href="http://www.chungta.com.vn/Desktop.aspx/ChungTa-SuyNgam/Van-Hoa/Hien_dai_hoa_van_hoa_VN_chu_nghia_ca_nhan/">Tiếp
cận quá trình hiện đại hoá văn hoá Việt Nam từ góc độ
chủ nghĩa cá nhân văn hoá</a>, đăng ở Viet-studies, sau đó
được Chungta.com đăng lại (26-10-2009) đã phải phân trần về
hai cách hiểu "chủ nghĩa cá nhân":
1. Ý niệm "chủ nghĩa cá nhân" lưu hành trong đời sống và
ngôn ngữ hàng ngày thuộc "đạo đức học", nghĩa của nó
khá rõ và đơn giản: đó là thói ích kỷ, trong mọi hoàn cảnh
đặt lợi ích của mình lên trên hết, không cho ai động đến
"một sợi lông chân của mình", có thể gọi tên nó là chủ
nghĩa cá nhân "đạo đức học". Trong khẩu hiệu "Quét
sạch chủ nghĩa cá nhân" Hồ Chủ tịch nói đến chủ nghĩa
cá nhân này. Trong mọi xã hội, mọi thời đại chủ nghĩa cá
nhân này đều bị lên án.
2. Còn cái mà chúng tôi gọi là chủ nghĩa cá nhân "văn hoá"
không có liên quan gì đến chủ nghĩa cá nhân "đạo đức
học": đó là ý thức của cá nhân về cá tính và bản lĩnh
riêng của mình, đặc biệt nó thể hiện ở "lòng tin "của
cá nhân vào "giá trị của ý kiến riêng của mình" cũng như
giá trị những hình thức diễn đạt nó lựa chọn và sáng
tạo, tóm lại đó là lòng tin của cá nhân vào bảng giá trị
của nó (thuộc mọi lĩnh vực chính trị, mỹ học, đạo
đức…).
Cách hiểu đầu có lẽ xuất hiện sớm nhất từ thập kỷ 30,
còn trước đó trí thức nước ta hiểu chủ nghĩa cá nhân theo
cách thứ hai. Bài dưới đây thử so sánh hai cách hiểu đó
<h2>Một chủ nghĩa xấu chưa từng có</h2>
- Trong giai đoạn chống Pháp, giành độc lập (1945-1954) hầu
như sách báo và văn bản của ta chưa có nhóm từ "chủ nghĩa
cá nhân". Đó là nhờ tinh thần xả thân vì lý tưởng, tác
phong gương mẫu và phẩm chất liêm chính của lớp cán
bộ-đảng viên ở cái thuở xa xưa ấy.
- Nhưng khi tạm thời có hoà bình (1954-1960), tư tưởng "cầu
an, hưởng lạc", "tự tư, tự lợi" bắt đầu xuất hiện,
bị phê phán, dần dần quy về chủ nghĩa cá nhân.
- Giai đoạn từ 1960, khi đưa miền Bắc tiến nhanh, tiến mạnh
lên CNXH, đồng thời phát động cuộc chiến tranh giải phóng
miền Nam, Đảng đòi hỏi mọi người cống hiến, hy sinh nhiều
hơn nữa. Do vậy, cần lên án mọi biểu hiện của chủ nghĩa
cá nhân. Trong học tập chính trị, cũng như trong chỉnh huấn,
chỉnh đảng, chỉnh quân, bao giờ cũng có mục đề cao chủ
nghĩa anh hùng cách mạng và lên án chủ nghĩa cá nhân, để
mỗi người tự liên hệ mà kiểm điểm bản thân. Đích thân
cụ Hồ, với cương vị lãnh tụ tối cao của đảng, đã kịp
thời phát biểu, viết bài trong mọi dịp cần thiết.
Nhân <a
href="http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=28340618&cn_id=358103">40
năm thực hiện di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh</a>, trang
mạng của đảng CSVN đã kê ra những nội dung chính về chủ
nghĩa cá nhân mà vị chủ tịch đã nêu:
* Tháng 3-1960: Chủ nghĩa cá nhân như tự tư tự lợi, tự
kiêu, tự mãn, chỉ tham việc gì có danh tiếng, xem khinh những
công việc bình thường.
* Tháng 3-1961: Chủ nghĩa cá nhân, lợi mình hại người, tự
do vô tổ chức, vô kỷ luật và những tính xấu khác, là kẻ
địch nguy hiểm của chủ nghĩa xã hội.
* Tháng 1-1965: Chủ nghĩa cá nhân là kẻ thù nguy hiểm mà
mỗi người chúng ta phải luôn luôn tỉnh táo đề phòng và
kiên quyết tiêu diệt.
* Tháng 7-1965: Tranh công đổ lỗi là biểu hiện của chủ
nghĩa cá nhân.
* Tháng 2-1969: Chủ nghĩa cá nhân là việc gì cũng nghĩ đến
lợi ích riêng của mình trước hết. Họ không lo "mình vì
mọi người" mà chỉ muốn "mọi người vì mình".
Bài viết cuối cùng về đề tài này của Hồ chủ tịch đăng
trên báo Nhân Dân trong dịp 3-2-1969 có cái nhan đề rất quyết
liệt: <a href="http://www.shinec.com.vn/View.asp?articleID=204">Nâng cao
đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân</a>. Tác
dụng tức thời sau đợt học tập bài này là công nhân thêm
vững "tay búa, tay súng", nông dân càng chắc "tay cày, tay
súng"; đồng thời lớp lớp thanh niên lại vượt Trường Sơn
đi chiến đấu... Còn tác dụng lâu dài, thì 40 năm sau chủ
nghĩa cá nhân vẫn chưa bị "quét sạch" như Cụ mong muốn.
<h2>Nó còn là nguồn gốc của mọi cái xấu</h2>
Trong bài nói trên, Hồ chủ tịch (ký là TL) đã tóm tắt đặc
điểm và tác hại của chủ nghĩa cá nhân: <em>Do cá nhân chủ
nghĩa mà ngại gian khổ, khó khǎn, sa vào tham ô, hủ hoá, lãng
phí, xa hoa. Họ tham danh trục lợi, thích địa vị quyền hành.
Họ tự cao tự đại, coi thường tập thể, xem khinh quần
chúng, độc đoán, chuyên quyền. Họ xa rời quần chúng, xa rời
thực tế, mắc bệnh quan liêu mệnh lệnh. Họ không có tinh
thần cố gắng vươn lên, không chịu học tập để tiến
bộ.</em>
<em>Cũng do cá nhân chủ nghĩa mà mất đoàn kết, thiếu tính
tổ chức, tính kỷ luật, kém tinh thần trách nhiệm, không
chấp hành đúng đường lối, chính sách của Đảng và của
Nhà nước, làm hại đến lợi ích của cách mạng, của nhân
dân.</em>
<em>Tóm lại, do cá nhân chủ nghĩa mà phạm nhiều sai lầm.</em>
Sau đó 38 năm, khi phát động học tập đạo đức Hồ Chí Minh
(dịp 3-2-2007) tổng bí thư đương nhiệm vẫn nhắc lại một
số nội dung mà cụ Hồ đã nêu: <em>Tư tưởng không đúng thì
có nhiều, nhưng có một tư tưởng mẹ: đó là chủ nghĩa cá
nhân. "Chủ nghĩa cá nhân là việc gì cũng chỉ lo cho lợi ích
riêng của mình, không quan tâm đến lợi ích của tập thể.
"Miễn là mình béo, mặc thiên hạ gầy". Nó là mẹ đẻ ra
tất cả mọi tính hư, nết xấu như : lười biếng, suy bì,
kiêu căng, kèn cựa, nhút nhát, lãng phí, tham ô... Chủ nghĩa cá
nhân là vết tích xấu xa của xã hội cũ, "là một thứ rất
gian giảo, xảo quyệt; nó khéo dỗ dành người ta đi xuống
dốc. Mà ai cũng biết rằng xuống dốc thì dễ hơn lên dốc.
Vì thế mà càng nguy hiểm".</em>
Ngày 31-8-2009, nhân kỷ niệm 40 năm cụ Hồ viết di chúc, <a
href="http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=28340618&cn_id=358103">bài
trên trang mạng của đảng Cộng Sản Việt nam</a> cũng nhắc
lại lời Cụ: <em>Chủ nghĩa cá nhân là một thứ vi trùng rất
độc, do đó mà nó sinh ra các thứ bệnh rất nguy hiểm như:
Bệnh tham lam; bệnh lười biếng; bệnh kiêu ngạo; bệnh hiếu
danh; bệnh thiếu kỷ luật; óc hẹp hòi; óc thực dụng; óc
lãnh tụ.</em> Và kết luận: <em>Chủ nghĩa cá nhân là một kẻ
địch hung ác của chủ nghĩa xã hội.</em>
Bài trên cũng cho biết: Các đại hội đảng, các hội nghị
trung ương đều liên tục và mạnh mẽ nói về nguy cơ, tác
hại của chủ nghĩa cá nhân và sự bành trướng của nó:
* Hội nghị Trung ương lần thứ V khoá VI đã nghiêm khắc chỉ
ra những biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân trong cán bộ,
đảng viên khi đi vào đổi mới, đó là bệnh quan liêu, bàn
giấy, xa rời quần chúng, xa rời thực tế, hống hách với
nhân dân; sinh lòng thèm khát dồng tiền, sẵn sàng "chiếm
công vi tư", đục khoét của cải của nhân dân; sống buông
thả, sa đoạ, móc ngoặc và tiếp tay cho bọn làm ăn bất chính
ngoài xã hội; cơ hội chủ nghĩa, sống vô nguyên tắc, chỉ
biết luồn lọt, nịnh bợ để có danh lợi; không tự phê bình
và phê bình trên tình đồng chí, hoặc là xuê xoa, nể nang,
hoặc là lợi dụng để đả kích nhau, tạo ra phe phái gây mất
đoàn kết nghiêm trọng.
* Trong nhiệm kỳ khoá VII, nhận diện của Đảng về chủ nghĩa
cá nhân có sự phát triển. Tại Hội nghị giữa nhiệm kỳ
Đảng ta cho rằng tham nhũng, quan liêu trở thành một trong bốn
nguy cơ đối với chế độ mà Đảng, nhân dân ta đã lựa
chọn và là biểu hiện tập trung của chủ nghĩa cá nhân, suy
thoái đạo đức lối sống trong cán bộ, đảng viên.
* Đến Đại hội VIII, chủ nghĩa cá nhân với rất nhiêu biểu
hiện, đặt Đảng trước thách thức lớn hơn. Đại hội nhận
định: một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên thiếu tu
dưỡng bản thân, phai nhạt lý tưởng, mất cảnh giác, giảm
sút ý chí, kém ý thức tổ chức kỷ luật, sa đoạ về đạo
đức lối sống. Bệnh quan liêu, độc đoán, cục bộ địa
phương, kèn cựa, địa vị rất nặng. Số thoái hoá về chính
trị tuy ít, nhưng hoạt động của họ gây hậu quả rất xấu.
* Những năm đầu của thế kỷ XXI, chủ nghĩa cá nhân với
biểu hiện tập trung của nó là tham nhũng, tiêu cực diễn
biến càng phức tạp hơn. Đại hội lần thứ IX, lần thư X
của Đảng đều đã đề cập đến chủ nghĩa cá nhân và các
biểu hiện chính của nó. Đảng chủ trương mỗi cấp uỷ,
mỗi chi bộ có kế hoạch định kỳ kiểm điểm và thực hiện
Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nâng cao đạo đức cách
mạng, chống chủ nghĩa cá nhân, chống tư tưởng cơ hội thực
dụng.
Tóm lại, không thể thêm gì vào sự xấu xa và nguy hiểm của
chủ nghĩa cá nhân - một chủ nghĩa ngày càng lộng hành ở
nước ta, kể từ cách đây nửa thế kỷ.
Nó là kẻ thù từ bên trong, dường như tự sinh, tự dưỡng,
có sức sống mãnh liệt, dù chúng ta luôn luôn cảnh báo và đã
huy động mọi khả năng để diệt trừ. Có lẽ chủ nghĩa này
ở các nước bạn còn nặng nề hơn, vì chỉ 2 thập niên sau
khi cụ Hồ mất, các nước XHCN Đông Âu và Liên Xô đã theo
nhau sụp đổ.
Nay, 2009, nó đã phát triển tới mức đặt chế độ ta trước
nguy cơ tồn vong.
<h2>Thế giới hiểu khác ta về chủ nghĩa cá nhân</h2>
Phương Tây xoá bỏ chế độ phong kiến trước phương Đông
nhiều thế kỷ. Đó là điều kiện tiên quyết để chủ nghĩa
cá nhân ra đời cách nay đã hai trăm năm. Đó là khi dân trí
đã đủ cao, cuộc sống vật chất và tinh thần được nâng
lên, tầng lớp trí thức "đích thực" đã hình thành, khiến
cho mỗi con người có điều kiện suy nghĩ về những quyền
lợi chính đáng của chính mình khi chung sống trong xã hội.
Trước nhất và cơ bản nhất, đó là các quyền tự do cho mỗi
cá nhân. Mỗi cá thể không còn quá lệ thuộc vào cộng đồng,
mà phải trở thành một thành viên độc lập của cộng đồng
ấy, có quyền có suy nghĩ riêng, đưa ra ý kiến, quan điểm
riêng, và thể hiện bản thân theo cách riêng. Không ai bị buộc
trở thành một cái bóng mờ nhạt, bị chìm lấp vào đám đông
- kể cả đó là cái bóng của vĩ nhân. Tóm lại, bất cứ ai
cũng được quyền thể hiện bản thân, để "tôi phải là
chính tôi".
Đạo đức cao nhất của chủ nghĩa cá nhân là không vi phạm
quyền tự do của các cá nhân khác. Suy ra, chức năng số 1 của
Nhà Nước là tạo điều kiện để mỗi cá nhân thực hiện
đầy đủ các quyền tự do; đồng thời ngăn chặn sự xâm
phạm quyền tự do của cá nhân từ bất cứ cá nhân (hay nhóm)
nào khác. Nhà nước không được phép tự ý gom gộp những cá
nhân thành một đám, nhào nặn để nó "có hình thù vừa ý"
nhằm dễ quản lý và sai khiến cả đám – như Hitler đã làm.
Như vậy, trong khi 87 triệu dân ta hiểu chủ nghĩa cá nhân là
xấu xa, nguy hiểm; thì phần khổng lồ còn lại của nhân loại
lại hiểu khác.
<h2>Thành tựu và sai lầm</h2>
- Một thành tựu trong quá trình ngàn năm tư duy và tiến hoá
của nhân loại là tạo ra khái niệm cá nhân. Đám nô lệ khổ
sai xây Kim Tự Tháp, hoặc khối nông nô lầm than đắp Vạn Lý
Trường Thành không thể có khái niệm cá nhân. Không có chuyện
mỗi nô lệ dám "thể hiện mình". Mỗi người chỉ như con
kiến, không cá tính, bị chìm lấp trong đàn kiến. Đó chính
là tình trạng của mỗi thường dân ở xã hội phong kiến và
càng như vậy ở mọi xã hội trước phong kiến.
Cá nhân, đó là con người độc lập, tuy trừu tượng (không
chỉ ra một ai cụ thể), nhưng lại phổ cập (là bất cứ cá
thể nào trong nhân loại) mà không phân biệt quốc tịch, màu
da, trình độ... Chủ nghĩa cá nhân đặt quyền lợi và hạnh
phúc của mỗi con người lên trên hết. Sau hàng thế kỷ, sự
phát triển và hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa cá nhân đã
đưa đến sự ra đời khái niệm quyền con người (nhân quyền)
như ta thấy hiện nay.
- <span class="underlined-text">Sai lầm lớn nhất:</span> Đó là quan
niệm coi "cá nhân" là... "bản thân mình". Từ đó, coi
chủ nghĩa cá nhân là thứ chủ nghĩa đặt quyền lợi và hạnh
phúc của bản thân mình lên trên hết. Nếu gọi đúng tên, thì
đây là chủ nghĩa vị kỷ (egoism, đối lập với chủ nghĩa
vị tha), chứ không phải là chủ nghĩa cá nhân (individualism,
đối lập với chủ nghĩa tập thể). Hầu hết trường hợp
chống chủ nghĩa cá nhân là do cách hiểu sai lầm này. Càng tai
hại, nếu giới quyền lực cố ý hiểu sai như vậy.
Đương nhiên, đang có hai cách hiểu trong chúng ta
Dân ta được giáo dục để hiểu chủ nghĩa cá nhân theo nghĩa
xấu. Việt Nam ta mượn danh từ "chủ nghĩa cá nhân" chỉ
để làm cái vỏ, và nhét vào đó một nội dung tự quy ước -
khác với nội dung gốc. Xin khẳng định: Đó là quyền của
Việt Nam, miễn là Việt Nam chỉ dùng khái niệm tự quy ước
này trong phạm vi nước ta – và cứ vô tư mà dùng - cho đến
khi nào buộc phải thống nhất với khái niệm chung của thế
giới.
Tuy nhiên, vẫn có một số người Việt có điều kiện tiếp
cận với quan niệm của thế giới. Do vậy, họ có hai cách
hiểu. Và họ sử dụng mỗi cách tuỳ theo tình huống. Không
khó gì tìm ra trên báo chí ta những bài viết gần đây bàn về
chủ nghĩa cá nhân dưới góc độ triết lý, học thuật. Tuy
nhiên, người bàn luận sớm nhất về chủ nghĩa cá nhân - theo
cách hiểu từ gốc – có lẽ là cụ Phan Khôi. Từ trên 70 năm
trước, sau khi lập luận đầy đủ, cụ đã đưa ví dụ: đàn
chim sẻ đã sống theo "chủ nghĩa cá nhân" (mỗi cá thể có
quyền tự quyết định), còn đàn kiến sống theo "chủ nghĩa
tập thể" (mỗi cá thể không có quyền đó).
<h2>Đề xuất và vài nhận định sơ bộ</h2>
- <span class="underlined-text">Đề xuất:</span> Đã tới lúc nên
thay từ "chủ nghĩa cá nhân" bằng chủ nghĩa vị kỷ? Chớ
nên tiếc, vì sự thay thế này chẳng liên quan gì tới "bản
sắc văn hoá" (là cái chúng ta muốn giữ gìn), cũng chẳng
phải sự khác nhau về quan niệm Đông - Tây. Cái chủ nghĩa vị
kỷ này không chỉ là kẻ thù của CNXH mà là kẻ thù của cả
nhân loại. Có điều, sao nó cứ ngang ngược ở nước ta hơn
ở đâu hết.
- <span class="underlined-text">Nhận định</span>
* Chủ nghĩa vị kỷ bị lên án suốt nửa thế kỷ; tới nay
vẫn tiếp tục bị mạt sát nặng nề. Điều đó chứng tỏ ta
rất căm ghét nó, trút bực tức lên nó – vì bất lực với
nó. Không những nó chưa bị "quét sạch" (như cụ Hồ dặn
lại) mà còn phát triển đầy thách thức. Biểu hiện tiêu
biểu nhất là nạn tham nhũng – đã tới mức đe doạ sự sinh
tồn của chế độ. Vấn đề "ai thắng ai" lại được
đặt ra lần nữa, nhưng không phải giữa hai phe (XHCN và TBCN)
như trước đây, mà là ngay trong nội bộ xã hội XHCN ở nước
ta. Mong rằng kết quả đấu tranh lần này sẽ khác lần
trước.
* Là những người duy vật, nhưng chúng ta chỉ có trong tay
biện pháp duy tâm để chống lại nó. Biện pháp quan trọng
nhất tới nay vẫn chỉ là khuyên (hoặc đòi hỏi) mỗi người
phải học tập đạo đức bác Hồ và tự rèn luyện bản thân.
Dường như những đối tượng cần học nhất lại chưa học,
hoặc học chưa đủ. Ngược lại, lòng tin vào chủ nghĩa
Mác-Lênin mà chúng ta cố công vun đắp lại suy thoái tới mức
những văn kiện lớn của đảng phải dùng tới những từ
"phai nhạt lý tưởng", "suy giảm sút ý chí", "sa đoạ
về đạo đức, lối sống"... Nhưng biện pháp sửa chữa cũng
rất duy tâm: Đó là mỗi người phải... tự rèn luyện (rèn
luyện theo hướng nào?).
* Chủ nghĩa? Đó là lý tưởng để theo đuổi cả đời.
Chủ nghĩa vị kỷ đang lộng hành chứng tỏ ngày càng đông
người coi đó là lý tưởng đời mình. Nếu họ lại "rèn
luyện" lòng tin lý tưởng của họ thì nguy quá.
* Liệu có phải chủ nghĩa vị kỷ sinh ra ngay từ trong cơ
chế của chế độ? Bởi vì, từ thập niên 60 tới nay, dài
bằng đời người, nó đã tự chứng minh năng lực tự sinh,
tự phát triển dường như vô địch của nó. Nếu đây là
bệnh tự sinh, tự phát – ví dụ, do độc quyền chia chác
chức vụ - hỏi làm sao cách chữa như hiện nay có thể đưa
lại kết quả?
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6242), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét