</strong></em></div>
Thật khổ. Ngày Xuân, định hầu chuyện vui, nhưng chẳng
được. Vì cái chuyện đang râm ran, chuyện trí thức làng Vũ
Đại. Hẳn làng này nhiều người biết, có dịp tham quan, và
đôi khi chuyện trò với những nhân vật làng. Nào Bá Kiến,
nào Chí Phèo, nào Thị Nở. Nhưng ít người tiếp xúc với Mõ.
Mõ làng Vũ Đại trạc trung tuần, nhỏ thó, gầy guộc, nói thì
nhướng mắt, vênh mặt, nhưng chỉ vì hai cái nỗi bẩm sinh.
Một là mắt kém. Hai là thấp bé, không vênh mặt để người
đối thoại thấy dung nhan mình thì bị kết là thiếu trung
thực, thành khẩn. Mà vênh thì... Tai ương thế đó, ai bảo
Tạo Hoá đã lỡ sinh ra một con người dị dạng, vừa xấu
xí, vừa dễ bị hiểu lầm... Nhưng cái gì khiến Mõ liên quan
đến Trí Thức. Và lại là tầng lớp trí thức thời hiện
đại trong khi cái làng Vũ Đại có một Mõ vốn đã xa xưa.
Làng xa xưa truyền thống khi nào cũng có nhân vật Mõ này, kể
cả làng Vũ Đại do ông Nam Cao làm giấy khai sinh. Thêm dăm ba
nhân vật cũng rất truyền thống: ông Xã, ông Lý và anh Trương
tuần. Khỏi cần nói, họ đều có những liên hệ mật thiết
với Bá Kiến.
Dân làng Vũ Đại hỏi, trí thức là gì? Làm gì? Ăn nói thưa
gửi ra sao? Làng ta thật có một tầng lớp trí thức không?
Tầng lớp này, nếu có, liệu có thể coi như là tầng lớp tinh
hoa (intelligentsia) của làng không? Ôi thôi, những câu hỏi này
sinh ra từ ''vấn nạn'' truyền thông thời thế giới
phằng phẳng. Châm ngòi là nhà văn Phạm thị Hoài [1], người
đã từng gọi trí thức phò chính thống là trí thức quan văn.
Thêm một lần, nhà văn lại sáng tạo ra cụm từ ''đối
lập trung thành'', chỉ những người phản biện (nghĩa là
nói ngược) trong những khuôn khổ không đụng đến cốt tủy
sự tồn tại của tính thống soái chính trị nằm lù lù trong
làng Vũ Đại. Nghĩa là chớ đụng đến quyền uy của bộ tứ
Xã, Lý, Trương tuần và (mới đây, nhất là) Bá Kiến. Ngày
chưa xa lắm, có Mõ nhưng Mõ chỉ ú ớ rao lại những lời lẽ
cấp trên thông qua, tên là nghị quyết. Hiện thời, bộ tứ
ngày một hủ hóa, dân làng Vũ Đại rục rịch lời nọ tiếng
kia. Không ai đến chặn họng, thì nói. Những người phản
biện làm Mõ tân thời. Họ vạch ra những yếu kém trong Giáo
dục, Y tế, Quản lý Tài Nguyên, Bảo vệ biên cương... Họ
cũng nêu lên sự cần thiết của Tam quyền phân lập (mong
chống tham nhũng!), sửa đổi Hiến Pháp, đòi quyền Tự do
Ngôn luận và Tư tưởng. Những Mõ đảng viên ĐCSVN thì rụt
rè ''xin'' nới cho chút dân chủ nội bộ. Họ ở trong
hệ thống, và nói cho chính xác, họ đề đạt những cải cách
nhằm tân trang môi má cho hệ thống mỹ miều hơn.
Muốn thế, họ nói phải có lý luận. Lý luận cho sắc bén
thuyết phục, họ phải có kiến thức. Mõ tân thời đi học,
có kẻ có học hàm học vị, kiếm sống bằng ngành nghề
chuyên môn. Có Mõ tự học, trau dồi kiến thức, và qua những
thành tựu họ được dân làng trọng vọng gọi là nhà văn,
nhà báo, nhà... nọ nhà kia. Nói chung, dân làng gọi họ là trí
thức. Nhưng không phải là Mõ ắt ai cũng làm cái công việc
phản biện mong góp phần vào việc lèo lái xã hội làng ta. Hơn
kiến thức, họ phải có dũng khí nói lên điều có thể nói
được trong những điều kiện o ép của một hiện thực ngặt
nghèo. Bộ tam quyền hợp nhất Xã, Lý, Bá sẵn sàng dùng hèo
anh Trương tuần để ổn định dư luận. Mõ nào ớn lạnh,
trùm chăn, dân làng gọi là ông trí thức câm như hến im như
thóc. Mõ nào còn hăng, phản biện nhằm hướng dẫn dư luận
trong làng về những gì Mõ thấy hợp lý hơn, tốt đẹp hơn,
làng Vũ Đại gọi họ là trí thức chịu chơi phản biện. Ngôn
ngữ sang cả hơn, loại này là trí thức dấn thân, chữ của
những J.P. Sartre, rồi N. Chomsky.... Kẻ trong nước, người
hải ngoại, tầng lớp Mõ này mang đặc thù ''ăn cơm nhà
vác tù và hàng tổng''. Khi đi từ đầu làng đến cuối
thôn rao và giảng, Mõ phản biện cẩn thận giới hạn lời lẽ
mình trong cái khuôn cải lương cải cách, tránh không kêu dân
làng làm cách mạng vùng lên và lật đổ bộ tứ quyền uy.
Đối lập, dĩ nhiên tí ti. Nhưng để tồn tại, đành trung
thành nháy nháy. Chiến thuật giai đoạn này khiến ông Bá, ông
Lý không thể sai anh Trương ồ ạt xử dụng hèo (tên mới là
roi điện), chỉ đáp lại phản biện bằng sự im lặng khinh
khi. ''Đối lập trung thành'' như thế cũng nhục, nhưng
không thể khác được. Và sự ''lạc quan vô tận'',
chữ của nhà văn Phạm thị Hoài, nếu có thì... đó chỉ là
thuộc tính sìu sìu ển ển của một nền văn hóa ca ngợi dân
làng Vũ Đại giẻo như tre yểu điệu múa may trong gió dữ.
Ấy, nếu giẻo thế mà giữ được gốc thì ''cũng tốt
thôi''. Nhưng e đây mới chính là cái lạc quan tếu vô tận.
Thượng bất chính, hạ tắc loạn. Cái gốc đạo lý đang bị
đánh bật ra khỏi con người. Cứ đọc tin như học trò đánh
thầy, con giết cha, mẹ mang con đi bán... thì ôi thôi!
Mới vừa rồi, lại thêm một cơn Tsunami trong tách trà Thiết
quan âm. Số là GS kiệt xuất Ngô Bảo Châu [2] cho là không có
phản biện thì xã hội chết lâm sàng. Nhưng ông lại nêu vấn
đề trách nhiệm của những phản biện với cộng đồng, và
cảnh báo (?!) nguy cơ phong trào lạm dụng phản biện để
được phong ''hàm'' trí thức [3]. Thế là cộng đồng
Mõ rêu rao ''con người tự do thành chú cừu thông
thái'', đưa ngay ông từ vị thế một nhà Toán học sáng
láng ''không có lề'' sang chỗ chú cừu con ''lề
phải''. Kinh thật. Châm trích, chòng ghẹo, mạ lị...
nhiều khi khó thật biết động cơ đằng sau. Nhưng hệ quả
là Mõ làng ta nhộn nhạo, chia rẽ, khiến quyền bính đương
ngự trị tha hồ vỗ tay khoái chí. Và dĩ nhiên, thế thì
chẳng mấy vui buổi trời đất vào Xuân.
Bước khỏi vũng lầy làng Vũ Đại ngày đầu năm, cùng hướng
mắt nhìn bốn biển trong ba năm qua thì, khổ thay, lắm chuyện
trên thế giới này cũng cần phản biện. Môi trường bị hủy
hoại, những tập đoàn tài chính Âu - Mỹ trở thành cướp
ngày, tiếp nối mùa xuân Ả Rập có thể sẽ có một mùa
đông Hồi giáo chính thống với khả năng Thánh chiến tạo
đụng độ giữa những nền văn minh kiểu <em>civilization
clash</em> theo Huntington, kinh tế toàn thế giới xuống dốc và,
eo ôi, ông Trung Quốc đang hùng hổ dướn người bay lên như
Rồng vẫy đuôi ngay cạnh Hữu Nghị quan, dương móng vờn cợt
Biển Đông đổi tên thành biển Nam Hải... Kinh tế và chính
trị toàn cầu, như chuyện làng Vũ Đại ta, cũng lại cần tái
cấu trúc... Thôi, trí thức ở đâu phản biện ở đó, và xin
chúng ta cùng hô ''Mõ trên toàn thế giới nhỏ xíu phẳng
phằng phăng này, hãy đoàn kết lại!''. Hô như thế là hô
cho cả Mõ làng Vũ Đại ta, quê hương Chí Phèo, Thị Nở, nơi
có cái lò gạch cũ. Xin đạo văn [4] (trích và có bổ sung ):
<em>Sáng tinh mơ, anh thả ống lươn nhặt được một đứa bé
mới đẻ đùm trong cái váy đụp vứt ở lò gạch cũ. Anh đem
về cho người đàn bà góa mù, bà này bán lại cho bác phó
Cối. Bác cưu mang nó, đặt tên là Chí. Khi bác phó Cối chết,
thằng bé bơ vơ, lớn lên như cây cỏ, và mãi năm 18 tuổi đi
làm tá điền cho Bá Kiến. Vợ ba Bá Kiến bắt Chí xoa bụng
đấm lưng... Bá Kiến ghen, lập mưu khiến một hôm Chí Phèo
bị bắt giải lên huyện… Đi tù bảy, tám năm sau, Chí trở
lại làng. Về hôm trước thì chiều hôm sau hắn xách vỏ chai
đến thẳng nhà Bá Kiến gây sự. Xô xát với Lý Cường, hắn
đập vỏ chai, rạch mặt kêu trời ăn vạ. Mấy hôm sau, Chí
Phèo đốt quán bà bán rượu... Hắn mang theo một con dao nhọn
đến đòi giết Cụ Bá để đi ở tù. Tránh né và rồi nói
khích, cụ đã sai được Chí Phèo đến nhà đội Tảo đòi 50
đồng bạc nợ cho cụ. Chẳng phải đổ máu, hắn đã đòi
được nợ đem về. Cụ Bá cho hắn 5 đồng và bán cho hắn 5
sào vườn ngoài bãi sông mới cắm thuế của một người làng.
Hắn trở thành anh đầy tớ chân tay mới của Bá Kiến, chuyên
đâm thuê chém mướn... Hắn đập đầu, rạch mặt, chửi bới,
dọa nạt... trong lúc say rượu. Say mãi, say bí tỉ, hắn chửi
trời, chửi cả làng Vũ Đại, chửi con mẹ chết tiệt nào
đẻ ra hắn cho hắn khổ...</em>
<em>Tình cờ một đêm trăng, Chí Phèo lần vô nhà Tự Lãng, tên
hoạn lợn kiêm nghề thầy cúng. Hai đứa uống hết 3 chai
rượu. Hết rượu, Chí lảo đảo đi về lều. Hắn gặp Thị
Nở đang há hốc mồm ngủ dưới trăng. Hắn ôm chầm lấy
thị, ăn nằm với thị. Gần sáng Chí bị cảm, hắn được
Thị Nở, người đàn bà xấu đến ma chê quỷ hờn cho ăn cháo
hành. Cũng là lần đầu tiên hắn được ăn cháo do bàn tay
một người đàn bà nấu cho. Hắn bâng khuâng nhớ lại một
thời trai trẻ, những giấc mơ xưa, và hắn muốn cùng thị xe
duyên. Chí Phèo thèm trở thành người lương thiện, vợ con
đàng hoàng. Thị Nở xin phép bà cô lấy chồng nhưng bị bà
xỉa xói. Thị ton ton chạy về trút giận dữ lên đầu
người tình rồi bỏ đi. Chí Phèo ngẩn mặt , chạy theo Thị
Nở. Hắn bị thị giúi cho ngã lăn xuống đất. Toan đập
đầu ăn vạ nhưng hắn chưa thật say. Và hắn lại uống, uống
thêm chai nữa, càng uống càng tỉnh. Hắn nay biết kẻ nào đã
dồn hắn vào con đường bất lương. Đến nhà Bá Kiến với
con dao ở thắt lưng, hắn đòi lại lương thiện. Chém chết Bá
Kiến, hắn đâm cổ tự sát...</em>
Truyện Chí Phèo của Nam Cao kết bằng hình ảnh Thị Nở nhìn
nhanh xuống bụng mình, và thoáng chợt thấy một cái lò gạch
cũ bỏ hoang.
Để đỡ bức xúc, mời các bạn thư giãn đọc postcript do tôi
bịa ra, với lời xin nhà văn Nam Cao thứ cho cái tội lam nham
cắt dán văn bản kiểu hậu hiện đại:
<em>Thị Nở hạ sinh được một đứa con trai. Mặc dân làng
Vũ Đại dè bỉu, thị nuôi con, bắt đi học. Trong chiến tranh,
nó nhập ngũ, lên đến Thượng Tá rồi mới về hưu. Năm nào,
cứ đến Tết, ông Thượng Tá lại dẫn vợ và một đứa con
trai trạc mười ba mười bốn về thăm Thị Nở. Nay lưng còng,
mặt mũi nhăn nheo, nhưng cụ Nở so ra trông còn đỡ xấu hơn
thời con gái. Gia đình bốn người đi lại cái lò gạch cũ,
cạnh đó là nơi xưa Thị Nỡ chôn cất Chí Phèo. Họ khệ nệ
hương hoa, và bưng theo một chai rượu thật hoành tráng. Cụ
Nở bảo đứa cháu:</em>
<em>- Mộ ông mày đây, cúi xuống nhặt cỏ cho ông đi
cháu!</em>
<em>- Thôi bà ơi, cháu sợ rắn lắm...</em>
<em>- Cháu không nghe thấy tiếng xe cào, xe ủi đất đang chạy
rầm rầm kia à... Rắn nào còn dám ở đây!</em>
<em>Ông Thượng Tá nhìn quanh, hỏi:</em>
<em>- Bu ơi, họ đền bù có khá không?</em>
<em>- Tao nghe nói là dân khiếu nại lên đến Trung Ương nhưng
chưa ăn thua gì. Ủy Ban ở đây họ đã làm hợp đồng xử
dụng đất với một công ty bên Quảng Châu rồi, bảo là tình
thế không đảo ngược được nữa, có ăn vạ thì cũng vậy.
Bà cụ thở dài, mơ màng - ngày còn sống, ăn vạ là bố mày
đập chai rượu lấy mảnh cào cho nát mặt ra mà cũng chẳng ăn
thua gì...Những Bá Kiến với Lý Cường lúc nào cũng bình chân
như vại thôi! Này cháu, nhặt cỏ với bà đi...</em>
<em>Thằng bé toe toét:</em>
<em>- Nhặt thì bà thưởng cho cháu cái gì nào?</em>
<em>- Mày muốn gì, cứ nói bà biết...</em>
<em>- Cháu muốn một khẩu súng. Súng hoa cải [5], bà ạ!</em>
Nam Dao
ngày 2 Tết Nhâm Thìn
_______________________________
[1]
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/forum/2012/01/120117_phamthihoai_vn_intelligentsia.shtml
[2]
http://tuoitre.vn/Tuoi-tre-cuoi-tuan/Van-de-Su-kien/474615/Giao-su-Ngo-Bao-Chau-Ban-tre-van-day-niem-tin-tuong-lai.html
http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2012/01/120122_intelligentsia_ngobaochau.shtml
[3] Từ trí thức này có nguồn gốc sâu xa, mời bạn tham
khảo bài tiểu luận của Thái Kim Lan (2008)
http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=62&CategoryID=3&News=36
[4] http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%AD_Ph%C3%A8o
[5] Súng này trở thành nổi tiếng sau vụ cưỡng chế đất
ở Tiên Lãng.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11474), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét