Dân Luận: Hiệu Minh - Hàn lâm… liệt truyện

<div class="boxleft300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2012/01/odra.jpeg?w=300&h=205"
/><div class="textholder">Đội ngũ khoa học trẻ bên máy ODRA. Ảnh:
IOIT</div></div>
Nói đến <a href="http://www.vast.ac.vn/">Viện Khoa học Việt Nam</a>
(VKHVN) trên Nghĩa Đô (Hà Nội), ai cũng biết đó là cái nôi
của nền khoa học nước nhà với ước vọng thành Viện Hàn
lâm Khoa học Việt Nam. Nhà văn Tô Hoài kể ngày xưa dốc Bưởi
Nghĩa Đô có nhiều trộm cướp.

Được thành lập sau 1975, VKHVN có các viện chuyên ngành như
Toán, Tin học, Sinh học, Vật lý, Hóa học… Biên chế khoảng
3000 cán bộ khoa học trẻ, tốt nghiệp loại ưu tú từ các
nước XHCN trở về.

Thời gian đầu Giáo sư Trần Đại Nghĩa làm Viện trưởng, sau
đó là Viện sỹ Nguyễn Văn Hiệu. Tuổi trẻ như tôi vào đó
với bao ước vọng lớn lao. Chiến tranh đi du học, hòa bình
quay về xây dựng đất nước. Hoài bão không nhỏ, nhưng khi
vào thực tế thì mới biết câu chuyện hàn lâm ở một nước
nghèo không đơn giản.

<h2>Hành trình đưa điều khiển học về hợp tác xã</h2>

Nhớ tháng 8-1977, từ Ba Lan về <a
href="http://www.ioit.ac.vn/default.htm">Viện Tin học</a> ở làng
Liễu Giai (Ba Đình, Hà Nội) nhận việc, tôi được một cái
bàn cũ, cóc gặm nham nhở, ngồi cạnh anh Hồ Thuần là trưởng
phòng Lập trình và tiến sỹ Vũ Duy Mẫn. Phòng 8m2 mà có tới 6
cán bộ hàn lâm. Mở ngăn kéo ra muỗi bay đầy vào mặt, gián,
chuột tha hồ tung tăng khắp sân.

Làng Liễu Giai trồng rau, hoa, nhất là hoa lay ơn, thược dược,
cần phân tươi, nước giải. Chiều chiều bà con làm vườn,
dân khoa học cổ cồn, quần ly, sang trọng dự seminar, vừa bịt
mũi, vừa nghe giảng về lưới Petri, automat hữu hạn, vi mạch
và micro computer.

Mình trẻ nhất, được các anh chị phân làm việc rửa chén,
pha chè mỗi sáng, mỗi chiều. Cơm cặp lồng, quả cà, rau
muống và ngủ trưa trên bàn. Cứ thế cuộc đời trôi đi lặng
lẽ hàng chục năm trời mà chẳng hiểu mình làm gì cho đất
nước.

Ban Điều khiển có bác Nguyễn Thúc Loan làm trưởng phòng. Nghe
nói đây là Tiến sỹ Cybernetics giỏi nhất VN bấy giờ.

Đọc sách, seminar mãi đâm chán, bác Loan có sáng kiến nên về
thâm nhập thực tế. Một đoàn cán bộ trẻ như Tuấn Hoa, Kim
Anh, Kiều Oanh xinh đẹp lên đường về nông thôn. Họ ăn ở
cùng nông dân để xem liệu ngành điều khiển có giúp gì trong
việc sản xuất lúa gạo, hay cải tiến thủy nông. Tiến sỹ
Loan cũng rất thực tế, khoa học mà chả giúp gì nông dân thì
khoa học làm gì.

<div class="boxright300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2012/01/ioit-1977.jpg?w=300&h=127"
/><div class="textholder">Viện Tin học 1977. Ảnh: NC Công.</div></div>
Một lần họp xã viên, bác chủ nhiệm đứng lên giới thiệu.
Hôm nay vinh dự có các anh chị trên trung ương về dự. Có ba
vấn đề bàn, không cái nào quan trọng hơn cái nào. Đó là
đào mương thông sang làng bên, sinh đẻ có kế hoạch bằng
thẳt ống dẫn tinh và đưa điều khiển học vào việc đếm
trâu đi làm. Cho điều khiển học đứng sau đặt vòng, nhà
nông thực tế hơn các viện sỹ.

Không kể thêm cũng biết, điều khiển học đếm trâu đi theo
Ngưu Ma Vương sang Tây Trúc thỉnh kinh.

Tiến sỹ Loan thực tế hơn, bỏ điều khiển học, lấy vợ
trẻ, có con, sang Liên Xô, xuất khẩu lao động kiêm buôn máy
tính. Hai nàng Kim Anh và Kiều Oanh hoa khôi một thời, nay đã
thành các bà lão 60.

<h2>Vi tính Việt Nam không thể ra biển lớn</h2>

Tôi còn nhớ các chuyên gia Pháp thi nhau đến giảng dạy về vi
xử lý tại Viện, nơi có chiếc máy ODRA mua của Ba Lan, giá
hàng triệu rúp (triệu đô la), chiếm mấy gian hầm chống B52
tại Đồi Thông trong làng Liễu Giai. Đó là niềm tự hào tin
học của miền Bắc lúc đó.

Chuyên gia và cũng là cha đẻ của ngành vi tính Việt Nam, <a
href="http://www.tienphong.vn/Khoa-Giao/Khoa-Hoc/159070/CPU-dau-tien-cua%C2%A0may-tinh%C2%A0Viet-Nam-da-yen-nghi.html">Alain
Teissonnière</a>, đã tiên đoán máy vi tính sẽ thay thế chiếc
ODRA cồng kềng kia và sức mạnh tính toán sẽ được đặt
trên chiếc bàn làm việc chứ không phải trong một căn nhà
đồ sộ, tốn kém.

Không ai tin được, kể cả những vị công tác lâu năm. Thế
mà sau vài năm, điều tưởng chừng vô lý lại thành sự thật.

Hôm nay, ít người nhớ nước ta đã xuất xưởng chiếc máy vi
tính đầu tiên của Châu Á từ phòng thí nghiệm tại Viện Tin
học. Chiếc máy được thiết kế với chip Intel 8080A nên anh em
kỹ sư đặt tên là VT80, VT có nghĩa là vi tính.

Thế hệ sau của VT80 là VT8X được mang đi ứng dụng thử vào
quản lý vật tư cho xí nghiệp may Sinco tại Sài gòn vào năm
1981. Phần lập trình đều viết bằng ngôn ngữ bậc thấp
assembler. Chiếc máy đó đã chứng minh rằng, vi tính là tương
lai của công nghệ thông tin và sức mạnh tính toán có thể
đặt trên một chiếc bàn.

<div class="boxleft300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2012/01/vt80.jpeg?w=300&h=202"
/><div class="textholder">Chiếc PC đầu tiên. Ảnh: IOIT</div></div>
Tôi nhớ lần mang chiếc VT8X đến Hội nghị thành ủy Sài gòn
để trình diễn vào giờ nghỉ trưa, được các vị Võ Văn
Kiệt, Nguyễn Văn Linh và Mai Chí Thọ nghe rất chăm chú qua lời
giới thiệu rất PR của PTS trẻ Vũ Duy Mẫn. Bí thư Thành ủy
Võ Văn Kiệt hỏi đùa một câu "Giá chiếc máy bé xíu này
tương đương với mấy tấn lúa?".

Khi đó, khu vực Châu Á nói chung, trừ Nhật bản ra, còn rất
lạ lẫm với vi xử lý. Các đoàn từ Thái Lan, Nam Triều tiên,
Singapore, Malaysia hay Ấn độ đến thăm Viện nườm nượp, một
nơi mà đi vệ sinh phải đeo khẩu trang.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp thường xuyên thăm hỏi Giáo sư Phan
Đình Diệu, vị đứng đầu ngành tin học, hay người chủ trì
đề tài vi tính Nguyễn Chí Công về những tiến bộ đạt
được.

Năm 1980, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đến thăm Viện, thấy
hoàn cảnh cơ cực của những nhà khoa học nên đã giao cho Phó
thủ tướng Đồng Sĩ Nguyên, khi xây Viện Toán học trên Nghĩa
Đô, phải dành một phần cho phòng thí nghiệm vi tính, để
khách quốc tế đến thăm, đỡ thấy đất nước mình quá
khổ.

Quan hệ XHCN với các nước tư bản như Pháp lúc đó rất khó
khăn, kèm theo cấm vận của Mỹ nhất là nhập khẩu công
nghệ. Từ lãnh đạo đến cán bộ trẻ của Viện, sang Paris
thực tập, khi về nước mang trong va li những linh kiện vi tính,
dù với số tiền đó, họ có thể mua thêm một cái xe máy,
tương đương một căn hộ lắp ghép Thành Công.

Những thành công sáng chói bước đầu của vi tính Việt Nam
đều có dấu ấn lãnh đạo cấp nhà nước, của cán bộ trẻ
năng động và chuyên gia Pháp, hết lòng vì khoa học, dù chỉ
dừng ở phòng thí nghiệm.

Tiếc thay, do cấm vận của Mỹ, không thể nhập công nghệ
để sản xuất đại trà, do tầm nhìn hạn hẹp và lợi ích
nhóm, vun vén cá nhân tranh thủ làm giầu, rồi đấu tranh nội
bộ liên miên của lãnh đạo sau này, chiếc máy vi tính VT80
không thể bơi ra biển lớn.

Hôm nay Singapore, Hàn Quốc, Ấn độ đã bỏ xa Việt Nam, mà họ
một thời từng đến học hỏi tại làng Liễu Giai đầy mùi
phân tươi trộn nước giải. Dịp may hiếm có 30 năm trước
để vi tính Việt Nam trở thành thương hiệu quốc tế đã bị
phai phí.

Sau hòa bình 1975, VKHVN có bao nhiêu dự án khoa học bị dở dang,
uổng phí tiền bạc và tài năng thì khó ai biết được. Đôi
lúc tên dự án rất kêu nhưng trong thực tế, chả mang lại gì
nhiều cho người dân bình thường. May ra tính được trên đầu
ngón tay những dự án trong sinh học, khí tượng, vật lý, tin
học mang lại chút hiệu quả.

Nhưng so với số tiền mà người dân đóng thuế, những gì thu
được vô cùng nhỏ bé tại một nơi gọi là hàn lâm viện
này.

<h2>Từ Viện sỹ Nguyễn Văn Hiệu đến Giáo sư Ngô Bảo
Châu</h2>

Tin về Viện Toán cao cấp của giáo sư Ngô Bảo Châu vừa thành
lập, tôi bỗng nhớ ngày xưa làm việc ở dốc Bưởi nhiều
trộm cướp và làng Liễu Giai bốc mùi phân tươi.

Người ta phấn đấu "đến năm 2020 toán học Việt Nam có
thứ hạng thứ 40 trên thế giới", rồi "kinh phí 650 tỷ
đồng để nghiên cứu mà Chính phủ không yêu cầu Viện phải
nghiên cứu cái gì, việc sử dụng số kinh phí trên như thế
nào là quyền của GS Ngô Bảo Châu, Hội đồng khoa học quyết
định".

Ai cũng biết Giáo sư, Viện sỹ, UVTW (và nhiều chức danh khác
rất dài) Nguyễn Văn Hiệu là tiến sỹ khoa học thực thụ
của viện Dupna lúc 26 tuổi. Sự nổi tiếng của ông không khác
Giáo sư Ngô Bảo Châu hôm nay. Công trình vật lý về hạt
neutrino của Viện sỹ Hiệu cũng khó hiểu như Bổ đề Langlands
của Giáo sư Châu.

Khi đó, báo chí đã gán cho Viện sỹ Hiệu tất cả nhãn mác
của một nhà khoa học trẻ, tài năng và hy vọng sẽ được
giải thưởng Nobel về Vật lý.

Lên thay giáo sư Trần Đại Nghĩa, giáo sư Hiệu là viện
trưởng VKHVN lúc 45 tuổi, một trong những UVTW trẻ nhất thời
bấy giờ. Ông được nhà nước dành cho mọi sự ưu đãi, kinh
phí nghiên cứu và quyền hạn hơn cả bộ trưởng, tiền bạc,
bổng lộc và danh vọng chính trị.

Tiếc thay, Viện sỹ có thể làm khoa học giỏi, là UVTW rồi
các danh tiếng khác, nhưng quản lý thì hỡi ôi, khó mà nói
được điều gì. Thay vì tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu khoa
học như nhà nước giao phó, mong muốn đưa khoa học vào thực
tiễn, ông bỗng tuyên bố "con thuyền VKHVN sắp chìm, các anh
các chị hãy tự cứu mình". Viện sỹ cho thành lập các công
ty trong Viện, biến nơi đây thành một thị trường nửa hàn
lâm, nửa chợ trời buôn bán trao tay.

Khống chế hạt neutrino trong thí nghiệm Vật Lý khác xa với
quản lý một viện nghiên cứu có mấy ngàn người. Không có
kỹ năng thì kết cục như thế là điều dễ hiểu.

Hàng nghìn cán bộ tài năng trôi giạt khắp nơi. Sau 35 năm,
nhiều người ở tuổi "thất thập cổ lai hy" bỗng tự
hỏi, mình đã làm gì cho đất nước này, khó mà tìm ra câu
trả lời.

Nghĩ về VKHVN, rồi Viện sỹ Hiệu nay đã hưu mà lo cho Viện
Toán Cao cấp và Giáo sư Châu. Dù tin vào tài năng xuất chúng
của tác giả giải Fields, vẫn có nỗi lo không phải không có
căn cứ. Cứ xem sau 40 năm hoạt động của Viện Toán đã góp
gì cho nền kinh tế nước nhà cũng đủ hiểu tại sao.

<h2>Vĩ thanh</h2>

Mấy tháng trước, anh Phạm Ngọc Khôi nhắn tôi về dự kỷ
niệm Viện Tin học nhân 35 năm thành lập. Lần khân rồi chẳng
về. Buồn nhớ bạn cũ, vào trang web của viện để xem có tin
ảnh gì không. Đọc được <a
href="http://www.ioit.ac.vn/pages/index.asp?progid=12&NewsID=166">mẩu tin
này khá thú vị</a>:

"<em>Thực hiện chỉ thị số 725/CT-TTg ngày 17 tháng 5 năm 2011
của Thủ tướng chính phủ phát động về thi đua thực hiện
thắng lợi nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội năm 2011
và kế hoạch 5 năm (2011- 2015), đồng thời để góp phần tích
cực thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại biểu toàn quốc
lần thứ XI của Đảng và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ
Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam lần thứ VI, Viện Công
nghệ Thông tin (CNTT) phát động phong trào thi đua với chủ đề
"Đoàn kết, năng động, sáng tạo, thi đua thực hiện thắng
lợi nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội giai đoạn 2011
– 2015".</em>

<div class="boxleft300"><img
src="http://hieuminh.files.wordpress.com/2012/01/ioit.jpg?w=300&h=199" /><div
class="textholder">Cán bộ ở Liễu Giai năm 1980. Ảnh:
IOIT</div></div>
Nếu phát động này có 35 năm trước (1977) thì không ai ngạc
nhiên. Nhưng thế giới đã đi rất xa sau hơn mấy thập kỷ mà
vẫn một kiểu tư duy thời bao cấp với "vĩ từ và sáo
ngữ". Tự nhiên thấy thương bạn ở lại, và thương cả
người đi.

Trong tôi bỗng hiện ra lối mòn hàn lâm xưa ở Nghĩa Đô và con
đường làng mà Tiến sỹ Loan đưa điều khiển học về đếm
trâu.

Ai có thể chắc chắn rằng, cách đầu tư cho khoa học có cách
đây gần 40 năm sẽ đưa Toán học nước mình lên thứ 40,
ngoại trừ chỉ có 40 quốc gia trên thế giới nghiên cứu về
môn có ứng dụng cho vài thế kỷ sau, trong khi quốc gia đang
vượt nghèo này cần bao nhiêu thứ khác thiết thực hơn.

Ở quốc gia đã nghèo, lối mòn trong tư duy quản lý càng kéo
lùi sự phát triển, dẫn đến pha phí chất xám.

Ước mong của thế hệ trẻ tài năng bị chết "lâm sàng"
bởi có những bác học tưởng rằng, con người cũng chỉ là
bổ đề lạ hay hạt neutrino để bắn phá trong phòng thí
nghiệm.

Hiệu Minh. 24-01-2012.

<strong>PS.</strong> Ảnh trong entry được lấy từ website của
Viện Tin học (Viện CN TT).

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11457), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!

Dân Luận

Pages

Hiệu Minh - Hàn lâm… liệt truyện

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Copyright Text