nghiệp, một cách đúng đắn và một cách thân thiện thì chắc
chắn chúng ta sẽ hướng dẫn xã hội biến hoạt động phản
biện trở thành hoạt động phản đối. Khi sự phản đối ấy
được chuẩn bị một cách âm thầm cùng với tốc độ tăng
trưởng của các sai lầm chính trị thì nó có thể trở thành
sự chuẩn bị cho một cuộc cách mạng. Đó là tất yếu. </em>
Quan sát cuộc sống chúng ta có thể thấy phản biện là một
hoạt động diễn ra hàng ngày. Phản biện là một nhu cầu của
cuộc sống bởi nhờ có nó con người có thể loại bỏ những
yếu tố sai để tiệm cận tới sự hợp lý trong các quyết
định, các hành vi của mình. Trong khoa học, phản biện cũng là
một trong những cách thức chủ yếu để các nhà nghiên cứu
tiệm cận tới các chân lý khoa học. Còn trong đời sống xã
hội phản biện là một công cụ không thể thiếu để tổ
chức ra một xã hội dân chủ. Phản biện xã hội là một vấn
đề hoàn toàn không mới, loài người đã làm quen với khái
niệm này từ rất sớm và biến nó trở thành công cụ hữu
hiệu để tạo ra nền dân chủ, tạo sự phát triển về chính
trị của nhiều quốc gia tiên tiến.
Trong thời đại ngày nay, phản biện xã hội vẫn là một trong
những vấn đề hệ trọng, là đối tượng cần nghiên cứu,
nhất là đối với các quốc gia đi sau, các quốc gia đang phấn
đấu cho nền dân chủ.
<h2>I. Phản biện xã hội là một hoạt động khoa học</h2>
Phản biện là một hành vi xác định tính khoa học của hành
động của con người, xuất hiện khi con người chuẩn bị hành
động. Phản biện làm cho mỗi một hành vi được tiến hành
trên cơ sở có một sự xác nhận có chất lượng khoa học
đối với nó. Nếu không có phản biện có nghĩa là con người
mặc nhiên hành động mà không thèm đếm xỉa đến sự xác
nhận của xã hội về tính phù hợp, tính đúng đắn của hành
động đó. Phản biện xã hội là một khái niệm chính trị,
là biểu hiện đặc trưng chuyên nghiệp nhất của cái gọi là
đời sống dân chủ. Phản biện trong một xã hội dân chủ là
môt loại "phản hành động" ("phản hành động" chứ
không phải là "phản động"). Nó xuất hiện song song cùng
với các hành động, nó xuất hiện đối lập với tất cả
các hành động.
Trong mỗi một xã hội bao giờ cũng có nhiều nhóm lợi ích
khác nhau. Các nhóm lợi ích bao giờ cũng có nhu cầu tiến hành
hành động vì một mục tiêu nào đó. Nhưng trên mỗi khía
cạnh hay mỗi lĩnh vực của đời sống con người bao giờ cũng
có những cách lý giải khác nhau và do đó có những cách hành
động khác nhau để đạt được mục tiêu như vậy. Phản
biện tạo ra một giai đoạn đệm cho quá trình hành động tự
nhiên của các nhóm lợi ích, đó là giai đoạn thảo luận và
thỏa thuận. Phản biện làm cho các hành vi chính trị, kinh tế
và xã hội trở nên ít chủ quan hơn, tức là sự xung đột
của các nhóm lợi ích đã được điều chỉnh thông qua thảo
luận và thoả thuận. Nói cách khác, phản biện làm cho những
cuộc xung đột trên thực tế trở thành cuộc xung đột của
thảo luận, tức là biến sự xung đột lợi ích trong hành
động thành các xung đột lợi ích trong thảo luận.
Nếu một xã hội không có phản biện và mỗi hành động đều
được đương nhiên tiến hành thì đấy là cách thể hiện rõ
rệt nhất tính chất phi dân chủ của xã hội. Bởi vì mỗi
một hành động chính trị bao giờ cũng là kết quả thỏa
thuận của các khuynh hướng chính trị, một hành động chính
trị chỉ có thể được tiến hành khi nó là sự thúc bách
của nhu cầu đời sống và để cân đối các nguyện vọng
khác nhau của đời sống. Ví dụ trong đời sống hằng ngày
của tôi chẳng hạn, nếu tôi luôn cố gắng tạo ra các không
gian chính trị trong khuôn khổ tổ chức mình để các phản
biện được thực hiện một cách tự nhiên thì chính các phản
biện này sẽ làm cho các hành động của tôi trở nên có chất
lượng khoa học và do đó kéo theo cả chất lượng chính trị
của chúng, làm cho các hành động ấy trở nên đúng đắn.
Chính vì vậy, để có một xã hội có chất lượng hành vi
đúng đắn cần phải khẳng định tầm quan trọng của các
hoạt động phản biện. Phản biện là một đòi hỏi khách quan
của đời sống. Nói một cách khái quát, phản biện là một
thể hiện của các phản hành động xuất hiện một cách tự
nhiên trong một xã hội mà ở đó mỗi con người đều tự do
bày tỏ các nguyện vọng của mình. Phản biện góp phần điều
chỉnh các khuynh hướng kinh tế, văn hoá, chính trị, làm cho
các khuynh hướng đó trở nên khoa học hơn, đúng đắn hơn và
gần với đời sống con người hơn.
Cho đến lúc này, ở nhiều nơi, trong một số hệ thống chính
trị dường như vẫn chưa có một khái niệm hoàn chỉnh về
cái gọi là phản biện. Tất nhiên, trong bất cứ một hệ
thống chính trị nào người ta cũng không thể bỏ qua nhân dân
được, cho nên tất cả mọi chính sách trong khi xây dựng đều
được hỏi ý kiến nhân dân. Nhưng hỏi ý kiến nhân dân là
việc trưng cầu dân ý một cách không chuyên nghiệp và hoàn
toàn không phải là phản biện. Phản biện là một hoạt động
khoa học, phản biện là tranh luận một cách khoa học chứ
không phải là hỏi xem anh có đồng ý với tôi hay không. So
với trưng cầu dân ý, phản biện hoàn toàn khác về chất.
Trưng cầu dân ý là hỏi dân. Phản biện không phải là hỏi
dân. Phản biện không phải là nhân dân trả lời mà là nhân
dân nói tiếng nói của mình. Và tiếng nói ấy được chuẩn
bị một cách chuyên nghiệp bằng trí tuệ, bằng sự thông
hiểu lẫn cả dự đoán về sự xung đột lợi ích khi tiến
hành một hành động xã hội. Về bản chất chính trị, phản
biện là một quyền tự do được xây dựng trên cơ sở quyền
tự do ngôn luận. Nếu không xác lập quyền phản biện tức là
quyền tự do ngôn luận mà trưng cầu dân ý thì chỉ có hai
khả năng: gật và lắc. Nhưng cả gật và lắc đều diễn ra
trong im lặng. Im lặng không phải là ngôn luận. Ngôn luận là
bày tỏ ý kiến một cách có hệ thống và có cơ sở khoa học.
Đấy là một hoạt động của xã hội dân sự, nhưng không
phải là hoạt động nhân dân đơn giản mà là hoạt động
thông qua một hệ thống tranh luận chuyên nghiệp.
Nếu trưng cầu dân ý là đi tìm sự đồng thuận đơn giản
thì phản biện là đi tìm sự đồng thuận có chất lượng khoa
học. Đấy là sự khác nhau về chất lượng giữa phản biện
và hỏi ý kiến nhân nhân. Để có được sự đúng đắn thì
trong mọi quyết sách nhà nước phải đo sự đồng thuận của
xã hội thông qua phản ứng của nhân dân. Để đo được tính
đồng thuận xã hội cần phải xây dựng thiết chế cho nó
trước. Không thể ngẫu hứng được. Nếu nhân dân chưa biết
gì về dân chủ thì không thể trưng cầu ý kiến nhân dân về
dân chủ. Trong một xã hội không dân chủ thì nhân dân không
có trách nhiệm, mỗi một người không có trách nhiệm mà chúng
ta lấy ý kiến của những người không có trách nhiệm thì ý
kiến ấy cuối cùng phản ánh cái gì? Đấy chính là căn cứ
để các nhà chính trị bỏ qua ý kiến của nhân dân. Sở dĩ
không có sự đồng thuận trong các xã hội không phát triển là
do người ta vẫn nhầm lẫn giữa phản biện và hỏi ý kiến
nhân dân. Muốn có sự đồng thuận có chất lượng, chúng ta
buộc phải xây dựng thiết chế phản biện. Các chính sách
trước khi thực hiện không những cần phải được đo đạc
rất cẩn thận, mà còn phải được xử lý về mặt số liệu
một cách cẩn thận, từ đó chúng ta mới có được những
chính sách phù hợp với đòi hỏi của cuộc sống. Sẽ rất
mất thì giờ nếu chúng ta chỉ biểu diễn sự đồng thuận
bằng các phương pháp trưng cầu dân ý một cách không chuyên
nghiệp.
<h2>II. Từ phản biện đến phản đối</h2>
Như đã nói ở trên, phản biện là trạng thái chuyên nghiệp
của quá trình thảo luận, cho nên, nếu không xây dựng nền
văn hoá thảo luận thì không thể có nền văn hoá phản biện
mà chỉ có nền văn hoá chống đối. Cần phải hiểu rằng
phản biện không phải là chống đối. Khất lần phản biện
tức là khuyến khích chống đối. Chống đối phát triển thêm
một chút là thành phá phách, phát triển thêm chút nữa thành
cách mạng. Tự do ngôn luận chính là năng lực đau và kêu đau.
Đau và kêu đau là năng lực của cuộc sống để thể hiện
tất cả các khuyết tật, các vấn đề bên trong của nó. Nếu
không có những quyền như biểu tình và ngôn luận thì con
người không có năng lực kêu đau. Biểu tình và ngôn luận là
hai cấp độ khác nhau của năng lực kêu đau của đời sống
xã hội đối với các chính sách. Biểu tình là phản ứng
trực tiếp của người dân, ngôn luận không phải là phản
ứng trực tiếp từ người dân mà chủ yếu là phản ứng của
bộ phận chuyên nghiệp của xã hội, tức là có những bộ
phận điều tra chuyên nghiệp về các cơn đau của xã hội
đối với các tác động khác nhau của chính sách. Trong một xã
hội phi dân chủ, con người không có các quyền như vậy, không
có quyền tự do ngôn luận, quyền biểu tình, quyền lập
hội… tức là quyền đề kháng những trạng thái thái quá hay
những biểu hiện của trạng thái lộng hành của nhà nước
đối với xã hội. Nhưng ngay cả khi nhà nước không ủng hộ,
không khuyến khích, thậm chí chống lại, thì những phản ứng
như vậy vẫn luôn tồn tại mà không hề biến mất. Trong
trường hợp đó, bản năng kêu đau của cuộc sống vẫn tồn
tại, nó tích tụ lại ở bên trong và đến một mức nào đó
tạo thành những cơn bùng nổ được gọi là cách mạng xã
hội. Cách mạng xã hội không phải là cuộc cách mạng chính
trị. Cách mạng chính trị là bề mặt của các cuộc cách
mạng xã hội, là khía cạnh chuyên nghiệp, khía cạnh bị kích
động và khía cạnh được tổ chức của cách mạng xã hội.
Còn cách mạng xã hội là nỗi uất ức tồn tại bên trong lòng
xã hội, sau khi được các nhà chính trị khai thác và tổ chức
mới trở thành các cuộc cách mạng chính trị. Khi đã xuất
hiện các cuộc cách mạng xã hội tức là xã hội đã đi quá
giới hạn chịu đựng của nó.
Xã hội có thể trở thành sản phẩm của hệ thống chính trị
nếu hệ thống chính trị nào không ý thức được rằng chính
sách nào thì sinh ra xã hội ấy. Xã hội có thể không vĩnh
viễn trở thành sản phẩm của hệ thống chính trị nhưng
những trạng thái của nó là hệ quả của hệ thống chính
trị ấy. Ví dụ, có những xã hội mà trong suốt một thời
kỳ rất dài im phăng phắc, không ai dám nói to tên các nhà lãnh
đạo cả. Nếu cứ tiếp tục duy trì như thế thì có thể nói
rằng tất cả các trạng thái sợ hãi ấy tạo ra một xã hội
sợ hãi. Một xã hội sợ hãi là một xã hội sợ phát triển,
sợ thay đổi, một xã hội yên phận thủ thường. Vấn đề
đặt ra là chúng ta muốn gì? Với tư cách là các lực lượng
xã hội, chúng ta muốn gì thì phải nói rõ, và nhà nước cũng
phải tỏ rõ quan điểm là nhà nước muốn gì, tức là phải
tạo ra quá trình đối thoại. Không có một xã hội đối
thoại giữa các nhóm lợi ích khác nhau thì không thể có phản
biện xã hội bởi vì xã hội không có thói quen thảo luận. Khi
đó, năng lực phản biện đáng ra xã hội cần có để làm cho
đúng đắn hơn các quyết định chính trị của nhà cầm quyền
được thay thế bằng sự phản đối xã hội. Sự phản đối
xã hội và sự phản biện xã hội là hai cách thể hiện những
trạng thái chính trị khác nhau của xã hội đối với nhà
nước. Phản biện là hoạt động thân thiện, là hoạt động
có trách nhiệm, là sự kết hợp giữa trí tuệ xã hội với
trí tuệ của hệ thống chính trị để tạo ra tính chính xác,
tính đúng đắn của các quyết định chính trị. Còn phản
đối là các phản ứng cực đoan ở những cấp độ khác nhau,
cùng phát triển với sự sai lầm của các quyết định chính
trị. Nếu không tổ chức phản biện xã hội một cách chuyên
nghiệp, một cách đúng đắn và một cách thân thiện thì chắc
chắn chúng ta sẽ hướng dẫn xã hội biến hoạt động phản
biện trở thành hoạt động phản đối. Khi sự phản đối ấy
được chuẩn bị một cách âm thầm cùng với tốc độ tăng
trưởng của các sai lầm chính trị thì nó có thể trở thành
sự chuẩn bị cho một cuộc cách mạng. Đó là tất yếu.
Phản biện xã hội chính là biện pháp thay thế sự chống
đối xã hội, hay nói cách khác, cần phải thay thế tự do cãi
cọ bằng tự do ngôn luận. Ở nước Anh, trong công viên Hyde
Park người ta dành riêng một khu cho những người muốn nói
xấu Nữ hoàng và Thủ tuớng. Ở đấy người ta có thể nói
thoải mái để xả hết cơn tức. Do sự bức xúc của đời
sống nên con người có những nhu cầu như vậy. Sự va chạm
tự nhiên của các nhóm lợi ích hay của các lợi ích tạo ra
sự cãi cọ. Cần phải hướng dẫn những sự cãi cọ bản
năng trở thành những cuộc thảo luận chuyên nghiệp mà biểu
hiện cao nhất của nó là phản biện thì mới có thể có một
xã hội ổn định và phát triển.
(còn tiếp)
Nguồn: Tạp chí The Journal of Global Issues & Solutions năm 2007 của
Nhà xuất bản "Bibliotheque: World Wide International Publishers"
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6333), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét