triển. Cần cả lòng trắc ẩn, lòng từ bi nữa.</strong></em>
Tri thức là những hiểu biết có hệ thống về sự vật, hiện
tượng tự nhiên hay xã hội. Không có tri thức thì xã hội
không phát triển được. Đấy là điều có vẻ hiển nhiên.
Tuy vậy, vấn đề không đơn giản như nó thoạt nhìn. Sự
hiểu biết của loài người là động, chứ không phải tĩnh.
Cũng có những hiểu biết có hệ thống hẳn hoi, nhưng hóa ra
lại là những hiểu biết nhầm lẫn và nếu khăng khăng bám
lấy và hành động theo những hiểu biết đó có thể dẫn
đến tai họa. Sự tích tụ tri thức, như thế là một quá
trình động và nếu không tỉnh táo thì không có gì đảm bảo
rằng xã hội chắc chắn tiến lên theo chiều hướng "tiến
bộ" (hiểu theo nghĩa phát triển theo hướng đi lên, tốt hơn
trước) với sự tích tụ tri thức.
Các hiện tượng tự nhiên có vẻ hoàn toàn độc lập với tư
duy của con người. Dẫu chúng ta có nghĩ gì về thời tiết,
về mặt trăng, thì suy nghĩ đó cũng không ảnh hưởng đến
diễn biến thời tiết hay sự chuyển động của mặt trăng và
thủy triều, chẳng hạn. Thế nhưng, ngay cả sự hiểu biết
của chúng ta về tự nhiên cũng được tích tụ dần dần và
không thiếu những hiểu biết có hệ thống (tức là các lý
thuyết về tự nhiên) cũng đã tỏ ra là sai lầm. Không bao giờ
chúng ta có hiểu biết đầy đủ về tự nhiên. Tự nhiên luôn
để ngỏ cho sự khám phá.
Đối với xã hội, tình hình có một điểm khác biệt căn
bản. Con người có tư duy đóng vai trò cốt yếu trong xã hội.
Nói cách khác, các hiện tượng xã hội không độc lập với
tư duy của chúng ta và vì thế sự phát triển của xã hội
không chỉ phụ thuộc vào hành động mà phụ thuộc rất nhiều
vào chính tư duy của chúng ta. Nhận xét trên về tự nhiên càng
đúng với xã hội: Không bao giờ chúng ta có hiểu biết đầy
đủ về xã hội, không chỉ phải do hạn chế của trí tuệ
chúng ta, mà chủ yếu bởi sự hiểu biết ấy trở thành phần
cố hữu của xã hội. Xã hội luôn để ngỏ cho sự khám phá
và bản thân sự khám phá, sự hiểu biết về xã hội lại làm
cho xã hội thay đổi, thậm chí phức tạp thêm! Cho nên những
người cho rằng mình đã nắm được quy luật phát triển của
xã hội, là những người ngộ nhận, nếu không nói là kém
hiểu biết.
<center><img
src="http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/assets/Uploads/shutterstock21435451optjpg-035231_1326863036.jpg"
/></center>
<center><em>Không có tri thức thì xã hội không phát triển
được.</em></center>
Đã có những hiểu biết có hệ thống, được hỗ trợ bởi
những mô hình toán học rất tinh vi, được dạy ở nhiều
đại học danh tiếng và các tác giả của chúng đã nhận
được nhiều giải thưởng cao quý như giải Nobel chẳng hạn,
các lý thuyết cho rằng thị trường luôn luôn đúng và không
cần sự can thiệp của nhà nước. Cuộc khủng hoảng tài chính
2007-2008 kéo theo khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay đã cho
thấy những hiểu biết có hệ thống ấy không hẳn đúng và
việc mù quáng bám theo chúng có thể và đã dẫn đến tai họa.
Làm sao để cho những hiểu biết có hệ thống của chúng ta
phản ánh ngày càng đúng hơn thế giới thực, giúp cho sự phát
triển đích thực của xã hội? Hay có thể đặt câu hỏi
ngược lại: Cái gì cản trở việc đó? Cách đặt vấn đề
trước hướng dẫn chúng ta phải làm gì, cách đặt vấn đề
sau hướng dẫn chúng ta phải dỡ bỏ hay khắc phục những cản
trở nào. Không có tự do nghiên cứu, không có tự do ngôn
luận, không có tranh luận, độc quyền chân lý... chắc chắn
là những cản trở đối với sự tìm kiếm tri thức mới,
đối với sự tích tụ tri thức, đối với việc loại bỏ
những hiểu biết nhầm (dẫu có hệ thống), tức là cản trở
sự phát triển xã hội.
Chỉ có tri thức cũng chưa chắc đã có sự phát triển. Cần
cả lòng trắc ẩn, lòng từ bi nữa. Có thể kể ra rất nhiều
thí dụ về việc sử dụng tri thức để làm hại con người,
để kéo lui hay phá hủy sự phát triển: Từ chiến tranh, hủy
hoại môi trường, bóc lột con người, lừa đảo, tham nhũng,
đến làm giàu bất chính...
Lòng trắc ẩn, lòng từ bi thường được hiểu là tình cảm
thương xót, đồng cảm, thấu hiểu và chia sẻ những nỗi
thống khổ và vô thường của những người khác (rộng ra là
của con người và vạn vật). Nó là một đức hạnh căn bản
và được tất cả các tôn giáo răn dạy. Thiếu tình thương,
lòng trắc ẩn, lòng từ bi, thiếu khía cạnh này của đời
sống tâm linh thì sự phát triển xã hội là một sự phát
triển không xứng đáng.
Nếu hiểu như nhà kinh tế học Ấn Độ, đoạt giải Nobel,
Amartya Sen hiểu, sự phát triển với tư cách là tự do, thì
để có sự phát triển xã hội, cần đến tri thức, đến khoa
học để tạo ra và hệ thống hóa tri thức và đến lòng trắc
ẩn. Khoa học và tôn giáo, nhất là Phật giáo, không nhất
thiết đối lập nhau như có người đã rao giảng. Khoa học, tri
thức giúp chúng ta tạo dựng cuộc sống vật chất ngày càng
sung túc hơn. Khía cạnh tâm linh của cuộc sống cũng quan trọng
không kém.
<em>Theo Lao động số Xuân 2012</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11553), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét