lề đường viết chữ lớn: "Xa lộ này sẽ sửa chữ từ
ngày … đến ngày … Xin lỗi sẽ làm phiền quý vị." Người
ta báo trước độ vài ba tháng trước khi công việc sửa
đường bắt đầu. Có khi đang đi bộ thì thấy lề đường
bị chặn lại, với một tấm bảng viết: "Cao ốc đang sửa.
Nguy hiểm. Xin dùng lề đường bên kia."
Người ngoại quốc đi qua các tấm bảng đó nếu tò mò sẽ
hỏi: Sao mà lại tử tế thế nhỉ? Chắc là mấy nhà thầu xây
cất họ làm những tấm bảng này. Nhưng tại sao họ tốt bụng
như vậy? Chỉ cần ngăn lề đường không cho ai đi qua là đủ
tránh không gây tai nạn nếu gạch ngói rớt xuống đầu bộ
hành. Tại sao phải yết thị nhắc nhở người ta để không đi
ẩu, tránh cho cả mấy anh hay đi liều? Cũng vậy, khi nào sửa
chữa xa lộ thì sẽ báo tin từ xa cho người lái xe biết cũng
được, cốt để họ tìm đường khác. Làm gì mà phải cẩn
thận báo cho cả làng biết trước hàng ba tháng, nhắc mọi
người chuẩn bị sớm hơn? Kết luận: Mấy nhà thầu ở đây
thật là cẩn thận! Người ngoại quốc có thể khen: Con người
sống ở đây rất tử tế.
Nhưng những hiện tượng trên không phải năm thì mười họa
mới diễn ra; mà luôn luôn thấy, ở đâu cũng thấy. Cho nên
không thể nghĩ là mấy vị nhà thầu vì tốt bụng tự ý làm
ra các tấm bảng thông báo đó. Làm thêm một tấm bảng là
tốn tiền. Nhiều người có thể tự nghĩ ra mình phải tử tế
với đồng loại, dù phải tiêu thêm tiền. Nhưng khó tin là
tất cả mọi người trong một nước đều nghĩ như thế. Vậy
thì chỉ có một cách giải thích: Trong hợp đồng xây cất,
sửa chữa, các nhà thầu đã cam kết phải viết những tấm
bảng đó. Tức là phải có luật lệ bắt họ làm như vậy,
không làm sẽ bị phạt, mà tiền phạt cao hơn chi phí dựng các
tấm bảng. Luật có thể do thị xã, hay chính quyền cấp cao
hơn đặt ra.
Trên đây chỉ kể ra hai thí dụ thôi. Thực ra chúng ta thấy
rất nhiều trường hợp người ta phải niêm yết, báo trước
cho công chúng biết mà đề phòng tai nạn. Như khi tắm biển,
khi trèo núi, hay khi mua đồ chơi, quần áo cho trẻ em. Mua đồ
về, gỡ ra khỏi cái bao ni lông, quý vị đọc thấy trên tấm
bao viết: "Coi chừng! Không cho trẻ em chơi với cái bao này.
Có thể chết ngạt." Nếu không có luật lệ bảo vệ người
tiêu thụ thì các nhà làm bao không ai muốn tốn tiền in thêm
mấy hàng chữ đó.
Đến đây thì chúng ta lại phải đặt câu hỏi: Cái gì xui
khiến mấy công chức ngồi sau các bàn giấy nhà nước bầy
đặt ra các luật lệ nho nhỏ như vậy? Nên nhớ là mỗi lần
nhà nước bầy ra thêm một thứ luật là thường chỉ bị
chửi; các nhà báo thường chửi to tiếng nhất! Thêm luật bắt
người dân phải tuân theo tức là khiến người dân tốn tiền,
hoặc tốn thời giờ, hoặc cả hai. Căn bản của chủ trương
"Chính phủ nhỏ" là ông nhà nước đừng bầy ra thêm nhiều
luật lệ quá! Vì cứ thêm một đạo luật là lại phải tuyển
thêm người lo việc thi hành, guồng máy hành chánh càng to
phềnh lên. Cho nên quý vị công bộc nếu nghe theo quyền lợi
của họ sẽ thích yên thân ngồi cạo giấy chứ "bới ra,
thêm rách việc" làm gì!
Như vậy thì tại sao lại có những luật lệ bảo vệ người
tiêu thụ; luật để tránh tai nạn hoặc phiền nhiễu cho
người đi đường, người lái xe?
Chính là nhờ thể chế dân chủ.
Những thứ luật lệ trên do các đại biểu dân bầu đặt ra,
ở cấp hội đồng thành phố hay cấp quốc hội cũng vậy.
Những người này nắm quyền Lập Pháp.
Vậy cái gì khiến những đại biểu này lo làm ra những luật
lệ bảo vệ người tiêu thụ; để từ các luật đó quý vị
công chức sẽ ra lệnh các công ty bán bao plastic phải báo
động đừng để trẻ em nghịch chơi vì sợ chết ngạt? Cái
gì khiến các nghị viên thành phố phải làm luật bắt các nhà
thầu phải báo trước cho người dân coi chừng kẹt đường khi
sửa xa lộ? Câu trả lời dễ thấy ngay: Họ muốn được dân
bầu! Trong một xã hội dân chủ tự do các đại biểu phải
chiếm được lòng tin của người dân bỏ phiếu. Phải lo bảo
vệ sự an toàn của người dân. Đến kỳ tái tranh cử, còn
đem các thành tích ra khoe. Nếu không làm hết sức mình, sẽ có
những ứng cử viên đối lập vạch ra rằng: Trong hai năm qua,
ông, bà ấy chẳng làm gì cho dân cả!
Một chế độ dân chủ cần tạo ra hai định chế. Một là tinh
thần thượng tôn pháp luật; với những đạo luật giới hạn
quyền của những người nắm quyền. Hai là những cơ chế giúp
cho người cầm quyền phải làm theo chức trách của mình; cơ
chế giản dị là các cuộc bầu cử định kỳ. Điều kiện
thứ nhất là để đề phòng sự lạm quyền, mang tính chất
tiêu cực. Điều kiện thứ hai có tính chất tích cực; nó
khuyến khích các công bộc làm tròn chức trách.
Một bài trước trong mục này đã nói đến đặc tính thứ
nhất. Chế độ Dân Chủ không hứa hẹn các điều tốt đẹp
nhất; nhưng sẽ giúp bảo đảm không để những cái xấu, cái
ác diễn ra mà hậu quả có khi không thể sửa chữa được
(Như nhà soạn kịch Lưu Quang Vũ quá cố đã viết: Có những
cái sai không thể sửa được! Một người bị giết rồi thì
sửa cách nào?) Đặc tính này có tính cách phòng ngừa, tiêu
cực.
Nhưng chế độ dân chủ cũng đem lại những hậu quả tích
cực: Nó khuyến khích người ta làm những việc tốt, dù
thường dân, người cầm quyền, cho đến các công chức. Cứ
bắt buộc phải làm cái tốt theo luật định, dần dần những
người có trách nhiệm sẽ tạo được thói quen tốt. Nếu
những người có quyền tôn trọng chức trách của họ, thì dân
chúng cũng sẽ quen biết lo trách nhiệm của mình. Dần dà mọi
người sẽ sống tử tế với nhau hơn.
Khái niệm Chức Trách (accountability) hiện nay không được nhắc
tới nhiều trong các cuộc thảo luận vấn đề xây dựng dân
chủ ở nước ta. Cần tìm hiểu và thảo luận nhiều hơn vì
đó là một cột trụ để xây dựng dân chủ. Chức trách bao
gồm những trách nhiệm (responsibilities) một người phải gánh
lấy vì chức vụ hay vì vai trò của mình. Chức trách thường
là trách nhiệm đối với mọi người, với cả xã hội chứ
không riêng với một nhóm người nào. (Chữ Accountability, từ
điển kinh tế ở Hồng Kông dịch là Chức Trách, người Trung
Hoa ở lục địa và Đài Loan thì dịch là Kinh Quản Trách
Nhiệm. Chúng tôi dùng chữ Chức Trách, nghe gọn và ý nghĩa
mạnh hơn).
Một hệ thống kinh tế mà không làm đúng chức trách thì ngay
trong đời sống bình thường nó không mang lại hiệu quả, khi
gặp biến sẽ gây khủng hoảng. Một số giám đốc ngân hàng
không làm đúng chức trách khi đầu tư liều lĩnh, không những
làm ngân hàng thua lỗ mà còn gây khủng hoảng tài chánh; như
đã xẩy ra năm 2007 ở Mỹ. Một hệ thống chính trị mà không
có chức trách rõ ràng thì sinh ra hối mại quyền thế, tham
nhũng, thối nát, bao che.
Một hệ thống xã hội mà những người có ảnh hưởng như cha
mẹ, thầy giáo, các tu sĩ, giới chuyên nghiệp và các nhà kinh
doanh, các nhà báo, nghệ sĩ nổi tiếng, vân vân, không hiểu
chức trách của họ thì sẽ mất kỷ cương, phá hủy cả đạo
lý. Thí dụ, mỗi giới chuyên gia phải tự đặt ra các quy tắc
hành nghề để mỗi người thấy rõ chức trách của mình. Một
ông thầy giáo làm bậy thì không những có lỗi với nạn nhân
mà còn làm sai chức trách đối với học trò, với cả xã
hội. Một hãng thầu để cầu bị sập làm chết người
(trước khi cầu làm xong!) thì công ty thầu chịu trách nhiệm
hay là ông nhà nước đã cho họ đứng thầu? Một xã hội
chức trách không rõ thì những sai lầm sẽ tác hại mãi mãi,
khó giữ gìn đạo lý.
Khi biến cố Đoàn Văn Vươn xẩy ra, người ta mất cả tháng
trời mới quyết định cất chức mấy người đi cướp mồ
hôi nước mắt của một gia đình nông dân. Mà vẫn chưa thấy
các thủ phạm bị truy tố! Tại sao lúng túng đồng đổ cho
cốt, cốt đổ cho đồng? Vì không biết lấy luật lệ nào
để truy tố, hay vì các phe phái cần thời gian để giàn xếp
với nhau? Các "cấp trên" của ông chủ tịch huyện Tiên
Lãng là những ai? Họ có trách nhiệm cá nhân hay là do "lỗi
hệ thống?" Ai tạo ra cái hệ thống sinh đầy cường hào ác
bá như vậy? Ông đại biểu quốc hội vùng này (Nguyễn Tấn
Dũng ) làm gì trong suốt thời gian ba bốn năm trời khi âm mưu
cướp đoạt được thi hành từng bước một, để đến nỗi
sau cùng ông Đoàn Văn Vươn túng thế phải làm liều? Chức
trách của một đại biểu quốc hội để đâu? Báo chí trong
nước vẫn chỉ gọi đây là một vụ "cưỡng chế," tại
sao không ai gọi thẳng tên là "cướp đoạt?" Chức trách
của các nhà báo là gì?
Trong vụ Vinashin vỡ nợ sau khi vay mấy tỷ đô la; có ai hỏi:
Chức trách được phân định thế nào? Chính quyền bảo đảm
cho một công ty quốc doanh vay nợ tức là đem cả nước ra làm
vật thế chấp, từ núi non rừng biển cho tới ruộng đồng cơ
xưởng! Công ty vỡ nợ thì cả nước phải trả thay, bằng
tiền công do sức lao động của sĩ, nông, công, thương, binh,
không từ một ai. Chỉ sau mấy năm sử dụng tiền vay về,
Vinashin đã không trả được nợ rồi! Mấy tỷ đồng đô la
đã biến mất đi đâu nhanh thế? Cách chức, bỏ tù mấy tay to
đầu thì cũng chưa trả lời được những câu hỏi này. Những
tay to đầu nhất thì vẫn không ai đụng tới. Tất cả vì toàn
thể hệ thống được tạo ra cố ý mơ hồ, không cho ai có
chức trách rõ ràng! Ba mươi năm trước Lưu Quang Vũ đã đòi
phải phân biệt "Tôi và Chúng Ta!"
Làm sao để đồng bào chúng ta luôn luôn tỉnh thức về chức
trách? Mọi người trong xã hội phải có thói quen chỉ đích
danh những tổ chức hoặc cá nhân, với những địa vị, chức
vụ, và quyền hành mà xã hội trao cho họ, họ phải chịu
trách nhiệm về những vấn đề liên can tới các chức vụ,
địa vị và quyền hành đó. Muốn người dân tập được thói
quen này, xã hội phải sống tự do dân chủ.
Tinh thần tôn trọng chức trách có thể tập được. Phải bắt
đầu từ cấp cao nhất. Trên nguyên tắc, đứng cao nhất ở
nước Việt Nam bây giờ là "Nhân Dân." Nhưng Nhân Dân không
có quyền gì cả. Đó là vấn đề căn bản. Chỉ khi người
dân có quyền tự do tuyển chọn những người chỉ huy công
việc của một nước thì lúc đó mới tái lập được tinh
thần tôn trọng chức trách. Một quốc gia tự do dân chủ tạo
ra được tinh thần tôn trọng chức trách vì dân có quyền lật
đổ những người cầm quyền bằng lá phiếu. Nước Miến
Điện dám thử đi theo con đường đó, bao giờ đến nước ta?
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/11583), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét