hè 1941, phát-xít Đức đã ồ ạt tấn công Liên Xô, đẩy
cuộc Thế chiến khởi đầu từ năm 1939 vào một giai đoạn
quyết liệt chưa từng có.
<div class="boxright200"><img src="/files/u1/sub01/1182455822.nv_.jpg"
width="202" height="273" alt="1182455822.nv_.jpg" /><div
class="textholder">Nhà độc tài Stalin, người từng được xưng
tụng là "đại nguyên soái", "thiên tài quân sự", "người cha
của các dân tộc"...</div></div>
Cho đến nay, thái độ "bình chân như vại" của Stalin trước
cuộc chiến của Đức vẫn là một bài toán khó hiểu đối
với mọi sử gia. Ngay từ đầu năm 1941, đã có vô số dấu
hiệu cho thấy phát-xít Đức sẽ tấn công Liên Xô vào giữa
mùa hè. Các nước Anh, Pháp... cũng từng cảnh báo Liên Xô về
điều đó. Vài tuần trước ngày 21-6, siêu điệp viên Richard
Sorge đã thông báo trước ngày giờ chính xác của cuộc tấn
công Liên Xô. Vậy mà nhà độc tài Stalin vẫn bình thản tuyên
bố "chớ có mắc mưu khiêu khích của địch, gây mất hòa
khí!" Cuối tháng 6-1941, đến khi Đức đồng loạt thả bom
nhiều thành phố Liên Xô, vị tổng bí thư còn hạ lệnh cho
quân đội Xô-viết "chỉ được cử trinh thám đột nhập vào
đất địch 60 km" thôi, ngoài ra vẫn phải "án binh bất động".
Thái độ "điếc không sợ súng" đó của Stalin đã khiến quân
và dân Liên Xô phải trả một giá rất đắt trong thời gian
đầu của cuộc chiến.
Trái với những quan niệm cho rằng Stalin bị bất ngờ trước
cuộc tấn công của Đức, hoặc Stalin đã biết trước, nhưng
vẫn làm ra vẻ không biết để kéo dài thời gian chuẩn bị,
để đánh lạc hướng đối phương..., hồi ký của các tướng
lĩnh, các lãnh tụ Liên Xô, kể cả của con gái Stalin, đều
viết rằng "thiên tài quân sự" Stalin đã bị chấn động thực
sự trước cuộc chiến: ông hoảng hốt đến mức trốn bặt
về nhà nghỉ tại Kuntsevo (ngoại ô Moscow) trong hơn một tuần.
Theo lời kể sau này của tổng bí thư Khrushchev, Stalin còn bi
quan đến mức trót buột miệng: "Chúng ta đã dìm đảng của
Lenin vào hố phân!"
Mãi đến ngày 30-6, sau khi các thành viên Bộ Chính trị đến
Kuntsevo van vỉ (thoạt đầu, nhà độc tài tưởng họ đến
để bắt ông!), Stalin mới chịu về lại thủ đô. Trong bài
phát biểu trên làn sóng điện ngày 3-7-1941, ông cất giọng
cầu khẩn "Các anh, các chị của tôi..." (trước và sau đó,
không lần nào Stalin dùng giọng điệu "lễ phép" như thế với
các "thần dân"!), báo tin quân Đức đã tiến sâu vào lãnh thổ
Liên Xô. Trước đó, vào ngày 22-6-1941, Stalin đã khôn khéo
nhường cho Molotov - lúc đó là ngoại trưởng kiêm phó chủ
tịch Hội đồng Bộ trưởng - tuyên bố trên đài phát thanh tin
nước Đức tấn công Liên bang Xô-viết (có lẽ Stalin tính toán
như sau: đứng về mặt danh chính ngôn thuận thì Molotov là
người ký hiệp định hòa bình với Đức, vậy để ông ta lộ
mặt hứng sự bất bình của dân chúng là "đắc sách" nhất).
Tuy nhiên, những sự kiện trên không hề được đưa vào sử
sách chính thống của Liên Xô. Trong các thước phim tài liệu
cũng như trong "Tiểu sử giản yếu" của Stalin, chúng ta chỉ
thấy hình ảnh một vị thủ lĩnh quả cảm, anh minh, không rời
nhân dân một bước. Đặc biệt, nhiều người nhớ đến hình
ảnh Stalin đứng trên bục của lăng Lenin, dùng những lời lẽ
bất hủ để cổ vũ tinh thần binh sĩ trong cuộc diễu binh
độc nhất vô nhị, được tổ chức vào ngày 7-11-1941 tại
Hồng trường; sau buổi lễ, các đơn vị quân đội đã đi
thẳng từ đó ra chiến trận với tiếng thét trên cửa miệng
"Vì Tổ quốc, vì Stalin"!
Dưới thời XHCN, có lẽ không mấy ai ở Liên Xô và các nước
trong khối cộng sản không biết đến buổi diễu binh lừng danh
đó. Khi ấy, quân Đức đã tiến đến gần thủ đô Moscow,
thậm chí đã có thể nhìn qua ống nhòm rõ mồn một những
đỉnh tháp điện Kremlin. Hồng quân Liên Xô, hoàn toàn bị
động trước sức mạnh quân sự khủng khiếp của phát-xít
Đức, đã thua hết trận này đến trận khác và phải trải qua
những giờ phút kinh hoàng nhất, khi quân Đức có thể chiếm
được Moscow vào bất cứ lúc nào.
Mẩu chuyện sau đây, dĩ nhiên cũng không được đưa vào chính
sử, rút từ bộ sưu tầm của Yulian Semyonov, một nhà văn nổi
tiếng với thể loại "tiểu thuyết tư liệu" ở Nga. Dựa vào
hồi tưởng của một đồng nghiệp - nhà văn Aleksandr Voynov -,
Semyonov đã thuật lại một câu chuyện khó tưởng tượng liên
quan đến Stalin và buổi diễu binh lừng danh kể trên.</div>
<h2>HƠI THỞ CỦA LÃNH TỤ BIẾN ĐÂU?</h2>
- Cuối tháng Chạp năm 1944, tôi [nhà văn Aleksandr Voyno] bị
thương và được nghỉ phép một tuần. Tôi đến Kuybyshev, thủ
đô thứ hai hồi ấy, để nhận một huân chương. Ngoài phố,
tôi gặp Kiselyov, đạo diễn phim tài liệu, tục danh là "Chàng
đỏ".
- Cậu có muốn xem bộ phim mới của tớ không? - Kiselyov hỏi. -
Tớ quay ở trên Hồng trường, lúc Stalin phát biểu trong lễ
diễu binh.
- Tất nhiên, sao lại không?
Chúng tôi đi vào tòa nhà, tại đó xưởng phim tài liệu được
sử dụng vài phòng nhỏ. Khán đài nhỏ chật ních, ai nấy nín
thở xem phim, nhiều người còn rơi nước mắt. Cảnh phim: tại
Hồng trường, những bông tuyết lớn bay mịt mù, âm thầm phủ
lên những tảng đá hình khối vuông của quảng trường, lên
lăng Lenin, lên áo choàng của binh lính và sĩ quan, đọng trên
khuôn mặt gày sọp của Stalin, bay mù mịt quanh đầu các bạn
chiến đấu của ông: Molotov, Voroshilov, Berya, Andreyev, Kalinin,
Kaganovich, Shcherbakov, Mikoyan... Trùm lên mọi nơi mọi chỗ là
sự câm lặng băng giá, bầu không khí im ắng trọng thể, tất
cả như chờ đợi... Trong toàn bộ cái bất động lớn này,
chỉ có một thứ sống động duy nhất: hơi thở tràn trề của
mọi người. Con người, khi lạnh, thường thở bằng miệng.
Những kẻ may mắn hơn được đi ủng dạ và hẳn là cả đồ
lót ấm áp nữa, vì hơi ấm tuồn ra từ mũi họ và gần như
cắt đứt luồng không khí lạnh ngoài trời.
Trong cảnh cuối của bộ phim, Stalin bước đến gần ống nói
và đọc một diễn văn ngắn. Tôi tưởng tượng các chiến sĩ
tiểu đoàn tôi giờ đây hạnh phúc đến mức nào khi họ
được xem cảnh này. Ở đây, Người cha nói với Các con, trong
bộ áo choàng quân đội giản dị, gương mặt hốc hác, nhưng
ân cần, dịu dàng làm sao...
- Cậu này, để ý mà coi - trong khi ngốn ngấu chiêm ngưỡng
khuôn mặt Lãnh tụ, tôi quay sang hỏi Kiselyov - tại sao tớ
không thấy hơi thở của Người nhỉ?
Vai Kiselyov lên cơn giật. Anh làm như thể không nghe thấy câu
hỏi của tôi; khi đó tôi mới 26 tuổi, chưa bao giờ học cung
cách ngoại giao, tôi tin tưởng mù quáng vào lời khuyên được
nhắc đi nhắc lại nhiều lần: "Cậu đừng giấu giếm gì
hết, hãy hỏi mọi thứ mà cậu không biết; các đồng chí sẽ
giúp cậu tìm hiểu mọi điều."
- Ơ mà tại sao đồng chí Stalin không có hơi thở nhỉ? - tôi
tiếp tục ngạc nhiên. - Tất cả mọi người đều có hơi
thở. Chỉ có Người là không...
Sau lưng tôi, trong bóng tối nặng nề và căng thẳng, một
giọng nói thì thầm nhưng khó tính vang lên:
- Ai hỏi han ở đây vậy?
Kiselyov cáu kỉnh dùng đầu gối ra hiệu cho tôi, anh ho khan và
hướng cái nhìn ra phía cửa. Rồi anh đứng dậy, lại ho để
giấu câu nói và thì thầm vào tai tôi: "Đi theo tớ".
Tôi không hiểu gì cả, nhưng cũng ra ngoài với anh. Ở hành
lang, tôi lạnh toát người khi thấy gương mặt trắng bệch như
một các chết của Kiselyov: "Quay lại mặt trận nhanh lên! - anh
thầm thì. - Quên buổi xem phim này đi! Đừng kể một lời với
ai! Cậu có biết cái người lúc nãy hỏi về cậu là ai không?
Chạy ngay ra ga đi, đừng để ai thấy cả. Coi như tớ không
biết tên cậu, tớ chỉ biết cậu là nhà báo chi đó và chấm
hết. Và cậu cũng giữ mồm giữ miệng nhé, đừng cho ai biết
bọn mình là bạn. Hiểu chửa?"
Sau đó, "Chàng đỏ" quay về phòng chiếu phim. Đến lúc ấy tôi
vẫn không hiểu lắm là điều gì đã xảy ra, nhưng trong cơn
hoảng hốt, chứng kiến những tàn hương lấm tấm trên khuôn
mặt trắng bệch của Kiselyov và bàn tay anh run rẩy, tôi vỡ ra
là có gì uẩn khúc ở đây và chắc tôi đã chúi mũi vào một
trò cấm gì đó, thành thử "tẩu vi thượng sách".
Tôi chạy cắm đầu cắm cổ chạy ra ga, nhảy lên chuyến tàu
gần nhất và trở về mặt trận. Tại đó, tôi vẫn bị day
dứt bởi câu hỏi chưa được giải đáp: "Tại sao không thấy
hơi thở của đồng chí Stalin?"
*
... Hè 1957, tôi [nhà văn Yulian Semyonov] làm quen với đạo diễn
Kiselyov ở Kabul, tại đây tôi làm phiên dịch Anh ngữ trong một
cuộc triển lãm công nghiệp được tổ chức kèm hội chợ. Khi
đó, tôi nhắc lại câu hỏi thuở xưa của Voynov: "Tại sao
không thấy hơi thở của đồng chí Stalin trong phim?"
Đã 15 năm trôi qua kể từ khi Kiselyov quay buổi lễ diễu binh
lừng danh: Stalin đã chết, tệ sùng bái cá nhân của ông ta đã
bị Khrushchev lật tẩy. Nước ta trải qua một giai đoạn hòa
dịu ngắn ngủi, mọi người tuy vẫn sợ hãi và thiếu tin
tưởng, nhưng họ đã bắt đầu loại bỏ những nỗi khiếp
đảm và sự ngờ vực. Kiselyov không trả lời ngay câu hỏi
của tôi. Anh lưỡng lự nhìn tôi vì vào thời đó, tôi còn
rất trẻ so với anh. Rồi đột ngột, anh phẩy tay giận dữ:
- Được rồi, tôi sẽ kể... Bolshakov, dân ủy Bộ Điện ảnh,
trao cho tôi một nhiệm vụ đòi hỏi tinh thần trách nhiệm toàn
diện: quay phim lễ diễu hành ở Hồng trường... Thật vinh dự
biết bao... Tôi làm xong bộ phim... Ngay trong đêm hôm đó, chúng
tôi rửa phim ở phố Likhov... Phần hình ảnh rất thành công,
có điều người ta đã không thu lại bài phát biểu của
Stalin... Anh có thể hình dung ra tình thế lúc ấy chứ?!...
Không, anh không thể tưởng tượng được đâu... Lỗi lầm ấy
đồng nhất với cái chết của toàn thể chúng tôi, và chẳng
những thế, nó còn đồng nghĩa với sự cáo chung của mọi
thành viên gia đình, mọi người quen, bạn hữu của chúng tôi.
Và nó còn là thất bại của ngành phim tư liệu: "Hành vi phá
hoại vô lương tâm của những kẻ thù bí mật của nhân dân
đã khiến nhân loại không được coi một bộ phim tài liệu
độc nhất vô nhị..." Lúc đó, trong những khoản khắc kinh
hoàng khi người kỹ sư âm thanh, miệng tái xám, lí nhí thuật
lại sự thể đã xảy ra, trên đầu tôi đã xuất hiện những
sợi tóc bạc đầu tiên.
"Sao lại thế được?" - tôi hỏi, sau khi đã hoàn hồn. - "Cậu
có biết là cái gì đang chờ chúng ta hay không? Người ta sẽ
tố cáo chúng ta cộng tác với Hitler." - "Vâng, tôi biết - cộng
sự của tôi ấp úng. - Tôi biết chứ... Nhưng vội quá, tôi
không còn thì giờ kiểm tra lại dây cáp... Và tuyết thì rơi
nhiều... Chắc hẳn dây cáp bị tuột ở đâu đó... Nếu cần,
tôi xin lấy tính mạng để đảm bảo cho mấy thanh niên cùng
làm với tôi. Anh cũng biết họ đấy. Họ đều là những
người bôn-sê-vích, là đoàn viên thanh niên cộng sản..." -
Rykov (1) cũng tự nhận là người bôn-sê-vích - tôi bảo anh -,
vậy mà khi bị tra khảo, ông ấy chẳng thú nhận là điệp
viên Gestapo là gì?"
- Tóm lại - Kiselyov nói tiếp -, tôi đến gặp Igor Grigoryevich
Bolshakov, chủ tịch Hội đồng Điện ảnh. Nghe tôi báo cáo,
ông cũng tái mặt, bồn chồn đi lại trong phòng rồi ngừng
lại trước mặt tôi, ông hỏi: "Anh nghĩ sao? Ai phải chịu
trách nhiệm về chuyện này?" - "Tôi. Trách nhiệm thuộc về
phần tôi. Ngoài ra, tôi có một đề nghị như sau: đêm nay, ở
một phòng nào đó trong điện Kremlin, chúng ta nhờ đội ngũ
trang trí dựng lại lễ đài; tại đó, chúng ta thu lại lời
đồng chí Stalin." - "Nhưng làm sao có thể giải thích được cho
đồng chí ấy hiểu, tại sao băng ghi hình ở Hồng trường
lại bị gián đoạn?" - "Băng ghi hình không hề bị gián đoạn.
Chúng tôi đã quay cảnh một cách tuyệt vời. Nhưng chúng tôi
có quá ít thời gian để chuẩn bị và một đầu nối của
ống thu thanh bị tuột ra, trời thì lạnh cóng và tuyết rơi,
đội bảo vệ cũng luôn luôn hướng đám đông về phía các
máy quay để họ khỏi tới gần Lăng..."
Bolshakov lại đi đi lại lại trong phòng, rồi ông đến gần
máy điện thoại, nhấc ống nghe và quay ba số: "Chào đồng chí
Stalin. Các nhà làm phim đã quay một bộ phim tuyệt vời về lễ
diễu binh tại Hồng trường... Có điều chất lượng âm thanh
không được tốt lắm vì thời tiết xấu. Để phim được
thành công, chúng ta nên dựng lại lễ đài tại phòng Granite
trong điện Kremlin và quay lại phần phát biểu của Đồng chí.
Sao cơ ạ? Chúng tôi sẽ dựng lại một phần của Lăng, thưa
đồng chí Stalin... Vâng... Đúng vậy ạ... Chỉ nửa tiếng
thôi, thưa đồng chí Stalin... Không, không nhiều hơn đâu ạ...
Vâng... Đội ngũ trang trí có thể dựng lễ đài trong vòng 4
giờ đồng hồ... Ba giờ sáng nay ạ? - Bolshakov bối rối nhìn
tôi. Chiếc đồng hồ lớn treo trên tường đã chỉ 11 giờ
đêm, tôi quả quyết gật đầu, chắc chắn là sẽ làm được,
vị dân ủy cất tiếng ho khe khẽ rồi chậm rãi nói: - Nếu có
thể vào lúc 5 giờ thì tốt... Vâng, thưa đồng chí Stalin, chân
thành cám ơn đồng chí, đội quay phim sẽ có mặt vào hồi 4
giờ rưỡi ở cổng Spasskaya, còn nhóm trang trí sẽ đi ngay bây
giờ..."
... Đúng 4 giờ rưỡi, cánh cửa phòng Granite bật mở và Stalin
bước vào. Hẳn Bolshakov đã nhắc ông từ trước vì ông mặc
chiếc áo choàng quân đội như ngày hôm trước, ở Hồng
trường. Stalin khẽ gật đầu một cách cầm chừng với tổ
quay phim, rồi ông bước tới chiếc bục mà đội trang trí của
chúng tôi đã thiết kế. Tôi ra hiệu cho nhóm phụ trách ánh
sáng, họ bật chùm đèn pha, một luồng sáng đột ngột phủ
lên mọi vật. Stalin đưa tay che mắt, ông rút trong túi ra tờ
giấy có ghi lời phát biểu và đọc chầm chậm, trầm ngâm.
Quan sát ông ở cự ly rất gần, tôi thấy Stalin gầy đi rất
nhiều, mí mắt ông chảy xuống; có thể thấy rõ những đốm
rỗ trên mặt và những sợi tóc bạc trên đầu ông. Tôi quay
về phía người quay phim và ngầm ra hiệu cho anh ta. Anh hiểu
ngay tôi muốn gì: phải tránh những tấm ảnh rõ mặt vì không
chắc là vị lãnh tụ sẽ thích. Thống soái của dân tộc đã
quen với một hình tượng hoàn toàn khác: lồng ngực oai phong,
bộ ria đen, nụ cười tinh nghịch trong ánh mắt; nhưng ở đây,
tại phòng Granite, trên bục diễn giả bằng gỗ giả làm Lăng,
lại là một ông cụ già cỗi, lưng còng, vẻ mệt mỏi.
... Trong trong giây phút ngắn ngủi khi tôi quay về hướng các
đồng sự, người kỹ sư âm thanh ra hiệu cho tôi hay: mặc dù
các máy quay chạy ù ù, mặc dù ánh đèn pha sáng choang gần như
làm cháy sém khuôn mặt Stalin trong căn phòng trống trải khổng
lồ, nhưng "ca" hôm trước đã lặp lại: không có âm thanh!...
Tôi cảm thấy buồn nôn, mái trần hình cung của căn phòng như
sập xuống đầu tôi, tôi nghẹt thở và đột nhiên, tôi cảm
thấy mình chỉ là một đốm lửa, một hạt bụi không đáng
kể. Thử hỏi lẽ ra tôi có cần phải gắng sức dể thăng
tiến hay không?! Lẽ ra tôi đã có thể cầm lòng, ẩn mình trong
cái nhá nhem của kẻ không được ai biết đến! [Như thế] tôi
có thể chết trên giường, giữa những người thân và không
đày đọa họ, bặt họ phải chịu đựng những điều kinh
khủng sắp tới! Nhưng chính trong những giây phút thất vọng,
giữa những hoàn cảnh gay cấn nhất, giải pháp lại thường
tự đến... Stalin kết thúc bài diễn văn, ông hạ mũ, lau vầng
trán đẫm mồ hôi rồi chậm chạp tiến đến cửa phòng
Granite. Tôi chạy ngang qua Bolshakov và nói: "Thưa đồng chí
Stalin, phải đọc lại bài phát biểu..." Không thể quên ánh
mắt hoảng hốt của Bolshakov, lúc đó đang tiễn Stalin; ông
không thể giấu được nó. Phản ứng của Stalin cũng còn dai
dẳng theo tôi đến tận bây giờ: "Thế là sao?" Khi đặt câu
hỏi, ông không hề nhìn tôi, có thể nhận ra trong giọng nói
của ông vẻ thờ ơ, lãnh đạm toàn diện của một con người
mỏi mệt. Tôi nhìn Bolshakov, ánh mắt tôi gần như thôi miên
ông và lặng lẽ, tôi cầu khẩn ông đừng để lộ lời nói
dối bắt buộc của tôi. Tôi trả lời Stalin: "Khi quay phim,
chúng tôi luôn phải làm một bản sao, thưa đồng chí Stalin".
Rốt cục, con người vĩ đại cũng chầm chậm ngước mắt nhìn
tôi, khi đó tôi mới nhận ra ánh mắt ông chỉ có vẻ tốt
bụng, độ lượng và tươi tắn nếu nhìn từ xa; trong thực
tế, đó là một cặp mắt vàng ệch, luôn cử động và bồn
chồn. Đột nhiên, tôi đánh mất tự chủ từ cái nhìn đó.
Stalin chậm rãi quay về phía Bolshakov, khuôn mặt vị dân ủy
hóa đá, lộ rõ mọi sợi dây thần kinh: ông không thốt ra nổi
một lời, chỉ còn đủ sức để câm lặng gật đầu. Do dự,
Stalin quay lại và đi về phía bục diễn đàn, dưới ánh sáng
nóng bỏng của dàn đèn pha. Tôi chạy đến chỗ người kỹ sư
âm thanh, nói thầm vào tai anh "coi lại chỗ nối đi!" rồi dùng
ngón tay gõ cồm cộp để thử ống nói. Anh kỹ sư gò lưng
nhào đến một chiếc ghế bành, môi anh giần giật, thoảng
một nụ cười: "Xong rồi, có thể bắt đầu!" Trong tôi còn
nảy ra một ý nghĩ nghịch ngợm: giá thử bây giờ tôi đề
nghị "đồng chí Stalin, xin đồng chí nói: một, hai, ba, thử
ống nghe!" thì sao? Rồi tôi nghĩ: Stalin hẳn sẽ làm theo nếu
tôi bảo ông bằng một giọng đủ tính mệnh lệnh...
"Bản sao" đã thành công. Không buồn chào hỏi, Stalin chậm rãi
bước ra cửa, còn tôi nhảy chân sáo tiễn Bolshakov; như
thường lệ, lúc đó ông cũng đi cách Stalin nửa bước chân.
Khi đã đến cửa, Stalin bật cười: "Điện ảnh cũng đầy
rẫy những Machiavelli!" (2)
(1) Aleksei Rykov (1881-1938): lãnh tụ bôn-sê-vích, chủ tịch Hội
đồng Dân ủy (thủ tướng) Liên Xô sau khi Lenin qua đời. Bị
xử tử trong phiên tòa ngụy tạo năm 1938.
(2) Ý nói: toàn những kẻ thực dụng.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/5474), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét