<em>Có hai cách để hiểu lầm về Internet. Cách thứ nhất là
ôm giữ ảo tưởng về một thế giới đại đồng online, như
thể Internet là một vốn liếng dân chủ hóa. Những người theo
đuổi ảo tưởng này tin rằng chỉ cần mặc kệ Internet, nó
sẽ tự tiêu diệt các chế độ độc tài, tự làm suy yếu
chủ nghĩa tôn giáo từ chương, và tự làm thất bại các tập
đoàn cai trị.</em>
<center><a
href="http://phiatruoc.info/vi-sao-cac-phong-trao-xa-hoi-nen-lo-di-truyen-thong-xa-hoi-i/mang-xa-hoi-2/"
rel="attachment wp-att-13355"><img
src="http://phiatruoc.info/wp-content/uploads/2014/07/Mang-xa-hoi-2.jpg"
width="560"></a></center>
<span tabindex="0" >Một cách khác, tinh vi hơn, là rơi vào một ý
thức hệ lấy Internet làm trung tâm: chủ nghĩa duy-Internet.
Những tín đồ của chủ nghĩa này vui vẻ thừa nhận rằng
những công cụ kĩ thuật số không phải lúc nào cũng hoạt
động như dự kiến, và có thể được tận dụng bởi những
kẻ thù của nền dân chủ. Đối với họ, Internet chỉ có một
tầm quan trọng thứ yếu; họ hứng thú với ý nghĩa của công
cụ này hơn. Ý nghĩa ẩn chứa trong Internet giờ đã được
giải mã: phi tập trung hóa để đánh bại quyền lực tập
trung, làm việc theo mạng lưới (networking) để đánh bại hệ
thống phân cấp, dựa vào đám đông để đánh bại các chuyên
gia. Để tận dụng triệt để những lợi ích của Internet,
thúc đẩy chủ nghĩa duy-Internet, chúng ta cần tái định hình
thể chế chính trị và xã hội.
Để đi đến chương trình cải cách này, họ phải trải qua
một đoạn đường khá quanh co. Đầu tiên, họ cho rằng Internet
có một logic riêng, và logic này đang tái định hình một loạt
các ngành công nghiệp và các nền tảng kĩ thuật số. Hãy nghe
Clay Shirky – người phát ngôn quen thuộc nhất của Ý tưởng
McLuhanesque, hay ý tưởng rằng Internet có một logic mạch lạc
– giải thích vì sao chúng ta đang rất lo lắng về những đe
dọa của Facebook đối với quyền riêng tư:
"Chúng ta đang lo lắng về sự riêng tư trên Facebook theo cái
cách mà nền công nghiệp âm nhạc bị ám ảnh bởi Napster, và
ngành công nghiệp báo chí bị ám ảnh bởi Craigslist. Nói cách
khác, logic mà Facebook đang phơi bày vốn đã tiềm ẩn trong bản
thân Internet, trong tất cả các trang mạng, và hiện tượng
Facebook chỉ là một trong những biểu hiện quen thuộc của nó
thôi".
Khi logic khó nắm bắt của Internet đã được xác định,
những người theo chủ nghĩa duy-Internet bắt đầu đi quảng bá
những ý tưởng mới lạ về nó. Chẳng hạn, Yochai Benkler, một
học giả ngành luật ở Harvard, đã khéo léo giới thiệu logic
của Internet bằng cách mô tả thế giới đáng kinh ngạc của
Wikipedia, phần mềm mã nguồn mở và file-sharing. Sau đó, ông
còn dùng chúng để dệt nên một câu chuyện lớn hơn về bản
chất của con người. Đối với Benkler, Internet đã chứng minh
rằng con người có bản chất tốt đẹp, ham hợp tác; và
những hệ thống chính trị của chúng ta, vốn được định
hình bởi quan điểm đen tối của học thuyết Hobbes về con
người tự nhiên, chưa bao giờ là đủ để tạo nên một sự
tương tác xã hội đúng nghĩa.
Thay vì xem Internet như một công cụ, Benkler chủ yếu coi nó
như một ý tưởng để chứng minh (hoặc bác bỏ) những lí
thuyết triết học về cách thức vận hành của thế giới. Ông
tin rằng nó đang tiết lộ một sự thật, rằng con người
thích hợp tác với nhau. Không đáng ngạc nhiên, khi Internet chỉ
chiếm vài chương trong cuốn sách gần đây nhất của Benkler.
Trong phần còn lại, ông triển khai những nghiên cứu mới nhất
trong sinh học tiến hóa, khoa học thần kinh và kinh tế học
thực nghiệm, để tìm ra linh hồn của Internet trong sự tương
tác giữa Toyota và các ngư dân đánh bắt tôm hùm, hoặc giữa
những nông dân Tây Ban Nha và chiến dịch tranh cử của Obama
năm 2008.
Nỗ lực này, nhằm tái khám phá những giới hạn và chủng
loại trong thực tế của một nền văn hóa Internet được cho
là thống nhất, là ý tưởng quan trọng đằng sau chủ nghĩa
duy-Internet. Trong việc xác định cái gì là khả tri, trong những
giới hạn nào, và vì những mục đích nào, chủ nghĩa
duy-Internet tạo nên một nhận thức luận mới lạ của riêng
nó. Thực ra, về mặt bản chất, nếu không tính tới sự khác
biệt giữa hai thần thánh được các tín đồ thờ phụng, thì
chủ nghĩa này cũng tương tự như anthropocentrism (chủ nghĩa
lấy con người làm trung tâm). Hầu hết các tín đồ của chủ
nghĩa duy-Internet, theo truyền thống, vẫn giữ im lặng về bản
chất nửa-tôn-giáo của nó. Nhưng sau cùng, với việc xuất
bản cuốn "Tương Lai Hoàn Hảo" của Steven Johnson, họ cũng
đã có một bản tuyên ngôn tóm tắt những giáo lí chính trong
thế giới quan của mình, và tuyên ngôn này bán rất chạy.
Cũng như Shirky và Benkley, Johnson đang phải vật lộn với
những câu hỏi hóc búa về ý nghĩa của Internet. Theo kết luận
của ông này, thì lịch sử của Internet đã chứng minh rằng so
với sự tập quyền truyền thống, sự tản quyền sẽ thích
hợp hơn. Những giao thức Internet đầu tiên được xây dựng
trên nguyên tắc chuyển mạch gói, trong đó dữ liệu cần
truyền được chia thành các gói, gửi đi bằng những đường
truyền riêng biệt, rồi được tập hợp và ráp lại khi tới
nơi. Các gói thông tin có thể du hành qua vô số tuyến đường
khác nhau, và hoàn toàn độc lập với nhau, nên một thẩm
quyền tập trung là không cần thiết. Google và Wikipedia cũng
được phát triển dựa trên tính phi tập trung hóa. Chẳng hạn,
để xếp hạng các trang web một cách hợp lý, Google nghiên cứu
xem các site đó liên kết như thế nào với nhau. Chỉ số liên
quan của Google, sau đó, được hình thành từ quyết định cá
nhân của hàng triệu chủ sở hữu các trang web, chứ không
được định đoạt bởi kế hoạch của một quyền lực tập
trung nào.
Johnson thậm chí còn tuyên bố rằng việc tạo ra ARPANET –
tiền thân của Internet, được Lầu Năm Góc tài trợ – và
TCP/IP – giao thức truyền thông quan trọng nhất của Internet –
là "những cột mốc quan trọng trong lịch sử triết học
chính trị". Đây là một tuyên bố quả quyết. Để bổ trợ
cho nó, ông viết tiếp: "ARPANET là một hệ thống được phi
tập trung hóa một cách triệt để, mà bằng cách nào đó, đã
được sinh ra bởi một cơ quan có lối tổ chức siêu tập
trung". Hệ thống này dựa vào "những cấu trúc có tính
lỏng, năng động, thiếu sự kiểm soát tập trung và phân
cấp". Johnson gọi những cấu trúc lỏng này là "peer
networks" (mạng ngang hàng). Theo ông, hình thức tổ chức này
đã xuất hiện trong những dự án sáng tạo có trước Internet.
Với ý kiến của Johnson, rằng cấu trúc tản quyền đã thúc
đẩy sự phát triển của không chỉ cơ sở hạ tầng Internet,
mà còn cả những dự án chuyên đề của nó như Wikipedia, chúng
ta trở lại với chủ nghĩa duy-Internet và ý tưởng rằng có
một logic chặt chẽ đang vận hành Internet và những thành phần
của nó, như phần cứng phần mềm, những nền tảng và người
sử dụng. Logic này có thể sẽ không giải quyết được mọi
vấn đề của thế giới, nhưng nó nên là phản ứng mặc
định của chúng ta trước những điểm bất hợp lí trong tình
hình xã hội và chính trị hiện nay. "Khi một nhu cầu xuất
hiện trong xã hội mà chưa được đáp ứng, việc đầu tiên
chúng ta nên làm là xây dựng một mạng ngang hàng để giải
quyết nhu cầu này".
Làm sao chúng ta có thể không cải cách thế giới xung quanh
mình, khi ta biết rằng một thứ bất thường như Wikipedia đang
thật sự hoạt động? "Wikipedia chỉ là sự khởi đầu" –
Johnson say mê nói." Chúng ta có thể học hỏi từ thành công
của nó để xây dựng những hệ thống mới nhằm giải quyết
các vấn đề trong giáo dục, hành chính, chăm sóc sức khỏe,
cộng đồng địa phương, và một lượng vô hạn các lĩnh vực
khác mà con người từng trải nghiệm". Những dự án như
Wikipedia chỉ là một lời nhắc nhở rằng logic của Internet là
cách thức đúng đắn để vận hành thế giới; và khi chúng ta
dựa vào nó để sửa sang lại những tổ chức và hoạt động
của mình cho phù hợp, nó sẽ giúp giải quyết những vấn đề
khó nhắn nhất của chúng ta.
Đối với Johnson, Internet không phải là giải pháp, mà là một
cách thức hiệu quả để nghĩ về giải pháp. Ông tuyên bố:
"Người ta có thể vừa sử dụng Internet để trực tiếp cải
thiện đời sống dân chúng, vừa học hỏi cách thức tổ chức
của nó để cải thiện cách thức vận hành của chính quyền
thành phố, hoặc các thức giảng dạy mà hệ thống trường
học áp dụng cho học sinh". Nhưng giải pháp này thuộc loại
nào? Phải chăng Johnson chỉ là một kẻ theo chủ nghĩa tự do
cá nhân nấp sau những thông điệp về Internet? Sau tất cả,
chẳng phải chương trình nghị sự mà ông đề nghị vẫn xoay
quanh việc thu hẹp chính phủ, chọc thủng những nỗ lục cải
cách tốn kém, và thay thế chúng bằng những giải pháp từ
dưới lên theo mô hình Wikipedia hay sao? Johnson gạt đi những
chỉ trích này bằng cách giới thiệu ý thức hệ của riêng
ông – "chủ nghĩa thăng tiến ngang hàng" – theo đó thừa
nhận rằng chúng ta cần giữ lại một chính phủ lớn và tinh
thần cải cách của nó, nhưng cũng cần thúc đẩy các quan
chức suy nghĩ theo những cách mới mẻ hơn,
thân-thiện-với-Internet hơn, để họ dần hiểu ra rằng các cá
nhân có thể không thông minh bằng các đám đông và các mạng
lưới.
Để đi đến kết luận này, Johnson so sánh phương pháp tiếp
cận theo chiều ngang của Kickstarter – một nền tảng trực
tuyến, nơi người trong các ngành công nghiệp sáng tạo có thể
huy động vốn từ người hâm mộ, với cách tiếp cận từ
trên xuống của Quỹ Nghệ thuật Quốc gia (NEA). Cần lưu ý
rằng trong năm 2012, Kickstarter đã quyên được nhiều tiền hơn
toàn bộ ngân sách của NEA cộng lại. Johnson cho rằng thay vì
phá dỡ NEA vì chuyện đó, chúng ta nên tìm cách làm cho NEA trở
nên giống Kickstarter hơn. Và chúng ta có thể áp dụng những
bài học tương tự ở nhiều nơi khác. Johnson kêu gọi các
chính phủ tưởng tượng cách thức mà "các nguyên tắc cốt
lõi của Internet có thể được áp dụng để giải quyết các
loại vấn đề khác nhau – những vấn đề đang xảy ra với
các địa phương, các nghệ sĩ, các công ty dược, trường
học, phụ huynh".
Lập luận của Johnson là thế này: trước thời Internet, các
tổ chức của chúng ta không thể có tính tương tác cao, tính
phi tập trung hóa và phi lãnh đạo như Wikipedia và Kickstarter
đang có. Ngày nay chúng có thể, và cũng nên có những tính
chất kể trên. "Trước thời Internet, chúng ta không có
Kickstarter hoặc Wikipedia vì chi phí để tổ chức và kết nối
một lượng người như vậy là quá lớn", ông viết. Bây
giờ, khi chi phí đã giảm, không còn lí do chính đáng để hệ
thống phân cấp tồn tại lâu hơn.
<span tabindex="0" >* * *
<span tabindex="0" >Trong suốt cuộc trò chuyện về triết học
chính trị của mình, Johnson thậm chí đã không đặt ra cả
những câu hỏi triết học căn bản nhất. Sẽ phải nhìn nhận
thế nào, nếu độ tương tác hạn chế của nền dân chủ trong
thời kì tiền-Wikipedia không chỉ là hệ quả của chi phí lớn,
mà còn xuất phát từ nỗ lực nhổ bỏ tận gốc chủ nghĩa
dân túy và bảo vệ quyết định của các chuyên gia? Nói cách
khác, nếu một số tổ chức công né tránh việc mở rộng khả
năng tham gia của người dân vì một lí do đơn giản là nó
chẳng có gì để làm với việc kết nối, thì trong trường
hợp này, phải chăng "logic Internet" là giải pháp cho một
vấn đề không tồn tại?
Để hiểu vì sao Johnson không hề cân nhắc những câu hỏi quá
rõ ràng ấy, phải nhìn rõ không gian giới hạn của chiến
trường chính trị mà ông đang tham gia. Những phân tích của
ông chủ yếu xoay quanh cấp độ thành phố. Ông rất hiếm khi
nhắc tới hệ thống quốc tế hoặc các nhà nước – quốc
gia. Những ví dụ ưa thích của ông về "chủ nghĩa thăng
tiến ngang hàng" – Đường Dây Nóng 311 của thành phố New
York, nơi bất cứ ai tìm kiếm thông tin về các vấn đề của
thành phố đều được chào đón bởi một nhân viên tổng
đài, rồi chuyển hướng đến nguồn thông tin phù hợp; và
sáng kiến SeeClickFix, thứ cho phép bất cứ ai sử dụng Internet
đều có thể thông báo với nhà chức trách về các vấn đề
của khu dân cư – cả hai đều xoay quanh việc điều hướng
hoặc sửa chữa cơ sở hạ tầng đô thị đang hư hoại.
Những hệ thống giúp tập hợp và phân phát thông tin theo cách
tốt hơn chắc chắn sẽ giải quyết được nhiều vấn đề,
nhưng đó là những vấn đề rất đặc biệt. Giờ hãy lấy
một ví dụ khác: liệu sự can thiệp miễn cưỡng của Hoa Kỳ
ở Syria có thể được đổ lỗi cho sự thiếu thông tin hay
không? Hay thay vào đó, nó xuất phát từ sự thiếu ý chí và
vô nguyên tắc? Liệu việc áp dụng logic tham gia của Kickstarter
cho Quỹ Quốc gia vì Dân chủ (NED) hay ban hoạch định chính
sách của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ có giúp cải thiện những chính
sách thúc đẩy dân chủ hay không? Hay nó chỉ làm tăng những
đòi hỏi truy tìm Joseph Kony từ đám người theo chủ nghĩa dân
túy? Chẳng phải việc hạ thấp rào cản đối với sự tham gia
của công chúng cũng có thể gây tê liệt hệ thống, như những
gì đã xảy ra ở California hay sao?
Các tổ chức chính trị của chúng ta thường xuyên đối mặt
với những vấn đề không xuất phát từ sự thiếu thông tin.
Tuy nhiên, sự bó buộc trong qui mô thành phố của Johnson đã
khiến ông kết luận một cách sai lầm rằng hầu hết các vấn
đề đều xuất phát từ những khoảng trống thông tin, thứ có
thể được lấp đầy bằng các dữ liệu tốt hơn một cách
dễ dàng, nhanh chóng và không tốn kém. Ông không hề đề cập
đến việc một số vấn đề (ngay cả ở cấp thành phố) chỉ
có thể được giảm nhẹ thông qua thương lượng, chứ không
thể giải quyết triệt để, vì chúng nổi lên từ sự đối
lập giữa các nhóm lợi ích, chứ không phải từ khoảng trống
thông tin. Thế giới của Johnson là một thế giới hậu ý thức
hệ, khi lịch sử đã chấm dứt, và chính trị đã bị thu hẹp
tới mức chỉ xoay quanh việc sửa chữa các ổ gà và xem xét
ứng dụng các bằng sáng chế. Trong thế giới tưởng tượng
này, tội ác duy nhất được tính đến là sự lười biếng
của các quan chức, thứ ngăn họ công bố dữ liệu ở những
định dạng mà công chúng có thể dễ dàng dùng máy tính cá
nhân để truy cập.
Những dự án như 311 và SeeClickFix gần như không bị phản
đối bởi bất cứ ai. Sau cùng, ai muốn phản đối một cách
thức nhanh và hiệu quả hơn để thông báo cho nhà chức trách
về các ổ gà? Nhưng sự tham gia của công chúng vào các quyết
định ngân sách – một ví dụ yêu thích khác của Johnson –
thì không hề như thế. Phương thức này là một nỗ lực cải
cách xuất phát từ thành phố Porto Alegre của Brazil, dựa trên
nguyên tắc rằng tiếng nói của cộng đồng địa phương phải
có tác động đến việc chi tiêu ngân sách của họ. Nó gây
tranh cãi hơn nhiều so với 311 khi đe dọa tước bỏ quyền lực
của các quan chức, cùng những nhà qui hoạch và nhà phát triển
bất động sản đã gây dựng được những đường dây tham
nhũng bền chặt, để chuyển vào tay một nhóm thiệt thòi khi
trước: người dân.
Trong thế giới tưởng tượng của Johnson, việc chuyển
nhượng quyền lực diễn ra suôn sẻ hoàn toàn. Không khó để
hiểu vì sao: lý thuyết duy-Internet trong chính trị của ông quá
nông cạn. Hãy nhớ rằng Wikipedia là một trang web mà bất cứ
ai cũng có thể chỉnh sửa. Johnson không thể giải thích những
bối cảnh quyền lực và tình trạng bất bình đẳng đã định
hình môi trường hiện nay. Một khi những điều kiện này
được bổ sung vào bài toán, việc gia tăng mức độ tản
quyền và sự tham gia của dân chúng sẽ ít khả thi hơn nhiều.
Ngay cả Wikipedia cũng đã cho chúng ta thấy một câu chuyện
phức tạp hơn nhiều về việc ủy quyền: đúng là mọi người
đều có quyền chỉnh sửa nội dung trên trang này, nhưng không
phải phần chỉnh sửa của bất cứ ai cũng được bảo tồn
cho hậu thế. Việc này lại phụ thuộc phần lớn vào những
cuộc đấu tranh chính trị và quyền lực trên Wikipedia.
Phương thuốc chính trị hạng hai của Johnson biến lập luận
của ông thành một câu chuyện cổ tích hão huyền. Hãy lấy
các quyết định ngân sách có sự tham gia của người dân làm
ví dụ. Các học giả đã xác định được ba thách thức sẽ
làm sụp đổ những cải cách kiểu này: vấn đề thực thi,
sự bất bình đẳng và sự cấu kết. Vấn đề đầu tiên,
rất hiển nhiên, là cả các chính phủ lẫn các tổ chức phi
chính phủ đều không muốn nhường quyền ra quyết định về
ngân sách cho các công dân. Vấn đề thứ hai cũng dễ dàng nắm
bắt: những người yếu thế trong xã hội thường không muốn
tham gia vào những chương trình như vậy, vì họ vừa không có
thời gian để tham dự các buổi hội họp, vừa không có đủ
tự tin để phát biểu ý kiến của mình. Và cuối cùng, kiểu
ra quyết định ngân sách này có thể được sử dụng để thu
phục những nhóm xã hội dân sự ngang bướng. Bằng cách cho
chúng chơi với một khoản ngân sách nhỏ, và tích hợp chúng
vào những cấu trúc nhà nước hiện hành, chính phủ có thể
vô hiệu hóa nhiều lực lượng phi chính phủ mạnh.
Cả ba vấn đề này đều có thể khắc phục, khi các nhóm
yếu thế học cách từ chối cái ôm chặt của nhà nước bằng
việc tổ chức thành các liên minh. Ở Porto Alegre, nơi ý tưởng
này xuất phát, cả ba trở ngại đều đã được vượt qua.
Nhưng Johnson không hề đề cập tới lí do khiến người ta làm
được điều đó. Trong thực tế, việc để người dân tham gia
vào các quyết định ngân sách là chương trình mũi nhọn của
đảng Lao động – đảng cầm quyền quyền ở Porto Alegre trong
thời gian từ năm 1989 đến năm 2004. Ý tưởng về quyền tham
gia lớn hơn cho cộng đồng không chỉ phản ánh lí tưởng cánh
tả của đảng, nó còn là một biện pháp để gạt bỏ chủ
nghĩa bảo trợ, thứ đã cản trở những cải cách ở Brazil
trong nhiều thập niên.
Thí nghiệm Porto Alegre đã không thành công nếu không được
tiến hành bằng một nỗ lực tập quyền. Ở đây, tập quyền
là phương tiện để đạt được sự tản quyền sau đó. Nếu
không có những cấu trúc được tổ chức tốt, tập quyền và
phân cấp để đẩy lùi những lợi ích cố hữu, những nỗ
lực để tăng cường sự tham gia của dân chúng trong nền chính
trị có thể sẽ đổ bể, và thậm chí còn khiến những nhóm
yếu thế bị tước bớt quyền lực. Đây là chuyện đã xảy
ra từ trước thời Internet, và, rất có thể, sẽ còn tiếp
diễn rất lâu.
Nhưng Johnson hoàn toàn mù quáng để nhận ra ưu điểm của sự
tập quyền. Trong cuộc thảo luận về 311, ông ca ngợi một
thực tế rằng người ta đã gọi đến đường dây nóng này
để có cái nhìn vĩ mô tốt hơn về những vấn đề của thành
phố. Nhưng cái nhìn này là không đáng kể so với lí do chính
khiến hệ thống 311 hoạt động: quyết định của Thị
trưởng Bloomberg về việc tập trung hóa – chứ không phải phi
tập trung hóa – cách giải đáp thắc mắc về thành phố của
ông. Đây là cách mà Accenture, công ty hỗ trợ New York trong
việc chuyển sang hệ thống 311, mô tả về nguồn gốc của dự
án:
"Trước 311, những khách hàng tìm kiếm sự hỗ trợ của
chính phủ phải đối mặt với hơn 4,000 mục trên 14 trang danh
bạ điện thoại của thành phố New York, và hơn 40 trung tâm
điện thoại để chuyển thắc mắc cho những sở ban chịu
trách nhiệm. Viễn cảnh mà thị trưởng phác họa là một
đường dây giải đáp hiệu suất cao, tập trung, đa năng, thông
qua một số điện thoại dễ nhớ là 311″.
(Còn tiếp…)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://www.danluan.org/tin-tuc/20140702/evgeny-morozov-vi-sao-cac-phong-trao-xa-hoi-nen-lo-di-truyen-thong-xa-hoi-i),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét