Liệu một nền giáo dục các môn học khai phóng chẳng phải là
một thứ xa xỉ hiếm có trong thế giới ngày nay sao? Các sinh
viên đại học của chúng ta nên nghiên cứu vật lý, toán và
những khoa học khác thay vì triết học văn chương và âm nhạc.
Chúng ta cần những người trẻ tuổi được đào tạo về các
môn khoa học chứ không phải những con người có thể trò
chuyện hấp dẫn về "văn hóa". Ngày nay phải chăng bất kỳ
ai cũng có thể biện hộ cho giá trị của một nền giáo dục
khai phóng?</div>
W. W. thân mến,
Trước tiên chúng ta hãy làm rõ nghĩa của khái niệm môn học
khai phóng và giáo dục khai phóng(1). Các môn học khai phóng, theo
truyền thống, đều nhằm phát triển những năng lực trí tuệ
của con người, những năng lực trí tuệ và trí tưởng tượng
mà không có chúng thì ta không thể hoàn tất được một công
việc trí tuệ nào. Giáo dục khai phóng không bị trói buộc vào
những môn học nào đó, kiểu như triết học, lịch sử, văn
chương, âm nhạc, nghệ thuật, và những môn được gọi là
"khoa học nhân văn" khác.
Theo truyền thống khai phóng, các môn khoa học, kiểu như toán
và vật lý, được coi như có tính khai phóng như nhau, nghĩa là,
đều có khả năng phát triển năng lực trí tuệ như nhau.
Truyền thống khai phóng có từ chương trình giảng dạy thời
Trung Cổ. Nó bao gồm hai phần. Phần đầu, tam khoa, bao gồm
Ngữ pháp, thuật Hùng biện, và Luận lý. Nó dạy nghệ thuật
đọc và viết, nghệ thuật nghe và nói, và nghệ thuật tư duy
hợp lý. Phần còn lại, cao đẳng tứ khoa, bao gồm Số học,
Hình học, Thiên văn học, và âm nhạc (không phải loại âm
nhạc có thể nghe được rõ ràng, mà là nhạc học được hình
dung như một môn toán học). Nó dạy nghệ thuật quan sát, tính
toán, và đo lường làm thế nào để hiểu khía cạnh định
lượng của mọi vật. Dĩ nhiên là ngày nay chúng ta sẽ thêm
vào nhiều bộ môn khoa học tự nhiên và xã hội nữa. Đấy là
những gì đã được thực hiện qua nhiều nỗ lực hiện đại
khác nhau nhằm cách tân nền giáo dục khai phóng.
Nền giáo dục khai phóng, bao gồm tất cả các môn học truyền
thống cũng như những ngành khoa học mới hơn, là rất quan yếu
cho việc phát triển những nhà khoa học hàng đầu. Không có
nó, chúng ta chỉ có thể đào tạo những nhà kỹ thuật, những
người không thể hiểu những nguyên lý cơ bản đằng sau
những vận động mà họ thực hiện. Chúng ta hầu như không
thể mong chờ những người máy tinh xảo như thế tạo ra những
phát kiến quan trọng mới mẻ nào. Một chương trình chỉ đơn
thuần huấn luyện kỹ thuật có lẽ sẽ kết thúc bằng sự
sụp đổ đối với ngành khoa học cơ bản.
Mối quan hệ giữa nền giáo dục khai phóng với sự sáng tạo
trong khoa học không chỉ là sự võ đoán. Lịch sử đã chứng
minh rằng các nhà khoa học vĩ đại người Đức thế kỷ 19
đều có nền móng vững chắc về nghệ thuật khai phóng. Tất
cả họ đều trải qua một nền giáo dục khai phóng bao gồm
tiếng Hy Lạp, La tinh, Luận lý, Triết học, và Lịch sử, cộng
thêm Toán, Vật lý, và những môn khoa học khác. Thực tế, cho
tới ngày hôm nay, đây là sự chuẩn bị học vấn cho các nhà
khoa học châu Âu. Einstein (2), Bohr (3), Fermi (4) và những nhà khoa
học hiện đại vĩ đại khác đều phát triển không chỉ nhờ
việc học ngành kỹ thuật của mình, mà còn nhờ vào nền giáo
dục khai phóng.
Từ khi phi thuyền Sputnik I được phóng vào không gian, thì
điều này cũng hết sức đúng đối với các nhà khoa học Nga.
Về hệ thống giáo dục hiện tại ở Liên Xô, mà có một số
người cứ đòi hỏi nước Mỹ phải cố gắng sánh ngang, có
vẻ như nó chứa đựng một điều gì đó ngoài việc đào tạo
về kỹ thuật và tập trung vào toán học và các môn khoa học
tự nhiên.
Tuy nhiên mục đích của nền giáo dục khai phóng lại không
phải là sản sinh ra những nhà khoa học. Nó cố tìm cách để
phát triển những con người tự do biết cách sử dụng trí
tuệ của mình và có thể độc lập suy nghĩ. Mục đích hàng
đầu của nó không phải là phát triển khả năng chuyên môn,
dù một nền giáo dục khai phóng là không thể thiếu được
đối với bất kỳ một nghề chuyên môn về đầu óc nào. Nó
sản sinh ra những công dân có thể sử dụng quyền tự do chính
trị của họ một cách có trách nhiệm. Nó phát triển những
con người trí thức có thể sử dụng thời gian rỗi của họ
một cách hữu ích. Nó là một nền giáo dục cho tất cả
những người tự do, dù họ có ý định trở thành nhà khoa
học hay không.
Vấn đề giáo dục là làm thế nào để sản sinh ra những con
người tự do, chứ không phải một đám những nhà kỹ thuật
được đào tạo mà không có tri thức. Chỉ có nền học vấn
khai phóng tốt nhất mới có thể hoàn tất được điều này.
Nó phải bao gồm tất cả môn học nhân văn cũng như toán học
và khoa học. Nó phải loại trừ việc chỉ đơn thuần đào
tạo kỹ thuật và ngành nghề.
______________________
(1) Các môn học khai phóng (liberal arts) có gốc Latinh là artes
liberales, các môn học cho người tự do (liberi), phân biệt với
artes servilles, các môn học thấp hơn. Đó là các môn trong tam
khoa và cao đẳng tứ khoa nói trên. Thời nay, đó là tên gọi
các môn học ở đại học, gồm văn, triết, ngôn ngữ, sử,
giáo trình về các môn khoa học được dùng để phân biệt
với các môn kỹ thuật học chuyên nghiệp. Liberal arts có thể
hiểu là các nghệ thuật (hoặc môn học) làm người tự do.
Chúng tôi dịch là môn học khai phóng vì dựa theo mục tiêu
của các môn học này. Còn "nền giáo dục khai phóng" (liberal
education) là việc giáo dục các môn học khai phóng, phân biệt
với giáo dục nghề chuyên môn.
(2) Albert Einstein (1879 - 1955): nhà vật lý người Mỹ gốc Đức.
Thuyết tương đối rộng của ông tạo ra một cuộc cách mạng
trong tư tưởng khoa học và tạo lập nền tổng lý thuyết cho
sự khám phá năng lực ngyên tử du sau này. Ông đoạt giải
Nobel về vật lý năm 1921.
(3) Niels Bohr (1885 - 1962): nhà vật lý Đan Mạch. Ông đoạt giải
Nobel về vật lý năm 1922 nhờ công trình về thuyết lượng
tử. Ông tham gia vào chương trình phát triển bom nguyên tử tại
Mỹ trong Thế chiến II.
(4) Enrico Fermi (1901 - 1954): nhà vô lý người Mỹ gốc Ý. Ông
đoạt giải Noel về vật lý năm 1938 nhờ công trình về vật
lý hạt nhân và sự phản ứng phân rã hạt nhân.
<em>Nguồn: Những tư tưởng lớn từ những tác phẩm vĩ đại
- NXB Văn hóa thông tin</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5960), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét