Báo Người đưa tin có hẳn một chuyên mục về những tranh
cãi chung quanh cáo buộc đạo văn trong luận án tiến sĩ của
ông Hoàng Xuân Quế. Theo dõi những diễn biến trong vụ này tôi
thấy hình như người ta nhầm lẫn giữa đạo đức khoa học
và pháp lí. Để biết đầu đuôi câu chuyện tôi tóm lược
câu chuyện như sau (trước là để tôi hiểu, sau là lưu làm tư
liệu và chia sẻ cùng các bạn đọc):
http://www.nguoiduatin.vn/ev65/tranh-cai-xung-quanh-luan-an-cua-tien-sy-hoang-xuan-que.html
Ông Hoàng Xuân Quế tốt nghiệp tiến sĩ từ Đại học Kinh tế
Quốc dân (nghe nói là một "trường lớn" của Việt Nam) từ
năm 2003, nay đã được phong hàm phó giáo sư. Đột nhiên, năm
nay có người (Gs Nguyễn Văn Nam) cáo buộc rằng một phần
luận án tiến sĩ của ông là cóp từ luận án của ông Mai
Thanh Quế (bảo vệ trước ông HXQ 1 năm). Thanh tra Bộ Giáo dục
và Đào tạo kết luận rằng quả thật có đạo văn, và Bộ ra
quyết định tước bằng tiến sĩ của ông HXQ.
Nhiều người phản ứng quyết định của Bộ một cách dữ
dội. Những người hướng dẫn luận án của ông HXQ và Mai
Thanh Quế đều cho rằng Bộ GDĐT làm sai, rằng không có dấu
hiệu đạo văn, rằng luận án được hội đồng chấm 7/7
(xuất sắc), hội đồng gồm những chuyên gia "đầu ngành"
thì làm sao sai được, v.v. Nhưng những người phản đối đều
không chịu nhìn vào sự thật: khoảng 34% nội dung luận án
của ông HXQ trùng hợp với luận án của ông MXQ trước đó!
Đã có người làm thống kê so sánh hai luận án một cách công
phu và con số phần trăm trùng hợp rất gần với kết luận
của Bộ GDĐT.
Nhưng nay câu chuyện có một cái "twist" mới về pháp lí.
Báo Người đưa tin phỏng vấn một luật sư ở Hà Nội về
vấn đề này, và ông luật sư nói rằng "Kết luận của Bộ
Giáo dục vi phạm nghiêm trọng pháp luật". Thật ngạc nhiên!
Tôi phải cố công đọc hết bài phỏng vấn để biết Bộ
GDĐT vi phạm luật gì. Đọc xong bài này tôi phải nói là tình
trạng học thuật ở bên nhà quả là một câu chuyện buồn.
Những người có học như thế mà còn không biết đạo văn là
gì thì làm sao giảng dạy cho ai. Là người quan tâm đến vấn
đề này nhiều năm qua, và đã từng viết nhiều bài, nên tôi
muốn nhân bài phỏng vấn để bàn qua 3 điểm liên quan đến
thế nào là đạo văn, dung lượng luận án, và vai trò của
người bình duyệt luận án.
Nhưng trước hết tôi muốn nhấn mạnh rằng đạo văn (và vài
hành vi khác) trong học thuật là thuộc về đạo đức khoa học
chứ không phải luật pháp. Chuẩn mực đạo đức không phải
là luật pháp, mà là những qui ước hay điều lệ về hành xử
được các thành viên trong ngành nghề chuyên môn chấp nhận
như là những kim chỉ nam cho việc hành nghề. Trong hoạt động
khoa học, hai chữ "hành xử" ở đây bao gồm các lĩnh vực
chuyên biệt như thí nghiệm, xét nghiệm, giảng dạy và huấn
luyện, phân tích dữ liệu, quản lí dữ liệu, chia sẻ dữ
liệu, xuất bản ấn phẩm, trình bày công trình nghiên cứu
trước công chúng, và quản lí tài chính. Nếu thành viên trong
ngành nghề vi phạm những chuẩn mực đạo đức khoa học thì
sẽ bị trừng phạt (chứ không đi tù). Chẳng hạn như ông
cựu Bộ trưởng Quốc phòng Đức Karl-Theodor zu Guttenberg đạo
văn trong luận án tiến sĩ của ông, và hệ quả là ông bị
trường rút lại bằng tiến sĩ. Cũng có lẽ vì xấu hổ nên
ông tự xin từ chức bộ trưởng. Do đó, nói rằng không có
qui định pháp luật về đạo văn nên không thể kết luận gì
về đạo văn là … nguỵ biện.
<strong>Thế thì câu hỏi đặt ra: đạo văn là gì?</strong> Câu
hỏi này cần bàn ở đây vì khi bàn về luận án của ông
Hoàng Xuân Quế, ông luật sư viết:<em> "Đặc biệt là về
bản chất vụ việc, nếu ông Hoàng Xuân Quế có 'chép' tài
liệu của người khác, thì cũng là hành vi trích dẫn. Không có
quy định của pháp luật về việc thế nào là 'đạo văn'
và phải trích dẫn thế nào trong Luận án, nên không có cơ sở
kết luận ông Hoàng Xuân Quế trích dẫn hay sao chép 'không
hợp pháp'."</em> Tôi thấy câu này có vài điều cần bàn
thêm. Theo tôi biết chẳng có luật pháp nước nào qui định
thế nào là đạo văn cả, vì như đề cập trên, đây là vấn
đề đạo đức học thuật. Nhưng bất cứ ai làm trong khoa học
đều biết thế nào là đạo văn hay có vài ý niệm căn bản
về đạo văn.
Một luận án, luận văn, hay bài báo khoa học là một tác phẩm
/ công trình học thuật. Đứng tên tác giả công trình đó có
nghĩa là chịu trách nhiệm về nội dung trong công trình, và
nội dung bao gồm những dữ liệu hay diễn giải của tác giả.
Luận án không chỉ đơn thuần là sao chép từ nguồn khác
được.
Đạo văn được định nghĩa là sử dụng ý tưởng hay câu văn
của người khác một cách không thích hợp (tức không ghi rõ
nguồn gốc), đặc biệt là việc trình bày những ý tưởng và
từ ngữ của người khác trước các diễn đàn khoa học và
công cộng như là ý tưởng và từ ngữ của chính mình. Ở
đây, "Ý tưởng và từ ngữ của người khác" có nghĩa là:
sử dụng công trình hay tác phẩm của người khác, lấy ý
tưởng của người khác, sao chép nguyên bản từ ngữ của
người khác mà không ghi nguồn, sử dụng cấu trúc và cách lí
giải của người khác mà không ghi nhận họ, và lấy những
thông tin chuyên ngành mà không đề rõ nguồn gốc.
Có thể lấy thêm một ví dụ để hiểu rõ vấn đề trích
dẫn và đạo văn. Giả dụ rằng chị Thanh Hương phát hiện gen
ABC có liên quan đến bệnh còi xương, và nghiên cứu sinh muốn
trích dẫn công trình này. Nếu nghiên cứu sinh viết rằng
"Nghiên cứu trên 150 bệnh nhân gốc Việt cho thấy gen ABC là
một trong những yếu tố tăng nguy cơ bệnh còi xương" thì
được xem là vi phạm đạo đức học thuật. Nhưng nếu nghiên
cứu đó viết "Nghiên cứu trên 150 bệnh nhân gốc Việt cho
thấy gen ABC là một trong những yếu tố tăng nguy cơ bệnh còi
xương (Thanh Hương 2007)" thì không vi phạm đạo đức học
thuật. Cái khác biệt giữa 2 câu văn là trích dẫn nguồn. Dùng
ý tưởng hay thông tin của người khác thì phải trích dẫn
nguồn; không trích dẫn là vi phạm đạo đức khoa học và
được xem là đạo văn vì nó cho người đọc cảm nhận [sai]
rằng người viết là tác giả của thông tin đó.
Có thể xem qua vài đoạn trong luận án của hai ông Hoàng Xuân
Quế (HXQ) và Mai Thanh Quế (MTQ) rất giống nhau về cấu trúc:
Tên tiêu đề:
HXQ: Học thuyết Karl Marx về tiền tệ.
MTQ: Học thuyết Karl Marx về tiền tệ.
Thống kê: 19/24 câu trong luận án của ông HXQ trùng hợp với
luận án của ông MTQ.
HXQ: Học thuyết số lượng tiền tệ cổ điển.
MTQ: Học thuyết số lượng tiền tệ cổ điển.
Thống kê: 16/18 câu trong luận án của ông HXQ trùng hợp với
MTQ.
Có thể xem thêm ở đây:
https://docs.google.com/file/d/0B_5Y8N3xZy_LNm1hOEFicUhHMEk/edit
Và rất nhiều đoạn như thế. Chú ý là ngay cả tiêu đề mà
cũng trùng hợp nhau!
Các bạn quan tâm có thể tham khảo luận án của ông Mai Thanh
Quế:
https://docs.google.com/file/d/0B_5Y8N3xZy_LN1AzTDJPSXZfUlE/edit
và luận án của ông Hoàng Xuân Quế ở đây:
https://docs.google.com/file/d/0B_5Y8N3xZy_LOHRwTnl5ZEYwMXc/edit
Trích dẫn mà không ghi nguồn là một hình thức đạo văn.
Người đi sau đứng trên vai của người đi trước. Một luận
án dĩ nhiên phải có trích dẫn từ nhiều nguồn đã được
lưu trữ trước đây. Nhưng trích dẫn phải tuân thủ theo
những qui ước khoa học. Qui ước này bao gồm cách trích dẫn
tài liệu, cách viết hay diễn giải, cách ghi nguồn, v.v. Ở
nước ngoài, học trò trung học và sinh viên đại học đều
phải biết những qui ước rất cơ bản này. Ở Việt Nam cũng
có sách vở và tài liệu về những qui ước trích dẫn tài
liệu khoa học. Chẳng hạn như có một qui ước đơn giản là
khi dùng hay sao chép <em>hơn 3 hay 4 từ liên tục</em> từ một
nguồn thì cần phải để trong ngoặc kép hoặc đề nguồn.
Trích dẫn mà không ghi nguồn là đạo văn. Ở đây, có đến
34% câu chữ trong luận án của ông HXQ trùng hợp với luận án
của ông MTQ thì tôi nghĩ rất khó thuyết phục rằng sự trùng
hợp đó không phải là đạo văn.
<strong>Thứ hai là vấn đề đạo văn có liên quan gì đến dung
lượng luận án?</strong> Ông luật sư còn lí giải rằng Bộ
GDĐT có qui định <em>"Luận án tiến sĩ có khối lượng
khoảng 100 trang A4, trong đó trên 50% là trình bày các kết quả
nghiên cứu và biện luận của riêng nghiên cứu sinh. Như vậy,
thì đương nhiên phải hiểu rằng, Bộ Giáo dục và Đào tạo
đã cho phép nghiên cứu sinh được đưa vào Luận án dưới 50%
nội dung không phải là của mình?"</em> Trước hết, tôi rất
ngạc nhiên là Bộ GDĐT lại đề ra những qui định thuộc về
học thuật như thế này! Đáng lẽ đây là việc làm của
đại học, chứ không phải của Bộ.
Nhưng vấn đề ở đây là "nội dung" gì. Nội dung là thông
tin hay từ ngữ? Dùng thông tin của người khác mà không trích
dẫn là phạm tội đạo văn. Dùng từ ngữ của người khác mà
không để trong ngoặc kép cũng là đạo văn. Do đó, không thể
biện minh rằng nghiên cứu sinh có thể dùng 50% thông tin hay câu
văn của người khác là chấp nhận được. Dùng thông tin của
người khác nhưng được viết lại bằng từ ngữ của mình và
có trích dẫn thì mới đúng qui ước khoa học.
Dù gì đi nữa thì tôi e rằng lí giải này cũng là một nguỵ
biện. Một luận án, cho dù 100 hay 500 trang, thì vẫn phải có 4
phần chính: dẫn nhập, phương pháp, kết quả, và định
hướng tương lai. Phần dẫn nhập, tác giả làm một tổng quan
về đề tài nghiên cứu, và dĩ nhiên phải trích dẫn từ
nguồn khác. Phần này thường chiếm 1/5 luận án (về số
trang). Tổng quan xong, tác giả phải nhận ra khoảng trống tri
thức và đề ra mục tiêu nghiên cứu để lấp vào những
khoảng trống tri thức đó. Phần này chẳng có dữ liệu nào
là của tác giả, nhưng chữ nghĩa PHẢI LÀ của tác giả.
Phần kết quả thì bắt buộc 100% phải là của tác giả.
Phần kết quả là "trái tim" của luận án, nên nếu trái tim
này của người khác thì làm sao chấp nhận được. Phần
định hướng tương lai có thể trích dẫn từ nguồn khác,
nhưng chữ nghĩa PHẢI LÀ của tác giả. Do đó, không nên có
những qui định kì quặc với những con số lạ lùng và phi khoa
học như 50%.
<strong>
Thứ ba là vai trò của người duyệt luận án và đạo
văn</strong>. Ông luật sư biện minh rằng luận án của ông
Hoàng Xuân Quế đã được hội đồng chấm Luận án cấp nhà
nước thông qua và cho điểm 7/7. Ông lí giải rằng nếu luận
án có đạo văn thì "<em>sai phạm của ông Quế chỉ là phụ,
mà sai phạm chính phải là của những người phản biện và
các thành viên Hội đồng vì đã vi phạm các quy định tại
Điều 26 Quy chế.</em>" Ở đây, vấn đề bị đánh tráo sang
hội đồng chấm luận án! Đúng là Hội đồng cũng có trách
nhiệm một phần về chất lượng luận án, nhưng Hội đồng
không có nhiệm vụ thẩm định đạo văn.
Tôi nghĩ có lẽ ông luật sư vì chưa am hiểu hoạt động
nghiên cứu khoa học nên phát biểu hơi lệch. Chuyên gia bình
duyệt có nhiệm vụ chính là thẩm định luận án về mặt ý
tưởng và phương pháp, chứ họ không có nhiệm vụ kiểm tra
đạo văn. Rất hiếm ai có thể phát hiện đạo văn trong một
luận án dài cả vài trăm trang. Mỗi chuyên gia tập trung vào
vài khía cạnh trong luận án mà họ quan tâm, và do đó, không
thể kì vọng họ phát hiện đạo văn trong các phần khác của
luận án. Trong thực tế có người phát hiện đạo văn một
cách tình cờ (và tôi có kinh nghiệm cá nhân về phát hiện
đạo văn) chứ rất khó làm một cách có hệ thống.
Nói cho công bằng, khi sự việc tiêu cực xảy ra thì 2 người
chịu trách nhiệm chính là nghiên cứu sinh và người thầy/cô
hướng dẫn. Nếu thầy cô hướng dẫn tốt thì nạn đạo văn
rất khó xảy ra. Ở nước ngoài, thầy trò gặp nhau hàng tháng,
thậm chí hàng tuần. Hết họp nhóm, họp lab, đến họp toàn
khoa, và mỗi lần kết quả được trình bày thì ai cũng soi mói
kĩ, rất khó có chuyện nguỵ tạo dữ liệu. Thầy cô khi sửa
bài cho nghiên cứu sinh cũng phải đọc kĩ, sửa từng bước,
thì rất khó có nạn đạo văn xảy ra. Nhưng tôi thấy rất
nhiều thầy cô hướng dẫn ở Việt Nam chưa làm đúng vai trò
của người hướng dẫn, họ để cho nghiên cứu sinh "tự
bơi" là chính. Đó cũng là một trong những lí do tại sao
nạn đạo văn ở VN khá phổ biến so với nước ngoài.
Nhưng tôi cũng nghĩ không nên qui kết "tội" cho ông Hoàng Xuân
Quế, vì đây là vấn đề hệ thống và "hệ thống" phải
chịu trách nhiệm một phần. Hệ thống ở đây là các đại
học chưa có những qui chế, hướng dẫn cụ thể thế nào là
đạo văn, và chưa có cơ chế xử lí vấn đề. Ở nước
ngoài, khi nghiên cứu bắt đầu nghiên cứu, họ được trang
bị những kiến thức về đạo đức khoa học (kể cả đạo
văn), và cảnh báo rằng "luật chơi" học thuật là nếu nghiên
cứu sinh vi phạm thì sẽ bị tước bằng. Trong thực tế ở
nước ngoài cũng xảy ra vài vụ đạo văn, và việc tước
bằng rất hiếm khi xảy ra vì người ta cho nghiên cứu sinh cơ
hội để chỉnh sửa. Tôi nghĩ trong trường hợp này (ông Hoàng
Xuân Quế), cách giải quyết tốt nhất là cho ông cơ hội viết
lại luận án, và nếu cần, cho một hội đồng độc lập
đánh giá. Quyết định tước lấy bằng cấp của một cá nhân
trong khi các thầy cô hướng dẫn phản đối là một quyết
định cần phải xem xét lại.
Trường hợp này không phải là đầu tiên, và chắc chắn không
phải là lần sau cùng. Trong môi trường học thuật còn nhiều
bất cập như hiện nay (và trong quá khứ), tôi đoán rằng có
nhiều luận án nếu soi xét kĩ thế nào cũng phát hiện đạo
văn. Có lẽ cái khác biệt là bị phát hiện và chưa phát hiện
mà thôi.
Cá nhân tôi rất ngạc nhiên là luận án tiến sĩ kinh tế ở
Việt Nam sao quá đơn giản! Nhìn chung, cả hai luận án đều
khá đơn giản và giống như luận án cử nhân hay masters (cao
học) ở nước ngoài hơn là một luận án tiến sĩ. Cả hai
luận án chỉ có 3 chương, và dài độ 180 trang (tính luôn cả
phần tài liệu tham khảo và phụ lục). Một luận án cao học
hay cử nhân hạng danh dự ngoài này cũng cỡ 150-200 trang. Cách
viết tài liệu tham khảo của hai luận án vừa đề cập cũng
chẳng đâu vào đâu, và chẳng tuân thủ theo qui ước viết tài
liệu tham khảo của các tập san quốc tế. Tôi nghĩ nếu chỉ
nhìn qua hai luận án này thì tiêu chuẩn học thuật cho một
tiến sĩ ở VN còn rất khác xa so với chuẩn mực của các
đại học nước ngoài.
Tôi nghĩ sự việc xảy ra một lần nữa nhấn mạnh đến ý
nghĩa của công bố quốc tế. Thông thường, một luận án
tiến sĩ bao gồm 2-3 bài báo đã công bố trên các tập san
chuyên ngành có bình duyệt (peer reviewed journals). Vì có bình
duyệt và công bố quốc tế, mức độ exposure rất lớn, nên
nếu có đạo văn hay có vấn đề gì thì đồng nghiệp quốc
tế sẽ phát hiện. Thỉnh thoảng, một số bài báo được phát
hiện đạo văn và phải rút lại ngay. Một số tập san ngày
nay có công cụ để dò xét bài báo có đạo văn hay không. Công
bố quốc tế do đó là một hình thức "thử acid" và tối
thiểu hoá vấn nạn đạo văn.
Ở VN qui định công bố quốc tế chưa được áp dụng nghiêm
chỉnh hay chưa áp dụng nên rất khó biết luận án có xứng
đáng luận án tiến sĩ hay không hay có đạo văn hay không. Để
đến khi phát hiện thì sự việc xem như "đã rồi", làm
phiền phức cho đương sự và gây "ô nhiễm" học thuật cho
cả một cộng đồng. Tôi nghĩ qua vụ việc này, các đại học
Việt Nam nên có qui chế về đạo đức khoa học, và đưa công
bố quốc tế thành một trong những tiêu chuẩn để cấp bằng
tiến sĩ.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20131021/nguyen-van-tuan-dao-van-van-de-cua-dao-duc-khoa-hoc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét