tên không phải tùy tiện, ngẫu hứng, mà phần lớn tuân theo
một quy tắc đã có từ năm 1945. Những ý kiến ủng hộ xem
đây là một điểm đáng khen ngợi trong công tác quản lý đô
thị của Hà Nội.</strong></em>
Trong hoạt động quy hoạch và quản lý đô thị, đặt tên
đường chưa bao giờ là việc nhỏ. Nhiều thành phố trên thế
giới có những "chính sách" riêng trong việc này. Ví dụ, ở
Brisbane (Queensland, Úc), các con phố ở khu trung tâm được đặt
tên theo các nhà vua và nữ hoàng Anh. Các phố tên vua song song
với nhau và cắt các phố tên nữ hoàng (cũng song song với
nhau).
Tại các thành phố lớn ở Mỹ, đường xá nói chung được
đặt theo tên con số, quang cảnh, cây cối, chẳng hạn Oakhill
(Đồi Sồi) là tên kết hợp giữa "đồi" và "cây sồi".
Lấy tên danh nhân đặt cho đường cũng là một truyền thống
ở nhiều nơi trên thế giới: đại lộ Wilson ở Brooklyn (New
York), phố Enrico Fermi ở Rome, đại lộ Victor Hugo ở Paris v.v.
Hoặc dựa theo một nghề kinh doanh đã từng phổ biến ở con
đường đó: phố Haymarket (như kiểu Hàng Cỏ của ta), phố
Millstone (cối xay gió) ở London… (nguồn: Wikipedia)
Ở Hà Nội, việc đặt tên phố phường theo tên các anh hùng,
danh nhân là cách làm phổ biến nhất. Song, đáng chú ý là các
tên tuổi không bị xếp lộn xộn mà theo một trật tự rõ
ràng. Quy tắc ấy như thế này: Phố phường Hà Nội (phần
chưa mở rộng) được đặt theo từng cụm, mỗi cụm tương
ứng với một thời, một triều đại nhất định trong lịch
sử.
<h2>Một cách "học lịch sử trên đường phố"</h2>
Có thể xem mạn quanh Hồ Gươm - trung tâm thủ đô - là "khu
vực" của các triều đại mở đầu cho lịch sử đất
nước: Ngô, Đinh và Tiền Lý. Các phố Ngô Quyền, Đinh Tiên
Hoàng, Lý Thái Tổ đều là những con đường lớn, rất đẹp
và nằm gần nhau ở nơi trung tâm thành phố. Đi về hướng Cung
Văn hóa Hữu nghị là "địa phận" của nhà Trần với các
phố Trần Hưng Đạo, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng,
Đỗ Hành.
Những phố phía hồ Tây mang tên các văn nghệ sĩ nổi tiếng:
Xuân Diệu, Đặng Thai Mai, Tô Ngọc Vân. Những phố nằm gần
Doanh trại Quân đội trên đường Trường Chinh được đặt
theo tên các vị tướng tài ba của Việt Nam: Vương Thừa Vũ,
Hoàng Văn Thái, Lê Trọng Tấn, và đội trưởng du kích Nguyễn
Ngọc Nại (hy sinh trong chiến dịch 60 ngày đêm bảo vệ thủ
đô).
Một loạt phố mới mở, nằm khá gần nhau trên địa bàn giáp
ranh ba quận Thanh Xuân - Ba Đình - Đống Đa, lấy tên các nhà
văn hiện thực thời 1930-1945: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên
Hồng…
Trật tự này tất nhiên chỉ được áp dụng một cách tương
đối, bằng chứng là ta vẫn có phố Nguyễn Khuyến nằm
"gối đầu" vào con đường thiên lý Lê Duẩn dù đó là hai
danh nhân ở hai thời kỳ cách xa nhau. Tuy thế, cũng thú vị
nếu đang ở phố Trần Hưng Đạo, ta có thể đoán rằng hai con
phố Yết Kiêu, Dã Tượng nằm gần đó. Hoặc đường Trần
Quang Khải thì nhất định ở gần đường Trần Nhật Duật.
Với những người có chút quan tâm đến lịch sử Việt Nam thì
đây là một quy tắc đặt tên đường phố giúp người ta dễ
tìm lối đi. Nhưng quan trọng hơn là nó cho thấy một tính toán
khoa học và có văn hóa của những người đứng đầu một
thành phố.
<h2>Tác giả của sáng kiến đặt tên</h2>
Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trước thời thuộc Pháp,
phố phường Hà Nội cũ được đặt tên theo một số cách.
Chẳng hạn, dựa theo các dải đất hoặc công trình mà phố đi
qua, như phố Cầu Gỗ vốn nằm gần một cái ngòi nối vào Hồ
Gươm, trên ngòi này bắc một cây cầu làm bằng gỗ. Phố
Tràng Tiền có một "trường đúc tiền" xây dựng từ năm
1807, chuyên sản xuất tiền đồng để gửi vào kinh thành Huế
và lưu hành trên toàn quốc. Cách khác là lấy tên các sản
vật mà người phố đó buôn bán, ví dụ Hàng Điếu thời xưa
chuyên bán các loại điếu hút thuốc lào, Hàng Dầu bán dầu
lạc, dầu vừng, Hàng Muối bán muối…
Tới thời thuộc địa, chính quyền thực dân Pháp tiến hành
dịch những tên này sang tiếng Pháp, chẳng hạn Hàng Điếu
thành "rue des Pipes", Hàng Muối thành "rue de Sel". Bên cạnh
đó, họ du nhập truyền thống lấy tên danh nhân đặt cho
đường phố vào nước ta, chỉ có điều các con đường
được đặt tên theo lối này đều phải mang tên danh nhân…
người Pháp. Họ đặt một loạt tên mới: Laveran (phố Lê Văn
Hưu ngày nay), Henri Rivière (nay là phố Ngô Quyền), mở mới
đường Francois Garnier - viên đại úy đánh thành Hà Nội –
chính là đường Đinh Tiên Hoàng bây giờ, mở mới đại lộ
Gambetta (phố Trần Hưng Đạo ngày nay). Con phố Tràng Tiền
đẹp đẽ biến thành "rue Paul Bert".
Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Ngày 20 tháng 7, bác sĩ
Trần Văn Lai nhậm chức Đốc lý Hà Nội. Từ đó cho tới ngày
Cách mạng tháng Tám nổ ra, nhiệm kỳ của ông kéo dài chưa
được một tháng.
Tuy nhiên, trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, Thị trưởng
Trần Văn Lai đã kịp thực hiện một công việc quan trọng cho
Hà thành: sửa đổi và hệ thống lại tên đường phố. Ông
Nguyễn Vinh Phúc nêu rõ: Việc đầu tiên là Thị trưởng cho
kéo đổ một loạt tượng đài thực dân, như tượng "bà đầm
xòe" ở vườn hoa Cửa Nam, tượng Toàn quyền Paul Bert ở vườn
hoa Paul Bert (vườn hoa Lý Thái Tổ ngày nay).
Song song với đó, chính quyền Trần Văn Lai bỏ hết những tên
phố của Pháp để đổi thành tên các danh nhân Việt Nam, theo
quy tắc mà ngày nay đang tuân thủ: Tên danh nhân lớn đặt cho
phố lớn, phố chính, tên các danh nhân hoặc vùng đất liên
quan thì đặt cho các phố thứ, phố xương cá. Ví dụ, Trần
Hưng Đạo là phố chính thì có một loạt phố nối vào mang
tên Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, rồi các ngõ Vạn
Kiếp, Tức Mạc. Phố chính Lê Thái Tổ nối với các phố thứ
Lê Lai, Lê Thạch, Đinh Lễ - những viên tướng tài của vua Lê.
Mạn sông Hồng vinh danh các tướng thủy chiến nổi tiếng
đời Trần: Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Nguyễn Khoái.
Các nhà nghiên cứu ngày nay cho rằng, tầm nhìn về quy hoạch
của bác sĩ Trần Văn Lai thật đáng nể, khi cách đặt tên có
tính khoa học của ông khiến đường phố ở Hà Nội được
hệ thống lại, những tên phố chính thì giữ ổn định, như
chúng ta vẫn dùng cho đến nay. Nhà văn Tô Hoài cho biết, hầu
hết tên đường và phố Hà Nội đều do ông Trần Văn Lai
đặt. Thị trưởng Trần Văn Lai cũng là người định tên gọi
"Quảng trường Ba Đình" cho khoảng đất trước Phủ Toàn
quyền mà nay là Phủ Chủ tịch.
<h2>Quy hoạch tên phố ngày nay</h2>
Theo nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trong việc đổi hoặc
đặt tên mới cho đường phố hiện nay, Sở Văn hóa - Thông tin
thành phố có thành lập một hội đồng tư vấn riêng để tham
khảo ý kiến, gồm nhiều nhà sử học uy tín. Ông bảo: "Có
lẽ vì vậy mà công việc này đang dần đi vào quy củ hơn, sau
một khoảng thời gian lộn xộn, có phố mới mở, thích tên gì
thì đặt tên ấy, thích đổi tên thế nào thì đổi, không
hỏi ý kiến ai cả". (Vì sự "thoải mái" đó nên mới có
chuyện đường Lê Duẩn tiếp giáp phố Nguyễn Khuyến như ngày
nay).
Cách làm khi xưa của cụ Trần Văn Lai giờ đang được Hội
đồng tư vấn đặt tên đường phố của Hà Nội thực hiện
theo: Các phố mới của thủ đô được đặt tên theo một cụm
có ý đồ khá rõ, ví dụ loạt "phố nhà văn" Nam Cao, Nguyên
Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng…; "phố
văn nghệ sĩ" Văn Cao, Đặng Thai Mai, Tô Ngọc Vân… Ngay cả
đoạn phố nhỏ Vũ Thạnh, mới có tên cách đây vài năm, cũng
được xếp một cách hữu ý bên phố Hào Nam: Trại Hào Nam vào
thế kỷ 17 là nơi ở của nhà sư phạm nổi tiếng - Thám hoa
Vũ Thạnh.
Hà Nội nay đã mở rộng gấp 3,5 lần, số lượng đường phố
sẽ tăng ít nhất là gấp đôi, đòi hỏi một sự sắp xếp,
hệ thống lại và đặt mới rất nhiều tên gọi hành chính.
Ông Nguyễn Vinh Phúc tỏ ý mong rằng quy tắc đặt tên phố
của cụ Trần Văn Lai thời 1945 sẽ được Hà thành duy trì và
tôn trọng. Ông khẳng định: "Tên thì không thiếu. Chúng ta
đâu có thiếu danh nhân, nhà văn hóa, anh hùng cách mạng... Vấn
đề chỉ là đặt ai vào đâu cho hợp lý".
http://phapluattp.vn/2010100712010586p0c1021/giai-ma-cach-dat-ten-pho-o-thu-do.htm
<center><img src="http://danluan.org/files/u1/3_1922747_n.jpg" width="400"
height="339" alt="3_1922747_n.jpg" /></center>
<center><em>Báo Đông Pháp số ra ngày 2-8-1945 đưa tin về sự
kiện giật đổ các tượng Pháp ở Hà Nội. (ảnh tư
liệu)</em></center>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6694), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét