Jonathan London - Hạnh Phúc

Vài ngày sau 2/9/2013 – trong những ngày đầu tiên đánh dấu
năm thứ 68 của Việt Nam dưới sự thống trị của Đảng
Cộng Sản Việt Nam – tôi xin chia sẻ vài ý tưởng về lý
tưởng, khái niệm hạnh phúc và sự liên quan của nó đối
với những trao đổi sôi nổi đang diễn ra ở Viêt Nam hiện
nay.

Khác hẳn với những giả định của thành phần chống cải
cách, tôi tin rằng việc chia sẻ những lời phê bình về chính
trị, xã hội ở Việt Nam ngày nay chẳng có ý đồ xấu gì cả
mà trái lại, lại có đóng góp vào việc xây dựng những nỗ
lực nhằm giúp Việt Nam thoát khỏi tình trạng trì trệ, nhà
nước bị các nhóm lợi ích thao túng.

Hạnh phúc là gì? Đó là một câu hỏi mà ai cũng tự hỏi
mình. Và đó là một trong những câu hỏi khó trả lời nhất.
Vâng, hạnh phúc có yếu tố chủ quan không thể tách rời
được. Thế nhưng, nhiều người cho rằng hạnh phúc cũng có
thể được hiểu một cách khác quan. Vậy, nếu thế thì hạnh
phúc ở Việt Nam có thể được đánh giá như thế nào?

<strong>Hạnh phúc là chủ quan</strong>

Hãy xem xét quan điểm cho rằng hạnh phúc là chủ quan. Theo nó,
Hạnh phúc là một trạng thái tâm lý, phản ánh sự hài lòng
cá nhân của một người. Chẳng hạn nhiều khi và ngay kể cả
trong những văn bản của NNCHXHCNVN, hạnh phúc "được" dịch
ra tiếng Anh là "<em><strong>happiness</strong></em>". Dù tôi không
phủ nhận hạnh phúc có thể được hiểu như thế nhưng tôi
thấy chưa hài long cho lắm. Có lẽ vì dịch hạnh phúc như thế
chúng ta sẽ gặp phải những hạn chế của quan điểm cho rằng
hạnh phúc là chủ quan. Chẳng hạn, ai quyết định ai là
"hạnh phúc" ai là không? Là quyết định hành chính hay sao?

Hãy để ý những cuộc tranh luận sôi nổi về ý nghĩa của
sự hạnh phúc (tức là <em>happiness</em>) <a
href="http://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;as_sdt=0,5&amp;q=happiness">trong
các lĩnh vực khoa học xã hội và triết học</a>. Chắc hẳn
bạn đọc có nghe gì đó về một số điều tra khoa học quy mô
lớn, kết luận rằng mức độ hạnh phúc là cao nhất trong
một số nước tương đối nghèo, như Philippines chẳng hạn.

Ngược lại, nó thấp nhất ở một số nước giàu có nhất,
như Na Uy. Cũng có những người khác đã lấy ý của Rousseau và
giả định mức độ hạnh phúc đã hay đang là cao nhất trong
những xã hội thời nguyên thủy. Và cuối cùng, nhiều người
có quan tâm đến Bhutan, một nước miền núi có chế độ độc
đoán và là nơi mà Vua Jigme Singye Wangchuck đã đề ra chỉ số
GNH: Tổng Hạnh Phúc Quốc Gia.

Rõ ràng hạnh phúc (được hiểu như thế này) không chỉ là
kết quả của giàu có về vật chất (thời tiết đẹp cũng có
ảnh hưởng mà!). Hình như một yếu tố thiết yếu của hạnh
phúc là con người hay cộng đồng có thể thấy những mối quan
hệ của mình (trong gia đình, cộng đồng, hay môi trường xã
hội của họ) có ý nghĩa. Mặt khác, nếu, dù ở bối cảnh
nước giàu hay nghèo, mà không có gì để ăn hay sống trong một
bối cảnh hỗn loạn, bạo động, thì làm sao mà hạnh phúc
được.

Tôi không phủ nhận hạnh phúc được hiểu là cảm giác có
giá trị và ý nghĩa cũng như không bác bỏ khả năng chúng ta
có thể so sánh những đánh giá chủ quan về mức độ hạnh
phúc được hiểu theo khái niệm <em>happiness</em>. Nhưng vì ý
nghĩa của khái niệm này có sự khác biệt ở các nước khác
nhau thì chưa chắc những nghiên cứu này có ý nghĩa gì. Tức
là ý nghĩa của hạnh phúc có thể khá khác nhau, vi dú, ở Mỹ
hay Việt Nam hay các nước Trung Đông. Vấn đề này cũng có
thể có trong vòng một văn hóa chứ.

Thực vậy, còn có một tranh cãi lớn và khó lý giải ở đây.
Ở một phía có những người cho rằng ý nghĩa của hạnh phúc
là tùy theo mỗi một nền văn hóa. Nhưng văn hóa là cái gì?
Hành phúc của những người sống ở Hàn Quốc và Bắc Triêu
Tiên có khác hay giống? Sau cùng, hạnh phúc được hiểu là
"cảm thấy" hạnh phúc cũng quan trọng chứ. Nhưng đó chỉ
là một phần của câu chuyện.

<strong>Hạnh phúc là khách quan</strong>

Dù hạnh phúc luôn luôn có yếu tố chủ quan, cũng có nhiều
người cho rằng hạnh phúc có thể được hiểu một cách khách
quan. Vì thế có lẽ hạnh phúc nên được hiểu là tình trạng
hạnh phúc khách quan; tức là "<em>well-being</em>".

Khác so với những người nghĩ rằng hạnh phúc tủy thuộc vào
mỗi văn hóa, có người quả quyết rằng chúng ta cũng có thể
xác định những nhu cầu thiết yếu cơ bản của con người
trên thế giới, từ những gì thuộc về vật chất, tâm lý cho
đến tinh thần. Và từ đó, chúng ta có thể hiểu sâu hơn và
thậm chí thấu đáo về hạnh phúc, trong đó có hàng loạt nhà
kinh tế học như <a
href="http://scholar.google.com/scholar?q=sen+and+nussbaum+wellbeing&amp;btnG=&amp;hl=en&amp;as_sdt=0%2C5&amp;as_vis=1"
>A. Sen, M. Nussbaum, v.v.</a>

Theo quan điểm này, hạnh phúc là ngược lại với khái niệm
nghèo khổ. Nếu nghèo được hiểu là sự mất mát những gì
cần thiết của con người một cách không tự nguyện thì hạnh
phúc có nghĩa là những nhu cầu của con người (gồm có cả
vật chất, sức khỏe, tâm lí cũng như tinh thần) đã được
đáp ứng. Nhưng nhu cầu cơ bản là cái gì? Mời bạn hãy suy
nghĩ ở đây một chút. Ăn no, có nhà ở, có áo ấm, có tình
yêu và ý nghĩa trong mối quan hệ là một trong những sự cần
thiết của con người. Cũng có quan điểm cho rằng con người
phải có tự do ngôn luận, hội hợp. Phải có giáo dục. Chưa
thấy ai nói con người phải có loa ở mỗi góc phố.

Như vậy hạnh phúc, theo quan điểm khác quan, là một khái
niệm toàn cầu chứ không tùy theo từng nền văn hóa khác nhau.
Và nếu thế thì chúng ta có thể đánh giá mức độ hạnh phúc
theo một số tiêu chuẩn quốc tế. Những nhà khoa học và nhà
phân tích chính sách có đo lường hạnh phúc qua các phương
pháp thống kê và định tính. Đối với những chuyên gia, ở
đây không có gì mới mẻ.

<strong>Hạnh phúc và nền chính trị-kinh tế của Việt
Nam</strong>

Như ai biết, trong 20 năm qua, mức sống ở Việt Nam đã tiến
bộ rất nhiều, dù từ một mức độ cực thấp và dù trong
những năm gần đây tiến bộ chậm hơn trong khi khoảng cách
giàu nghèo giữa các tầng lớp khác nhau càng rõ nét hơn bao
giờ hết. Chính tôi đã viết nhiều bài khoa học về những
tiến bộ này. Tôi không hề coi nhẹ những cải thiện trong
đời sống của dân ViệtNam.

Tin vui là dân Việt Nam, dù một tỷ lệ không nhỏ vẫn phải
chịu khổ, đã có tiến bộ đáng kể về mức sống. Tôi cũng
như rất nhiều nhà phân tích khác đã hoan nghênh những thành
quả quan trọng của Việt Nam do tăng trưởng kinh tế và một
số chính sách của nhà nước Việt Nam. Tôi hoàn toàn chấp
nhận nhiều thành công là do đường lối của ĐCSVN là khá
tốt đối với nhiều vấn đề xã hội.

Tất nhiên, ai cũng biết là còn nhiều việc phải làm và
những vấn đề mà Nhà Nước Việt Nam đang đối phó không hề
đơn giản đâu. Và đó chính là lý do tại sao chúng ta nên ủng
hộ phong trào cải cách sâu rộng đang tiếp diễn ở Việt Nam
hiện này. Chính những ràng buộc đang hạn chế sự phát triển
mạnh, điển hình như việc đến bây giờ dân Việt Nam vẫn
chưa được hưởng những quyền tự do cơ bản, như tự do ngôn
luân, tự do hội họp, tự do báo chí hay tự do tôn giáo.

<span class="underlined-text">Những cái mà Việt Nam cần nhất là
một nhà nước minh bạch hơn, có trách nghiệm giải trình hơn,
có những chính sách hiệu quả hơn.</span> Nhưng, hiện này
người Việt Nam vẫn sống trong một xã hội thiếu minh bạch
nghiêm trọng và không có cơ chế nào để đảm bảo trách
nhiệm giải trình, bảo đảm những quyền cơ bản của họ.

Tôi hỏi, khi nhà nước dồn những nguồn lực khổng lồ vào
việc ngăn chặn sự thể hiện các quan điểm ôn hòa, và đẩy
những người bất đồng chính kiến vào tình cảnh bị đe dọa
và đối xử tàn tệ, hạnh phúc thật sự nghĩa là gì?

Tất cả người Việt Nam đều hy vọng rằng năm tới, người
dân Việt Nam sẽ hạnh phúc hơn. Điều đó đòi hỏi một trật
tự xã hội dân chủ và minh bạch đối với nhân dân Việt Nam,
một nhà nước thực sự có uy quyền chính đáng không tranh cãi
được

Việt Nam có độc lập nhưng người dân chưa thực sự tự do.
Họ cũng chưa sống dưới một nhà nước có uy quyền chính
đáng không tranh cãi được. Thế thì rất khó để giả định
có hạnh phúc về cả quan điểm chủ quan hay khác quan.

Tôi tin rằng Việt Nam đã bước vào một thời kỳ mới. Hôm
này có nhiều người trong và ngoài bộ máy đang đấu tranh cho
một xã hội, một chế độ đa nguyên hơn, dân chủ hơn. Về
hạnh phúc thì sao? Tất nhiên trong những năm tới Việt Nam sẽ
có tăng trưởng kinh tế khá. Nhưng tăng trưởng kinh tế, dù
cần thiết, không đủ để bảo đảm hạnh phúc nêu người
dân không được hưởng những tự do cơ bản.

JL

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130904/jonathan-london-hanh-phuc), một số
đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!