<strong>Chúng ta đã nghe nói nhiều về giá trị của dân chủ,
nhân quyền, tự do. Nhưng, đánh giá như thế nào là dân chủ,
"chấm điểm" một nền dân chủ, thì lại đòi hỏi phải
có những tiêu chí nhất định, trong đó có một tiêu chí quan
trọng là bầu cử tự do tới mức nào. Và đánh giá, "chấm
điểm" một cuộc bầu cử, lại cũng đòi hỏi các tiêu chí
cụ thể.
Dưới đây là bài thứ 11 trong loạt bài "Nói với mình và
các bạn: Vẻ đẹp của chính trị". Mục đích mà loạt bài
hướng tới là góp phần giúp độc giả, nhất là các bạn
trẻ, hiểu hơn về chính trị. Bài này sẽ bàn về một vấn
đề hết sức cụ thể, căn bản của chính trị, nhưng lại là
điều mà hầu như không người dân Việt Nam nào hiểu rõ (kể
cả người viết bài này) vì chưa từng được trải nghiệm:
Thế nào là bầu cử tự do?</strong>
* * *
<strong>Kỳ 10</strong>
<strong>TA ĐI BẦU CỬ TỰ DO…</strong>
"Ta đi bầu cử tự do
Tìm người xứng đáng mà cho vào hòm"
Câu thơ bút tre này tuy đùa cợt nhưng về mặt chính trị thì
nó đúng: Bầu cử tự do nghĩa là người đi bầu (cử tri) có
quyền, bằng lá phiếu của mình, đưa người mà họ cho là
xứng đáng vào cương vị phù hợp để đại diện cho họ làm
một việc gì đấy. Đồng thời, điều đó cũng hàm nghĩa là
họ có quyền sử dụng lá phiếu của mình để tống cổ
người mà họ cho là không xứng đáng, hoặc không còn xứng
đáng, khỏi cương vị nọ.
Bất kỳ nền chính trị nào trong đó người dân có quyền bầu
cử tự do – bầu và cách chức lãnh đạo – thì tức là đã
đạt một trong các tiêu chí của dân chủ. Xin bạn lưu ý cụm
từ "một trong các": Chỉ bầu cử tự do mà thôi, không
đảm bảo dân chủ. Nhưng chắc chắn một nền chính trị không
có bầu cử tự do thì không phải là dân chủ. Nói cách khác,
bầu cử tự do là điều kiện cần, không phải điều kiện
đủ, của dân chủ.
Mở rộng ra, bạn cũng có thể thấy điều tương tự: Đa
đảng không đảm bảo dân chủ. Nhưng một đảng thì chắc
chắn là độc tài, là không có tự do.
Tuy nhiên, chúng ta sẽ bàn về chuyện đảng phái trong một kỳ
khác của loạt bài này. Còn bây giờ trở lại với câu hỏi:
Thế nào là bầu cử tự do? Bạn biết không, về cơ bản, có
vài tiêu chí sau đây để đánh giá chế độ bầu cử nói chung
ở một quốc gia, hoặc một cuộc bầu cử cụ thể nào đó,
có tự do hay không. (*)
<strong>Bầu cử phải thường xuyên</strong>
Các cuộc bầu cử phải diễn ra thường xuyên, định kỳ (và
có thể có cả bầu cử bất thường), trong một khoảng thời
gian nhất định – khoảng thời gian này dĩ nhiên không được
kéo dài, chẳng hạn, nhất định là không thể tới "10 năm,
20 năm, hoặc lâu hơn nữa" và càng không thể là vô thời
hạn như ở Bắc Triều Tiên.
<strong>Cử tri phải có sự lựa chọn</strong>
Với mỗi cương vị cần nhân sự, cử tri phải có ít nhất hai
lựa chọn khác biệt. Bạn hãy chú ý cụm từ "ít nhất
hai", "khác biệt". Bởi vì sẽ là vô nghĩa nếu cử tri
chỉ có một lựa chọn duy nhất, hoặc hai lựa chọn na ná nhau.
Nhà khoa học chính trị Austin Ranney đưa ra một ví dụ về sự
vi phạm tiêu chí thứ hai này: Suốt 72 năm (1917-1989), Liên Xô
thường xuyên tổ chức bầu cử nhân sự vào rất nhiều cơ
quan chính quyền, và thường là có tới hơn 90% dân số trưởng
thành đi bỏ phiếu. Tuy nhiên, cử tri không có sự lựa chọn.
Trong mỗi cuộc bầu cử vào mỗi cơ quan chính quyền, danh sách
đều chỉ có một ứng viên, và cử tri chỉ có thể hoặc là
chọn ứng viên đó hoặc là không bỏ phiếu.
Sau khi Liên Xô sụp đổ (năm 1991) thì nước Nga đã tổ chức
được bầu cử "hai ứng viên trở lên". Ông Ranney cũng
viết thêm rằng, hiện "chỉ còn một vài nước vẫn còn bám
lấy chủ nghĩa cộng sản kiểu Xô Viết, đáng chú ý nhất là
Cuba, Bắc Triều Tiên, và Việt Nam, là vẫn còn tổ chức bầu
cử một-ứng-viên-một-ghế".
Mở rộng ra, bạn sẽ thấy cái nguyên tắc "hai ứng viên khác
nhau trở lên" này hiển nhiên áp dụng cho tất cả các quyết
định liên quan tới việc lựa chọn chứ không chỉ trong
chuyện bầu cử. Đã gọi là tự do lựa chọn, đương nhiên
phải có từ hai phương án trở lên, nếu không thì còn gì là
tự do. Thi hoa hậu gia đình giữa bố, mẹ và hai con trai thì
còn ai đoạt vương miện vào đây nữa.
Một ví dụ gần đây về sự vi phạm nguyên tắc "hai ứng
viên khác nhau trở lên", là bản "Phiếu lấy ý kiến nhân
dân về dự thảo sửa đổi Hiến pháp" mà Ban chỉ đạo tổ
chức lấy ý kiến nhân dân đưa ra. Nó chỉ có một dự thảo
duy nhất, trong khi lẽ ra người dân phải có quyền lựa chọn
từ ít nhất hai dự thảo hiến pháp trở lên, do ít nhất hai
lực lượng khác nhau trong xã hội đưa ra.
<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiF0zqJHY6jWWgZVdQnSGf45dvay4qCe5CYxzvFDfX0YqKM-uiGQRuX7Woj9RJLPL5iZnRsasPP4C2O86KOB3aVmoFruKVbx2iytqCH4qPPa20-zrFViQYjDFbCNVOId6nq77Zf7LKnf5I/s320/166699_604559999571545_1491885321_n.jpg"
/></center>
Mặt khác, cứ chấp nhận rằng đây là phiếu lấy ý kiến
nhân dân về chỉ một bản dự thảo mà thôi, do Uỷ ban dự
thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 (với các thành viên toàn là
đảng viên ĐCSVN) lập ra, thì phiếu này cũng vẫn vi phạm
nguyên tắc "hai ứng viên khác nhau trở lên". Bởi vì nó
chỉ đưa ra hai phương án na ná nhau: 1. Đồng ý (hoàn toàn)
với nội dung Dự thảo. 2. Đồng ý với những nội dung khác
trong Dự thảo (đề nghị ghi rõ…) và có ý kiến góp ý (đề
nghị ghi rõ).
Cuối cùng, áp dụng nguyên tắc này vào nền chính trị của
chúng ta, bạn có thể thấy ngay: Đa đảng không đảm bảo dân
chủ. Nhưng một đảng thì chắc chắn là độc tài, là không
có tự do.
<strong>Người dân phải được tự do tiến cử ứng
viên</strong>
Đây là một tiêu chí quan trọng của bầu cử tự do, và nó
đòi hỏi một điều kiện bắt buộc đi trước: Mọi công dân
đều phải có quyền thành lập và/ hoặc tham gia đảng phái,
để từ đó, có quyền được người khác tiến cử, quyền
tiến cử người khác, hoặc quyền tự mình ứng cử mà không
cần thông qua đảng phái nào.
Nhìn vào Việt Nam, bạn thấy điều này là bất khả thi. Cho dù
bạn có quý và tin tưởng ông hàng xóm của bạn đến mấy đi
chăng nữa, cho dù ông ấy có tài đức và ham hoạt động xã
hội đến mấy, bạn cũng chẳng biết làm cách nào để đưa
ông ấy vào chính trường, làm lãnh đạo, hoặc thấp nhất là
vào Quốc hội, "cho thiên hạ nhờ".
Và cả bạn nữa, giả sử bạn muốn tham gia chính trường
Việt Nam, bạn có thể làm gì? Tranh cử đại biểu Quốc hội
chăng? Xin bạn vui lòng lưu ý: Ngay cả khi luật pháp cho phép
bạn tự ứng cử đại biểu quốc hội, cũng có vô vàn rào
cản vô hình khiến bạn không thể đứng ra "chường mặt"
với thiên hạ. Bạn có nguy cơ bị gắn nhãn "hoang tưởng",
"háo danh", "tham vọng hão huyền"…
<strong>Các bên phải được tự do cạnh tranh</strong>
Có nghĩa là: Các ứng viên phải được tự do vận động tranh
cử, còn các cử tri phải được tự do tìm hiểu về ứng viên
và tự do thể hiện quan điểm. Tiêu chí này đòi hỏi một
điều kiện bắt buộc đi trước: tự do báo chí, tự do ngôn
luận.
Nếu có bầu cử giữa đảng Cộng sản Việt Nam, đảng Dân
chủ Xã hội của ông Lê Hiếu Đằng, đảng Bia của ông Từ
Anh Tú (đạt tiêu chí "hai ứng viên trở lên"), nhưng 700 tờ
báo, đặc biệt các cơ quan truyền thông quan trọng như VTV, VOV,
hay các báo mà trong tên có từ "nhân dân", đều chỉ đăng
bài ca ngợi "Đảng ta" và/hoặc cương lĩnh của ứng viên
"Đảng ta", thì bầu cử không còn là tự do nữa.
<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh8vNmwGKaCHurQVzgHVsdXRsePQijHwJumAnprw-1mrLxa0hXX2Wubj4iy9Cyky9EjrOoylnw6lnABuiSTMa0tbyXsBIPA3K5ZEQeO1Xy8X9XP_gI6lhs9ecgc0oSIAh7_YesM-6udrWI/s320/Bush+-+Al+Gore.jpg"
/></center>
<center><em>Bush và Al Gore trong cuộc tranh luận truyền hình đầu
tiên, ngày 3/10/2000.
Ảnh: Don Emmert, AFP.</em></center>
Tương tự, cử tri phải được cung cấp thông tin minh bạch,
đầy đủ, về các ứng viên, chẳng hạn họ có quyền biết
ông Nguyễn Phú Trọng – ứng viên của đảng Cộng sản Việt
Nam – có những năng lực gì, chương trình hành động thế
nào, gia cảnh ra sao, thu nhập bao nhiêu, v.v.
Bên cạnh tất cả những cái đó, nếu lực lượng công an cứ
sốt sắng nhằm người nào có xu hướng ủng hộ đảng Bia,
đảng Dân chủ Xã hội mà đến "thăm hỏi", "trao đổi",
"vận động", thì bầu cử cũng không còn ý nghĩa.
<strong>Phổ thông đầu phiếu</strong>
Mọi công dân đều có quyền bỏ phiếu, bất kể giới tính,
khuynh hướng tình dục (đồng/dị tính luyến ái), sắc tộc,
tôn giáo/ tín ngưỡng, thành phần xã hội, v.v. Và, bạn hãy
lưu ý là công dân cũng có quyền không bỏ phiếu, không đi
bầu. Tuy nhiên, điều này dẫn đến tình trạng người dân
lười đi bỏ phiếu đến mức ở một số nước, ví dụ như
Úc, chính phủ đã phải áp luật phạt tiền người không chịu
tham gia bầu cử.
Việc bỏ phiếu cũng phải xuất phát từ sự lựa chọn sáng
suốt và tự nguyện của cử tri, không phải là kết quả của
việc họ bị đe dọa, ép buộc hay lừa đảo. Ở ta lâu nay có
câu đùa, nhưng cũng đúng sự thật, là: "Việt Nam bảo đảm
quyền tự do ngôn luận nhưng không bảo đảm quyền tự do sau
ngôn luận".
"Rút kinh nghiệm" từ đó, bầu cử tự do nghĩa là công dân
phải có quyền tự do bỏ phiếu và cả quyền tự do sau khi bỏ
phiếu. Giả sử đảng Bia của ông Từ Anh Tú được bình
đẳng với đảng Cộng sản Việt Nam trong việc đi vận động,
nhưng cử tri nào ủng hộ đảng Bia cũng nơm nớp lo bị "xử
lý" sau bầu cử và do đó họ không dám bầu cho người của
đảng Bia, thì bầu cử mất ý nghĩa.
<strong>Mọi lá phiếu đều quan trọng như nhau</strong>
Điều đó tức là lá phiếu của công dân Từ Anh Tú cũng quan
trọng và có ý nghĩa hệt như lá phiếu của công dân Nguyễn
Phú Trọng hay công dân Lê Hiếu Đằng. Lá phiếu của ông
Trọng không thể được tính ngang giá với hai, ba hoặc nhiều
hơn lá phiếu khác.
<strong>Chính xác, trung thực, độc lập, minh bạch…</strong>
Một điều kiện quan trọng nữa để đảm bảo bầu cử tự do
là toàn bộ quá trình hiệp thương (tức là chốt danh sách ứng
viên, bố trí ứng viên nào về đơn vị bầu cử nào), kiểm
phiếu, công bố kết quả, phải diễn ra chính xác, trung thực.
Muốn vậy, hội đồng bầu cử phải độc lập, các thủ tục
phân bổ ứng viên, tổ chức bầu cử, kiểm phiếu phải công
khai, minh bạch.
Như ở ta, Mặt trận Tổ quốc – cánh tay nối dài của đảng
Cộng sản Việt Nam – đứng ra đảm nhận công tác hiệp
thương. Và kết quả là một nhà sử học sinh sống ở Hà Nội
lại trở thành đại biểu của tỉnh Đồng Nai, hay ông giáo
trường Tổng hợp lại làm đại diện của Lạng Sơn…
<strong>Đoan Trang</strong>
----
(*) Cách xác định tiêu chí này dựa theo cuốn Governing (xuất
bản lần đầu năm 1958, lần thứ 8 năm 2000, NXB Prentice Hall,
Mỹ) của Austin Ranney (1920-2006)
<strong>Kỳ sau: Tầm quan trọng của đảng phái</strong>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130902/doan-tranng-noi-voi-minh-va-cac-ban-ta-di-bau-cu-tu-do),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét