thảo sôi nổi về cải cách hành chính. Một trong các vấn đề
của cải cách hành chính đó là văn hoá phong bì.
Đây là vấn đề không mới. Có thể nói nửa thế kỉ qua
chúng ta đã ta thán vấn đề này rồi. Nhưng chính vì nó cũ
mới đáng sợ, một khi văn hoá phong bì trở thành một nếp
sống của người Việt thì đáng sợ vô cùng. Ta bàn hôm nay
rồi có khi hôm sau, hôm sau nữa cũng phải bàn, bàn đến khi
nào văn hoá phong bì thực sự triệt tiêu trên đất nước ta
khi đó mới hết bàn. Không biết tôi nói thế có đại ngôn
không nhưng thực lòng là như vậy.
Xin hỏi câu thứ nhất: <em><strong>Rõ ràng ai cũng biết văn hoá
phong bì là một tệ nạn, nhưng nó xuất phát từ lối sống
Việt hay cơ chế?</strong></em>
<strong>Nguyễn Quang Lập:</strong> Cha ông ta không có văn hoá phong
bì nhưng văn hoá ứng xử theo kiểu bánh ú đi bánh chì lại,
gái có công chồng không phụ cũng là nguyên cớ cho văn hoá
phong bì có lý do phát triển. Thay vì hai tiếng cảm ơn, người
ta hành xử theo cách "bánh chì lại", chính cái sự "bánh
chì lại" là lý do đẻ ra văn hoá phong bì. Ý tôi muốn nói
là, từ một ứng xử rất văn hoá, đầy tình người đã bị
văn hoá phong bì lợi dụng. Văn hoá phong bì gặp cơ chế quan
liêu mệnh lệnh giấy tờ, cơ chế xin cho đã nhanh chóng sinh
sôi nảy nở, nhanh chóng trở thành một tệ nạn. Lâu ngày nó
trở thành nếp nghĩ, nếp sống của người Việt. Ngày nay nó
như một lẽ đương nhiên, đến nỗi không ai buồn nói đến
nó nữa. Rất đáng sợ.
<strong>Võ Đắc Danh:</strong> Văn hóa phong bì thực chất là một
hình thức hối lộ, khác chăng là nó hiện đại hơn. Thời
phong kiến, vào cửa quan phải cho tiền anh gác cổng, khi gặp
quan thì trước hết phải đặt tiền vào cái đĩa trên bàn
quan, gọi là tiền trình, có tiền trình thì quan mới cho trình.
Khi quan giải quyết công việc xong thì phải đặt vào cái đĩa
ấy số tiền gọi là tiền tạ. Thiết nghĩ từ cái đĩa
chuyển sang phong bì chỉ khác nhau về hình thức đút lót mà
thôi. Cho nên tôi nghĩ nó vừa là lối sống ảnh hưởng phong
kiến vừa là cơ chế.
<strong>Đỗ Trung Quân:</strong> Cái đĩa còn có tính công khai,
còn phong bì thì hoàn toàn bí mật. Nếu người ta qui định
việc này phải tốn bao nhiêu, việc kia tốn bao nhiêu một cách
rõ ràng thì khi đó sẽ không có cái gọi là văn hoá phong bì.
<strong>Nguyễn Trọng Tín:</strong> Theo tôi gọi là văn hoá phong
bì không ổn. Không thể nào gọi chuyện hiếp dâm là văn hóa
hiếp dâm, chuyện cướp giật là văn hóa cướp giật; vì vậy
cũng không thể nào gọi chuyện đưa và nhận tiền đựng trong
phong bì mà thực chất là chuyện đút lót, đưa hối lộ (bởi
ở đây không hề có chuyện ai vay ai trả, ai bán ai mua…) là
văn hóa phong bì. Hồi tôi còn đi học, ngày lễ, ngày tết, kể
cả khi nhà thầy có chuyện ma chay, không có đứa học trò nào,
dù là đứa học trò hạng bét, muốn lấy lòng thầy để
được lên lớp, dám nghĩ đến chuyện đút tiền vô phong bì
rồi đem đến đưa cho thầy. Hồi thời chính quyền Sài Gòn
trước 30.4.1975, chuyện tham nhũng cũng rất dữ dằn, nhưng chủ
yếu là ở 2 dạng: 1/quan chức chính quyền và quân đội ăn
cắp từ nguồn viện trợ chiến tranh của Mỹ, 2/Người trong
bộ máy động viên quân dịch ăn tiền đút lót của người
trốn lính, nhưng chuyện đưa tiền cũng rất lén lút, không có
chuyện công khai đưa phong bì. Chuyện đưa phong bì theo tôi là
không phải xuất phát từ lối sống Việt; nó là con đẻ của
thiết chế xã hội.
<strong>Hồ Trung Tú:</strong> Tui thấy gọi văn hoá cũng không sai.
Trước hết nó là một tệ nạn nhưng lâu ngày nó thành nếp
nghĩ, lối sống thì đó là văn hoá. Đề tài này đang vô cùng
thời sự và bác Nguyễn Xuân Phúc, Bộ trưởng, Chủ nhiệm văn
phòng Chính phủ, tổ trưởng Tổ công tác chuyên trách cải
cách Thủ tục hành chính của Thủ tướng, nói hay hơn anh em ta
khi gọi đích tên đó là chi phí "qua gầm bàn"! Tuy bác ấy
gọi đúng tên nhưng xác định mức độ ở tầm "bức xúc"
thì quá nhẹ, nó phải gọi là "mục ruỗng" mới đúng danh
sự việc! Chở hàng đi cứu trợ Quảng Bình bằng xe tải không
treo băng rôn cứu trợ, xe tôi bị hàng chục lần công an giao
thông chận lại, và tài xế cho biết cái chuyện ai cũng biết
vì báo chí nói nhiều rồi. Giải quyết chuyện này là dễ
nhất trong tất cả mọi chuyện, vì đó là lực lượng chuyên
chính, thế nhưng vẫn không được, sao vậy ? Anh trưởng phòng
giao thông các cấp là người chịu trách nhiệm cụ thể nhất
nhưng vẫn không buộc trách nhiệm được như bất cứ chuyện
gì khác. Sao vậy? Nó là tệ nạn hay là "một lẽ đương
nhiên" như bác Lập nói. Nếu nó là lẽ đương nhiên thì là
văn hoá rồi đó bác Tín.
<strong>Nguyễn Minh Sơn:</strong> Cảm ơn các bác. Sự bàn luận
có vẻ như xa rời câu hỏi này lại chính là sự trả lời
rất hay. Tiền thì ở phương Tây có thể gọi là văn hóa. Phong
bì thì không thể kèm hai từ văn trị và giáo hóa vào đó. Ban
đầu phong bì biến thể từ việc người ta muốn thể hiện
nghĩa cử hàm ơn, nhưng khi nó đi vào cơ chế xã hội trở
thành xung đột lợi ích và mang ý nghĩa tiêu cực. Ngày nay ở
Việt Nam nó tràn ngập như một thứ dịch bệnh xã hội mà bác
Tú nói ông Nguyễn Xuân Phúc – Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn
phòng Chính phủ vừa nói tuần rồi là "chi phí dưới gầm
bàn". Từ chỗ ứng xử đầy tình người "bánh ú đi bánh
chì lại" như bác Lập nói đến "Chi phí dưới gầm bàn"
như ông Phúc nói là sự dịch chuyển từ văn hoá của lối
sống Việt đến văn hoá của cơ chế ngày hôm nay.
Cho tôi sang câu hỏi thứ hai: <em><strong>Có người nói muốn
dẹp bỏ văn hoá phong bì thì cần phải nâng cao mức sống công
chức, điều đó có đúng không?</strong></em>
<strong>Nguyễn Trọng Tín:</strong> Không đúng. Tôi ví dụ, nếu
trả lương cho ông Huỳnh Ngọc Sĩ là một trăm triệu/tháng,
thì những cái phong bì chứa vài trăm ngàn cho tới vài triệu
đô la Mỹ kia chắc chắn ông ta vẫn lấy như thường. Mấy ông
trong vụ PMU 18, ông nào cũng năm ba biệt thự, đất đai mênh
mông, tiền đánh bài tính bằng trăm ngàn đô la chứ đâu phải
người túng quẫn vì lương thấp mà đi làm bậy. Lòng tham con
người là cái túi không đáy. Người văn hóa xài tiền càng
thấp thì lòng tham càng vô độ.
<strong>Nguyễn Quang Lập:</strong> Bác Tín nói "không đúng"
tôi cho là hơi nhẹ. Tôi xin nói luôn đó là sự ngộ nhận rất
nguy hiểm. Bởi vì phong bì sinh ra vì lòng tham chứ không phải
sinh ra từ đói nghèo. Ông bà ta nói đói cho sạch rách cho thơm
là vì vậy. Để tiêu diệt nạn phong bì thì phải có thiết
chế hành chính thế nào để tiêu diệt lòng tham chứ không
phải nâng cao mức sống. Vả lại nói vậy cũng buồn cười,
làm sao có thể nâng cao mức sống cho công chức một khi tham
nhũng vẫn tồn tại như một lẽ đương nhiên.
<strong>Hồ Trung Tú:</strong> Bác Nguyễn Xuân Phúc gọi đúng
đối tượng khi nói: "<em>Chi phí "qua gầm bàn" đối với
thủ tục hành chính là vấn đề xã hội đang rất bức xúc, do
chính cán bộ gây ra</em>". Thế nhưng khi bàn đến chuyện
giải quyết thì Bộ trưởng lại nói đến yếu tố con người,
con người trước hết. Nói thật, tôi mất niềm tin vào vai trò
của nhận thức, ý thức, về tinh thần, ý chí gì gì đó từ
lâu lắm rồi. Con người bị các bản năng dục vọng, ham muốn
chi phối nhiều và mạnh lắm, điều khiển được nó chỉ có
cái "hàm thiếc" của luật pháp. Mà luật pháp ở ta thì tùy
tiện. Nói đến đây là thấy oải rồi, oải vì không biết
bắt đầu từ đâu trước, nên là luật có trước hay nên là
con người có trước! Hì... <span class="underlined-text">Chuyện
thế giới người ta giải quyết được từ tám hoánh, không
hiểu sao ở ta vẫn cứ lùng bùng mấy chuyện vỡ lòng này hoài
không ra được!</span>
<strong>Đỗ Trung Quân:</strong> Ngoài vấn đề luật pháp còn có
câu chuyện của nhân tâm nữa bác Tú ạ. Một khi người ta nói
không với xấu hổ trong việc hối lộ thì văn hoá phong bì
đương nhiên có đất sống
<strong>Võ Đắc Danh:</strong> Tăng mức sống cho công chức là
dẹp được tệ nạn phong bì a? Rõ là hài hước. Câu hỏi thứ
hai có vẻ như câu hỏi rất vớ vẩn vì thế giới ngày nay ít
ai lại đặt câu hỏi như vậy nữa. Nhưng ở ta có vẻ như
vẫn là một vấn đề đáng quan tâm, bởi vì không ít người
nghĩ như vậy. Tôi cho đấy chính là một nỗi đau.
<strong>Nguyễn Minh Sơn:</strong> Tôi xin nhắc lại một chuyện nho
nhỏ. Mọi người chắc còn nhớ vụ ông Nguyễn Văn Lâm – Phó
Chủ nhiệm văn phòng Chính phủ bỏ quên một vali đầy phong bì
ở sân bay Nội Bài năm 2003 chứ. Mở vali ra người ta thấy
nguyên xi những người "kính gửi" trong đó có cả UBND
tỉnh, công ty xây dựng, Ban quản lý dự án… Mức sống ông
Lâm thời điểm đó làm sao có thể gọi là thấp được! Cho
nên đặt vấn đề tăng mức sống công chức là dẹp được
văn hoá phong bì là một ảo tưởng. Đặt câu hỏi này chính
là ta đang nói đến một nỗi đau: những đề xuất kiểu này
nếu không cố che đậy cho tham nhũng thì cũng là cái cớ để
tham nhũng hoành hành mà thôi. Nhưng vô lẽ lại bó tay chấm com?
Vì thế ta có quyền đặt câu hỏi: <em><strong>Có thể dẹp bỏ
văn hoá phong bì được không, và khi nào thì có thể dẹp bỏ
được?</strong></em>
<strong>Võ Đắc Danh:</strong> Lại một câu hỏi khó. Khi lòng tham
không đáy thì dù có nâng lương lên tiền tỷ đi nữa thì cái
phong bì vẫn là cái "bánh chì". Với công chức, chức nhỏ,
việc nhỏ thì phong bì mỏng; chức lớn, việc lớn thì phong bì
càng dày, càng to. Thử hỏi một anh đi làm giấy chứng nhận
quyề sử dụng đất mà không thuê cò hoặc không có phong bì
thì có làm được không? Thử hỏi đi xin một dự án thì cái
phong bì ấy là bao nhiêu? Còn lâu mới dẹp được!
<strong>Nguyễn Trọng Tín:</strong> Khi nào có được một chính
quyền (vì không có chuyện tham nhũng, ăn hối lộ xuất hiện
ở chốn giao tiếp của dân thường với dân thường) hoạt
động trong một thể chế minh bạch, chuyện đưa phong bì sẽ
mất môi trường tồn tại. Một thể chế minh bạch là khi
người dân có đủ công cụ để kiểm soát rõ ràng đồng
tiền do mình đóng thuế được sử dụng ra sao.
<strong>Đỗ Trung Quân:</strong> Bác Tín nói rất đúng. Nhưng bao
giờ chúng có được một thể chế minh bạch?
<strong>Hồ Trung Tú:</strong> Như bác Lập nói ở câu đầu tiên,
mảnh đất tươi tốt cho văn hoá phong bì tồn tại và phát
triển chính là cơ chế xin cho, cơ chế quan liêu mệnh lệnh
giấy tờ. Chúng ta nói chúng ta đã bước qua thời kì quan liêu
bao cấp nhưng thực sự chúng ta đã đi qua chưa, hay nó được
tồn tại ở mức cao hơn, sâu hơn? Ai trả lời cho tôi câu hỏi
này thì tôi sẽ trả văn hoá phong bì có dẹp bỏ được không.
Còn bây giờ thì chịu.
<strong>Nguyễn Quang Lập:</strong> Dẹp được với hai điều
kiện, một là ta xây dựng được một nền văn hoá biết xấu
hổ với cái xấu, hai là một thiết chế ngăn chặn được
nạn tham nhũng. Tuy nhiên đây chỉ là mơ ước thôi. Một khi
chúng ta chưa thoát qua cơ chế quan liêu bao cấp thì tất cả
chỉ là mơ ước.
<strong>Nguyễn Minh Sơn:</strong> Vâng, thưa các bác, không biết
bao giờ và rất khó dẹp bỏ nạn phong bì. Chỉ phạm vi hẹp
như trong ngành báo chí chúng ta cũng đã khó. Tôi thấy những
tờ báo lớn như The New York Times hay báo chí Anh, Ấn Độ…
người ta làm rất nghiêm bằng cách đưa ra những bộ quy tắc
đạo đức tránh xung đột lợi ích. Việt Nam là cả một xã
hội phong bì, liệu có thể xây dựng một bộ quy tắc đạo
đức trong bộ máy hành chính và tất cả các nghề nghiệp hay
không? Tôi không chắc là làm được. Vì vậy nếu hỏi tôi bao
giờ làm được thì tôi chịu. Nó như một câu hỏi lớn không
lời đáp vậy.
<strong>Nguyễn Quang Lập:</strong> Không phải không lời đáp mà
là câu hỏi để ngỏ.
<strong>Nguyễn Minh Sơn:</strong> Vâng, câu hỏi để ngỏ. Chúng ta
để ngỏ câu hỏi này cho chúng ta và cho tất cả mọi người.
Xin cảm ơn các bác.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/7072), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét