nước không giải quyết
trực tiếp được, hoặc nếu có thì hiệu quả không cao. Đặc
biệt, việc phát triển một mạng lưới các tổ chức cộng
đồng quy mô nhỏ, hiệp hội của những tổ chức – cá nhân
có cùng lợi ích, hành động không vì lợi nhuận nhằm bảo
vệ những quyền lợi thiết thực của các thành viên trên
những khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội, sẽ giúp
nâng cao chất lượng cuộc sống theo cách nhân văn hơn. Ở
Việt Nam, truyền thống xã hội công dân còn sơ khai và mong
manh, nếu so với khu vực nhà nước và thị trường. Việc xây
dựng khu vực này thực sự cần tầm nhìn chia sẻ, sự thấu
hiểu của giới lãnh đạo và người làm chính sách. Khác với
thị trường, khu vực xã hội công dân thực sự cần có cơ
chế phù hợp để trưởng thành, đặc biệt một cơ chế khai
thông nguồn tài trợ từ dân chúng và doanh nghiệp. Gần gũi
với các tổ chức dân sự là các tổ chức nghiên cứu khoa
học và giáo dục tư nhân. Bên cạnh đó, để tiếng nói,
nguyện vọng và tri thức của khu vực này lan toả, cần sự
gắn bó của giới truyền thông và báo chí.
Trụ cột cuối cùng, và quan trọng bậc nhất, là một nhà
nước pháp quyền. Có lẽ đây là một trong những mục tiêu
đã được đặt ra từ rất sớm và liên tục được duy trì.
Đã có nhiều thành tựu trên con đường xây dựng nhà nước
pháp quyền ở Việt Nam. Thế nhưng, một nhà nước pháp quyền
thực sự không phải chỉ là một nhà nước xây dựng được
những luật pháp tốt, mà bản thân nó phải đặt được toàn
bộ xã hội, trong đó gồm chính bản thân những cơ quan nhà
nước cao nhất, nằm dưới pháp luật. Thường thì điều này
không giải quyết được trong thực tế và ngay cả trong lý
thuyết, nếu bản thân nhà nước không bao gồm những thành
phần vừa độc lập vừa có quyền lực giám sát, chi phối
lẫn nhau. Phải thừa nhận rằng người Việt Nam và người Á
Đông không có một nhãn quan truyền thống rõ ràng về một xã
hội được sắp xếp như vậy. Ví dụ như truyền thống Lễ
trị của Khổng giáo ngay từ đầu đã hàm ý có một nhóm
những người quản lý xã hội ở tầng cao nhất không cần bị
điều chỉnh bởi pháp luật, mà tự họ làm gương cho xã hội
noi theo. Nếu có điều chỉnh, chỉ cần điều chỉnh thông qua
những quy tắc đạo đức hay sự phê bình để sửa sai (điều
chỉnh bằng lễ). Chỉ có thứ dân mới cần tuân thủ luật
lệ do những tầng lớp tinh hoa đó đề ra. Hiện tượng này sau
hơn 2.000 năm đã có nhiều thay đổi, nhưng nhìn sâu vào bản
chất cấu trúc xã hội của Trung Quốc và Việt Nam, chúng ta
vẫn thấy dấu vết của quan niệm này, đặc biệt trong mối
quan hệ giữa chính quyền với nhân dân, với tầng lớp lãnh
đạo trong Đảng và phần còn lại của xã hội. Để kiến
tạo một nhà nước pháp quyền, do đó, cần một sự sáng
suốt và can đảm, để vun đắp một truyền thống pháp trị
toàn diện trên cơ sở thiết kế một cấu trúc xã hội thực
thụ phù hợp.
Theo tôi, năm trụ cột nêu trên, nếu được phát triển vững
chắc và cân đối, sẽ làm chỗ dựa cho một nền tảng mà
trên đó dân tộc Việt Nam phát triển trong trạng thái hài hoà
với thế giới và khu vực, phát huy nguồn sức mạnh nội tại
một cách đều đặn và thăng bằng, tinh thần dân tộc và nhân
cách con người Việt Nam được cởi mở. Nói một cách khác,
đó là năm trụ cột giúp Việt Nam hướng tới tương lai.
TS NGUYỄN ĐỨC THÀNH
GIÁM ĐỐC TRUNG TÂM NGHIÊN CỨU KINH TẾ VÀ CHÍNH SÁCH (VEPR),
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11431), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét