chế tốt sẽ tạo ra thành tích và một thể chế bất hợp lý
sẽ không tạo ra thành tích. Tuy nhiên, trên thực tế, một số
thể chế bất hợp lý vẫn tạo ra thành tích. Tại sao lại có
hiện tượng như vậy?</em>
Đó là vì thành tích chỉ là hiện tượng, nó là một đối
tượng ngẫu nhiên, không có tính sở hữu rõ ràng và vì thế,
rất dễ bị "chiếm dụng". Khác với thành tích, thể chế
mang tính bản chất và là một đối tượng có tính sở hữu
rõ ràng; nó thể hiện một cách sâu sắc khuynh hướng chính
trị đã được lựa chọn. Trong trường hợp này chỉ có thể
giải thích là, thành tích của thể chế bất hợp lý thuộc
về xã hội nhưng nhà cầm quyền thường có khuynh hướng coi
những thành tựu đó là thành tích chính trị, hay thành tích
của hoạt động cầm quyền của mình và lấy đó làm lý do
để trì hoãn việc xây dựng hoặc cải cách thể chế. Điều
này làm nên cái gọi là chủ nghĩa thành tích.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Thành tích đảm bảo cho
tính chính danh của các lãnh đạo trong thể chế lạc hậu.
"Tôi xứng đáng cai trị vì tôi có nhiều thành tích". Vì thế
họ sẽ sống chết với bệnh thành tích...<img class="quoright"
src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div></div>
Mối quan hệ biện chứng giữa thể chế và thành tích còn thể
hiện ở chỗ chủ nghĩa thành tích bảo trợ sự tồn tại của
các lực lượng kìm hãm tiến trình cải cách thể chế. Nói
cách khác, khi nào thể chế trở nên bế tắc thì người ta sẽ
dùng thành tích để che đậy sự bế tắc đó. Ngược lại,
chất lượng của thể chế phản ánh trình độ chính trị,
bản chất chính trị của quốc gia và đó cũng là cơ sở để
xã hội quyết định lựa chọn hoặc không lựa chọn nhà cầm
quyền. Xã hội không thể lựa chọn các tập đoàn chính trị
bằng thành tích chính trị mà phải bằng bản chất chính trị.
Bản chất chính trị của nhà cầm quyền được thể hiện
thông qua thể chế mà nhà cầm quyền xây dựng. Đương nhiên,
một thể chế tốt chắc chắn sẽ xúc tiến sự phát triển;
nó khuyến khích sự sáng suốt chính trị với tư cách là
nguồn gốc của mọi thành tựu trong quá trình lãnh đạo. Vì
vậy, khi xây dựng thể chế cần chống lại khuynh hướng sử
dụng thành tích để hợp pháp hóa những mặt lạc hậu về
thể chế, ở một mức độ cao hơn nữa là chống lại việc
sử dụng các thành tích như là công cụ duy nhất để hợp
pháp hóa sự cầm quyền của các nhà chính trị; nếu không,
nhân loại sẽ phải đối mặt với những rủi ro trong quá
trình phát triển của mình.
Ở các nhà nước dân chủ, dân chúng không đánh giá cao thành
tích chính trị mà là sự sáng suốt chính trị. Thành tích
chính trị là những thành công hay thành tựu trong quá trình
nắm giữ cương vị của nhà chính trị. Còn sự sáng suốt
chính trị là một phẩm chất cần phải có của bất kỳ nhà
chính trị nào để có nhiều cơ hội thành công trong việc
điều hành đất nước. Thiếu sự sáng suốt chính trị, nhà
chính trị, trên tư cách người vạch ra chiến lược phát
triển, sẽ buộc cả đất nước mình phải đối diện với
những rủi ro không lường được. Tuy nhiên, thành tích chính
trị không phải lúc nào cũng là kết quả của sự sáng suốt
chính trị mà đôi khi còn mang tính chất ngẫu nhiên. Các nhà
chính trị phải chọn lọc những yếu tố sáng suốt trong các
thành tích chính trị của mình, lý giải chúng bằng sự sáng
suốt chính trị để thuyết phục nhân dân và làm nổi bật
chúng so với đối thủ. Nền dân chủ luôn khích lệ sự sáng
suốt chính trị thay vì mặc nhiên hoặc cưỡng ép công chúng
công nhận thành tích. Nếu sự sáng suốt chính trị là căn cứ
để nhân dân lựa chọn các nhà chính trị thì xã hội sẽ
không ngừng phát triển. Và ngược lại, nếu thành tích chính
trị là căn cứ để lựa chọn thì xã hội ấy sẽ luôn ở
trong trạng thái khủng hoảng bởi các nhà chính trị sẽ tìm
kiếm thành tích bằng mọi cách, bất chấp rủi ro và do đó,
biến quá trình phát triển trở thành một đối tượng không
thể dự báo.
Thực tế cho thấy, chủ nghĩa thành tích tồn tại phổ biến
và dai dẳng ở các thể chế phi dân chủ. Nguyên nhân của
hiện tượng này, chúng tôi cho rằng, trước hết bởi nó là
một tâm lý khách quan, hơn nữa là bởi những nhận thức
phiến diện của nhà cầm quyền về vai trò của thể chế
đối với tiến trình phát triển và cuối cùng là bởi các nhà
nước không có thành tích trong hiện tại và để chứng minh
địa vị cầm quyền hợp pháp của mình, người ta buộc phải
sử dụng đến những thành tích chính trị với tư cách là
sản phẩm của quá khứ. Chính vì lý do đó, một số quốc gia
trên thế giới không thể thoát ra khỏi quá khứ của mình.
Mặt khác, nhà chính trị có nhiệm vụ dẫn dắt xã hội tới
những chặng tiếp theo. Do đó, nhà chính trị phải chứng minh
khả năng đó bằng sự sáng suốt chính trị hay tính khoa học
trong các công cụ dẫn của mình. Tuy nhiên, một số nhà cầm
quyền hoặc không có sự sáng suốt chính trị hoặc không đủ
khả năng để thuyết phục nhân dân bằng sự sáng suốt chính
trị của mình nên phải viện đến các thành tích chính trị,
tạo ra tâm lý săn lùng các thành tích chính trị. Vì những lý
do đó, chủ nghĩa thành tích bị sử dụng như một trong những
công cụ chính trị để thay thế tính khoa học của quá trình
lãnh đạo xã hội. Điều này rất đáng ngại bởi nếu nhà
cầm quyền cố tình sử dụng những thành tích đơn lẻ trong
các hiện tượng của đời sống để thay thế việc xây dựng
và cải cách thể chế thì xã hội sẽ trở thành đối tượng
không thể dự báo và nhà cầm quyền không còn năng lực dẫn
dắt xã hội.
Sự khác biệt về văn hóa giữa các nhà nước dân chủ và nhà
nước phi dân chủ cũng là một yếu tố dẫn đến sự tồn
tại dai dẳng và hợp pháp của chủ nghĩa thành tích. Trong khi
các nhà nước dân chủ đuổi theo chính mình thì những nhà
nước phi dân chủ lại đuổi theo những người "hàng xóm".
Chính điều đó đã góp phần tạo ra khuynh hướng hợp pháp
hóa địa vị cầm quyền bằng các thành tích chính trị; đến
lượt mình, nó sẽ kéo theo sự chậm phát triển, sự mất cân
đối giữa đời sống tinh thần và đời sống vật chất trong
quá trình phát triển và bản thân sự mất cân đối này là
rủi ro lớn nhất trong tiến trình phát triển. Nhược điểm
lớn nhất của các thể chế phi dân chủ là không xây dựng
được hệ tiêu chuẩn về hạnh phúc, nghĩa là những vấn đề
về con người không được phân tích và lý giải một cách
nghiêm túc. Điều này đã tạo điều kiện cho các nhà nước
phi dân chủ sử dụng thành tích chính trị để thay thế tính
hợp pháp và hợp lý của thể chế, không nhận ra rằng họ
đang phải đối diện với rủi ro lớn nhất trong tiến trình
phát triển – đó là sự biến mất của các yếu tố con
người hay sự "thoái hoá" của đời sống tinh thần. Đó là
hậu quả thứ nhất của chủ nghĩa thành tích.
Hậu quả thứ hai của chủ nghĩa thành tích là xúc tiến sự
phát triển bằng mọi giá. Hãy lấy Trung Quốc làm ví dụ. Trong
khoảng thời gian gần đây, thế giới đã chứng kiến sự phát
triển nóng hay sự phát triển không kiểm soát của Trung Quốc.
Theo thống kê, Trung Quốc hiện tiêu thụ đến 7% sản lượng
dầu mỏ, 31% sản lượng than và 27% sản lượng thép của toàn
thế giới. Năm 2003, Trung Quốc đã thiếu khoảng 10 triệu KW
điện và dự đoán, năm 2004, con số đó sẽ là 20 triệu.
Những con số này khiến người ta hình dung Trung Quốc tựa như
một nồi nấu cao khổng lồ, các chủ đầu tư và nhà sản
xuất giống như những người đứng trông nồi cao và biến nó
trở thành nơi thiêu đốt phần lớn nguồn năng lượng của
nhân loại với tốc độ đáng báo động. Trước đây, các nhà
lãnh đạo Trung Quốc chủ trương phát triển nền kinh tế với
tốc độ tăng trưởng 12%/ năm và bây giờ, họ lại làm mọi
cách để hạ nhiệt nền kinh tế với hy vọng tốc độ tăng
trưởng sẽ dừng lại ở con số 8%/ năm. Không ít người nhận
ra rằng bản thân sự tăng trưởng đã tiềm ẩn trong nó các
yếu tố phá hoại. Bằng việc chỉ ra hai hậu quả trực tiếp
và nghiêm trọng nhất của chủ nghĩa thành tích, có thể kết
luận rằng, chủ nghĩa thành tích chính là nguồn gốc của mọi
rủi ro trong tiến trình phát triển. Vấn đề của chúng ta bây
giờ là trả lời câu hỏi thể chế nào có khả năng kiểm
soát chủ nghĩa thành tích, nói cách khác là kiểm soát những
rủi ro trong tiến trình phát triển?
© Nguyễn Trần Bạt
Chủ tịch / Tổng giám đốc, InvestConsult Group
Nguồn: Sách Cải cách và sự phát triển
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5446), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét