Trần Trọng Dương - Đinh Bộ Lĩnh: HUYỀN THOẠI VÀ LỊCH SỬ

<div class="boxleft300"><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjXDaOkEl1a-b6eITxKQM9tvV-gV14_-MgTPDNcU4xIMscS1Z4zSb0qs1nIY8zMT6APDjU_QszlYpz5GqBEKwjBxrQ4OuNS-Gd43F054XM0IQjRGErXDmuL5XxCv474q-I566AiyjpAdiE1/s1600/10-cuon-Truyen-tranh-Danh-nhan-nuoc-Viet-Chi-voi-78000d.JPG"
/><div class="textholder"></div></div>
Đại Việt sử ký toàn thư trước nay vẫn được coi là bộ
chính sử quan trọng nhất đối với các nhà sử học, văn hóa
học,… Tính chính sử của nó được coi như cái mác bảo hành
cho những gì được ghi chép bên trong. Song do tình trạng thiếu
khuyết tư liệu trầm trọng, mà văn bản này đã sưu tập
không ít những huyền thoại, thần tích trong dân gian. Điều
đó có thể hiểu được trong bối cảnh "văn- sử- triết
bất phân", là nơi chủ thể văn hóa không quan tâm, hoặc
không thể phân biệt được ranh giới giữa các lĩnh vực khoa
học. Song điều nguy hiểm là ở chỗ, trong suốt thế kỷ XX và
cho đến tận ngày nay, tư duy huyền thoại ngày càng lấn át tư
duy sử học trong đời sống người Việt. Chúng ta đánh đồng
huyền thoại và lịch sử. Ở một số trường hợp cụ thể,
chúng ta "làm sử" chỉ là kéo dài cách nghĩ của từ vài
trăm năm trước. Nói cách khác đó là lối làm sử "hậu phong
kiến".

Một ví dụ tiêu biểu cho việc đan xen giữa huyền thoại và
lịch sử là chi tiết về cuộc đời ấu thơ của Đinh Bộ
Lĩnh. Đại Việt sử ký toàn thư ghi như sau: "Xưa, cha của vua
là Đinh Công Trứ làm nha tướng của Dương Đình Nghệ, được
Đình Nghệ giao giữ chức quyền Thứ sử châu Hoan, sau theo về
với Ngô Vương, vẫn được giữ chức cũ, rồi mất. Vua mồ
côi cha từ bé, mẹ họ Đàm đưa gia thuộc vào ở cạnh đền
sơn thần trong động. Vào tuổi nhi đồng, vua thường cùng bọn
trẻ con chăn trâu ngoài đồng. Bọn trẻ tự biết kiến thức
không bằng vua, cùng nhau suy tôn làm trưởng. Phàm khi chơi đùa,
thường bắt bọn chúng chéo tay làm kiệu khiêng và cầm hoa lau
đi hai bên để rước như nghi trượng thiên tử. Ngày rỗi,
thường kéo nhau đi đánh trẻ con thôn khác, đến đâu bọn
trẻ đều sợ phục, hàng ngày rủ nhau đến phục dịch kiếm
củi thổi cơm. Bà mẹ thấy vậy mừng lắm, mổ lợn nhà cho
chúng ăn. Phụ lão các sách bảo nhau: "Đứa bé này khí lượng
như thế ắt làm nên sự nghiệp, bọn ta nếu không theo về,
ngày sau hối thì đã muộn". Bèn dẫn con em đến theo, rồi lập
làm trưởng ở sách Đào Áo. Người chú của vua giữ sách Bông
chống đánh với vua. Bấy giờ, vua còn ít tuổi, thế quân chưa
mạnh, phải thua chạy. Khi qua cầu ở Đàm Gia Nương Loan, cầu
gãy, vua rơi xuống bùn, người chú toan đâm, bỗng thấy hai con
rồng vàng hộ vệ vua, nên sợ mà lui. Vua thu nhặt quân còn
sót, quay lại đánh, người chú phải hàng. Từ đấy ai cũng
sợ phục, phàm đi đánh đến đâu đều dễ như chẻ tre, gọi
là Vạn Thắng Vương"[1].

Đoạn trích trên lâu nay vẫn được coi như là một sử liệu
nguyên khối và khả tín. Chưa thấy một nhà nghiên cứu nào
tiến hành giám định sử liệu, hay cao hơn phê phán sử liệu
cho trường hợp này. Trong thế kỷ XX, hình tượng chú bé mồ
côi, chăn trâu không chỉ dừng lại ở sách sử mà nó đã
được chuyển hóa vào đời sống của người Việt hiện
đại. Người ta tiếp tục bồi đắp để xây dựng thành một
huyền thoại "cờ lau dựng nước". Những tác phẩm nghệ
thuật xuất hiện trong nhiều năm qua khai thác chủ để này là
những minh chứng cụ thể. Phải kể đến hai bức tranh dân gian
Đông Hồ: một bức là hoạt cảnh Đinh Bộ Lĩnh cưỡi trâu có
hai trẻ cầm cờ lau hộ giá, một bức là cảnh Đinh Bộ Lĩnh
được rồng che chở khi bị khi bị ông chú Đinh Dự truy sát.
Chúng ta còn biết đến cuốn tiểu thuyết lịch sử "Cờ lau
dựng nước" (2001) của nhà văn Ngô Văn Phú[2], "Hoàng Đế
cờ lau" (2010) của Nguyễn Khắc Triệu[3], truyện tranh cho
thiếu nhi "Đinh Bộ Lĩnh" (2000) trong bộ tranh truyện lịch
sử Việt Nam[4], truyện lịch sử "Vạn Thắng Vương (Đinh Bộ
Lĩnh)" (2000) của Lữ Giang[5], truyện tranh "Cờ lau tập
trận" (1999) trong bộ "Truyện xưa đất Việt" (24 tập)
của Tạ Chí Đông Hải[6]. Ngoài ra còn phải kể đến bài hát
"Cờ lau tập trận" của Khánh Vinh, sử nhạc Đinh Bộ Lĩnh
của một tác giả vô danh (youtube), và còn nhiều tác phẩm hội
họa, điêu khắc, phim truyện, phim tài liệu, phim lịch sử khác
không thể kể hết ra ở đây. Lỗi không phải là ở những
người làm nghệ thuật mà là ở những người làm khoa học khi
họ không tiến hành định hướng xã hội.


<center> <img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiKiF8FP8yZQ-dt7y2Q75dF0-s40qkj1SErvskwtsH2MdaD2UGfYj8C3XexmDLfDOudG2HSeNz6RHji0kO0BwNooWgOpwYNFARA0tkeQ37nw0rl1AbNPay3v_bZXivCV24hoKvteFWSoNC9/s1600/Colaudinhbolinh.JPG"
alt=" Tượng đài cờ lau Đinh Bộ Lĩnh ở TP Hồ Chí Minh, ảnh:
Vân Du." /></center>
<em><center>Tượng đài cờ lau Đinh Bộ Lĩnh ở TP Hồ Chí Minh,
ảnh: Vân Du.</center></em>


Để giám định tính khả tín của đoạn trên, chúng ta ít
nhất phải có những sử liệu độc lập soi chiếu. Chúng tôi
muốn nhắc đến đoạn sau đây trong sách Tục tư trị thông
giám trường biên của Lý Đảo (1115- 1184) ghi: "Trước, Dương
Đình Nghệ làm Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ, sai Nha tướng
Đinh Công Trứ nhiếp Hoan châu Thứ sử. Công Trứ chết, con Bộ
Lĩnh nối chức ấy. Khi đó, Bộ Lĩnh cùng con là Liễn cùng
thống soái ba vạn người đánh phá bọn Xử Bình, đất ấy
mới yên, bèn tự lập làm Vạn Thắng Vương, lấy Liễn làm
Tĩnh Hải tiết độ sứ"[7].

Sách Văn hiến Thông khảo của sử gia Mã Đoan Lâm (1254 - 1324)
đời Tống ghi: "Trước, Dương Đình Nghệ lấy Nha tướng
Đinh Công Trứ giữ chức Hoan châu Thứ sử, và Ngự phiên Đô
đốc. Bộ Lĩnh con của Công Trứ vậy. Khi Công Trứ chết, Bộ
Lĩnh nối các chức ấy. Đến đây, Bộ Lĩnh cùng con là Liễn
đem binh đánh bại bọn Xử Bình, tặc đảng tan vỡ, cảnh nội
đều yên, dân ơn đức ấy bèn suy Bộ Lĩnh làm Giao Châu soái,
hiệu là Đại Thắng Vương)."[8]

Sách An Nam chí lược của Lê Trắc ghi: "Cuối đời Ngũ Đại,
Đình Nghệ đi trấn Giao Châu, lấy Công Trứ quyền Thứ sử
Hoan Châu. Trước đây, Ngô Quyền giết Kiều Công Tiễn, cha con
Bộ Lĩnh về với Ngô Quyền, Quyền nhân khiến Công Trứ về
nhiệm chức cũ. Khi Công Trứ mất, Bộ Lĩnh kế tập chức
cha"[9].

Điều đáng chú ý là thời gian định bản của các sử liệu
trên xuất hiện trước Đại Việt sử ký toàn thư từ 2 đến
5 thế kỷ[10]. Nguyễn Danh Phiệt trong "Nhà Đinh dẹp loạn và
dựng nước" đã chứng minh rằng không hề có chuyện Đinh
Bộ Lĩnh mồ côi cha từ bé. Theo cách tính của Nguyễn Danh
Phiệt, Đinh Công Trứ mất khi Đinh Bộ Lĩnh quãng từ 15 đến
20 tuổi[11]. Vậy, việc "nối cha giữ chức Thứ sử Hoan Châu
và Ngự phiên Đô đốc" có thể sẽ xảy ra vào quãng năm 940
đến 944. Keith Weller Taylor cũng dựa vào sử liệu nhà Tống mà
đoán định rằng Đinh Bộ Lĩnh giữ chức Thứ sử Hoan- Ái vào
thời Bình Vương Dương Tam Kha ở ngôi [12]. Trong khi Nguyễn Danh
Phiệt phủ nhận việc Đinh Bộ Lĩnh nối chức cha bằng các
truyền thuyết và sử liệu dân gian, thì chúng tôi cho rằng,
quãng tuổi từ 15- 20 là quãng tuổi hoàn toàn có thể nhậm
chức trong thời xưa theo phép tập ấm.

Những thông tin này rất quan trọng. Từ đây, có thể nhận
định rằng: (1) Đinh Bộ Lĩnh không phải trẻ mồ côi, mà chỉ
mất cha quãng thời thanh niên. (2) Đinh Bộ Lĩnh là con của danh
gia vọng tộc, con của quan chức cao cấp nhà Ngô. (3) Khi cha
mất, ông có khả năng được tập ấm các chức Thứ sử Hoan
châu, Ngự phiên Đô đốc. Như nghiên cứu trước đây, chúng
tôi đã lý giải rằng, Đinh Bộ Lĩnh đã bị mất chức mà
phải trở về nguyên quán là động Hoa Lư có lẽ vì liên quan
đến thế lực Dương Tam Kha. Trở về Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh
hẳn đã vấp phải những mâu thuẫn quyền lực trong nội bộ
gia tộc mà câu chuyện hai chú cháu Đinh Dự - Đinh Bộ Lĩnh
đánh lẫn nhau là một kiểu trầm tích lịch sử được hóa
thạch trong truyền thuyết như Toàn thư đã ghi. Từ cái lõi
lịch sử này, dân gian nhiều đời đã xây dựng nhiều huyền
thoại khác nhau. Đại Việt sử ký tiền biên còn sưu tầm một
huyền thoại ngộ nghĩnh hơn, rằng Đinh Dự muốn giết cháu
bởi vì Đinh Bộ Lĩnh đã dám giết lợn nhà để khao đám trẻ
chăn trâu[13]. Đến đây, nhìn lại những ghi chép trong Toàn
thư, ta sẽ thấy các chuyện "mồ côi cha từ bé", "cùng
bọn trẻ chăn trâu ngoài đồng", "cầm hoa lau đi hai bên
để rước như nghi trượng thiên tử", "hai con rồng vàng
hộ vệ vua"… đều là những chuyện sáng tác của đời sau,
ít nhất là vào thế kỷ XV- thời Lê sơ sau thời của Đinh Bộ
Lĩnh quãng 500 năm.

<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgpFGIrpv9pKi-R4OxD1mKhThAUgo7Ud3WkdUBxacr8FByAnCSGieAgNJnGq7-xdLIyPY01vaSQK8obcvjVdPCvlPIRuEBD4kl2RzfWP-KhplsVS6cxrFTEAM46MFgIi15zdPCvG43LNl10/s1600/Yume3017.JPG"
/></center>
<em><center> "Đinh Tiên Hoàng – Đinh Bộ Lĩnh được biết tới
tài năng quân sự khi còn nhỏ tuổi đã bày trò cỡi trâu đánh
trận. Tranh vẽ theo lối Fantasy Art với ý tưởng đưa hình ảnh
cỡi trâu và cờ lau gắn bó với Đinh Bộ Lĩnh. Tranh cũng muốn
đưa ý niệm thần thánh hóa những anh hùng lịch sử Việt Nam,
không chịu thua kém Trung Hoa". </center></em>


Huyền thoại là những câu chuyện kể huyền hoặc hoang
đường, là một thể loại của văn học dân gian, tức nó là
một sản phẩm "hư cấu". Trái lại lịch sử là một sản
phẩm "thực cấu" của quá trình thu thập thông tin, nhận
thức, xử lý thông tin và tư duy sử học. Cái LỊCH SỬ TUYỆT
ĐỐI là toàn bộ tất cả những gì đã xảy ra trong quá khứ,
là cái đích mà nhà sử học muốn hướng đến. Nó là cái
đích không tưởng, vì sẽ không bao giờ có thể tri nhận nó
một cách tuyệt đối- toàn diện, mà chỉ có thể tiệm cận
đến nó một phần nào đó. Tuyệt vọng trước cái bất khả
toàn tri ấy, dân gian đã phải sáng tác ra các huyền thoại
để lấp đầy những nhu cầu về sự hiểu biết. Tham vọng
trước cái bất khả toàn tri ấy, nhà sử học buộc phải
tiến hành các thao tác tư duy trên những mảnh vụn chắp vá
của sử liệu. Nhưng trớ trêu thay, có những lịch sử đã
trở thành huyền thoại, và cũng có những huyền thoại chưa bao
giờ là lịch sử!

<center><img
src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjiX12U6QqjNmhWV3JDjx8GAnY7cgtS6ctoSuWcXuuIhERpInfDLAvN06yS7Ehv3K5wYgTqJzh9mPppihEKj6jZ3JeIpeWPPxyDt4sb1O5RWzVUH11x9ssJ5KFz3O4A_EN_1emJzV_aULcz/s1600/8-sach.JPG"
/></center>
<center><em> Tranh trên ghi lại một huyền thoại giải thích về
sự mồ côi cha của Đinh Bộ Lĩnh.
Rằng, Đinh Bộ Lĩnh là con trai của rái cá. Điều đáng ngại
là tranh này nằm trong tập 57 "Thuở thiếu thời hàn vi của
Đinh Bộ Lĩnh" (tr.14) thuộc bộ sách "Muôn thuở nước non
này" (200 tập, nhà xuất bản Giáo dục, 2008). Ta biết truyền
thuyết này vốn được chép trong sách "Công dư tiệp ký"
của Vũ Phương Đề[14].</em></center>

<strong><div class="rightalign">T.T.D</div></strong>
--------------------------------------------------------
<strong>Chú thích:</strong>
[1] Chính Hòa thứ mười tám (1697). Đại Việt sử ký toàn thư.
Nội các quan bản. Bản khắc in. Bản dịch. 1998. Tập 1. Ngô
Đức Thọ dịch chú, Hà Văn Tấn hiệu đính. Nxb Khoa học Xã
hội. Hà Nội. tr.209, tr.211.
[2] Ngô Văn Phú. 2001. Cờ lau dựng nước. Nxb Kim Đồng. Hà
Nội.
[3] Nguyễn Khắc Triệu. 2010. Hoàng đế cờ lau. Nxb Văn học. Hà
Nội.
[4] 2000. Đinh Bộ Lĩnh. Tranh: Tạ Huy Long. Lời: Kim Đồng soạn
theo "Đại Việt sử ký toàn thư". Nxb Kim Đồng. Hà Nội.
[5] Lữ Giang. 2000. Vạn Thắng Vương (Đinh Bộ Lĩnh). Văn nghệ
Tp Hồ Chí Minh. Tp. HCM.
[6] Tạ Chí Đông Hải. 1999. Cờ lau tập trận. Nxb Giáo dục. Hà
Nội.
[7] Nguyên văn:
"始楊庭藝為静海節度使遣牙將丁公著攝驩州刺史公著死子部領繼之於是部領與其子璉同帥兵三萬人擊破處玶等境内以安遂自立為萬勝王以璉為静海節度使"
[(Tống) Lý Đảo. Tục tư trị thông giám trường biên. Đài
Loan thương vụ. Đài Bắc Thị. Dân quốc 72. q.314-322]
[8] Nguyên văn:
"先是楊廷藝以牙將丁公著攝驩州刺史兼禦蕃都督部領即其子也公著死部領繼之至是部領與其子璉率兵擊敗處玶等賊黨潰散境内安堵部民德之乃推部領為交州帥號曰大勝王"
[(Nguyên) Mã Đoan Lâm. Văn hiến thông khảo. Đài Loan thương
vụ. Đài Bắc thị. Dân quốc 72. q.610-616.] Xem thêm (Nguyên)
Thoát Thoát (soạn), Dương Gia Lạc (chủ biên). Tống sử.
"Trung Quốc học thuật loại biên". Đỉnh Văn Thư cục. Đài
Bắc thị. Dân Quốc 69 (1980). Phần Liệt truyện. Q.488. p.14058.]
[9] Lê Trắc.( 1335). An Nam chí lược. Mạnh Nghị Trần Kinh Hòa
dịch (1960, tb 2002). Nxb Thuận Hóa- Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ
Đông Tây. Huế. Tr.227.
[10] Sử liệu này được biên soạn trong nhiều thế kỷ, vết
tích sớm và chắc chắn nhất là từ thế kỷ XV tới văn bản
cuối là vào năm 1697.
[11] Nguyễn Danh Phiệt. 1990. Nhà Đinh dẹp loạn và dựng nước.
Nxb KHXH. H. tr.55.
[12] K. Taylor. 1983. The Birth of Vietnam. University of California Press.
P.277.
[13] Ngô Thì Sĩ (soạn), Ngô Thì Nhậm (tu đính). 1800 (khắc in).
Đại Việt sử ký tiền biên. Bắc Thành học đường tàng
bản. Ký hiệu A2/2-7. Lê Văn Bảy, Dương Thị The, Nguyễn Thị
Thảo, Phạm Thị Thoa (dịch), Lê Duy Chưởng (hiệu đính). Nxb
KHXH.H.1997. tr.152.
[14] Nguyễn Khắc Thuần. 2008. Giai thoại dã sử Việt Nam. Nxb
Giáo dục. Hà Nội. tr.13-15.

*Bài do TS. Trần Trọng Dương gửi đến T Blog

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130827/tran-trong-duong-dinh-bo-linh-huyen-thoai-va-lich-su),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!