trong Hiến pháp là một người theo chủ nghĩa cộng hòa và chủ
nghĩa hòa bình hơn là một người theo chủ nghĩa cộng sản -
Góc nhìn riêng của GS Nhật Bản Tsuboi Yoshiharu.</strong></em>
<div class="special_quote"><strong>Lời tòa soạn Tuần Việt
Nam:</strong> Có thể nói, Hồ Chí Minh là một nhân vật lịch
sử, một lãnh tụ đặc biệt của đất nước. Đã có biết
bao nhiêu công trình, đề tài nghiên cứu về Người của các
học giả trong nước, nước ngoài với các góc nhìn khác nhau.
Bài viết dưới đây của GS Tsuboi Yoshiharu (ĐH Waseda-Nhật Bản)
đã được ông trình bày tại Hội thảo Quốc tế về Việt Nam
học lần thứ 3 tổ chức tại Hà Nội tháng 12/2008. Khảo cứu
này của ông Tsuboi Yoshiharu đã gây được sự chú ý của dư
luận vì góc nhìn khác lạ.
Để rộng đường dư luận, tôn trọng tính thông tin đa chiếu,
Tuần Việt Nam xin đăng tải toàn văn nghiên cứu này của ông
Tsuboi, một nhà Việt nam học nổi tiếng như một góc nhìn cần
tham khảo. Mời bạn đọc cùng tranh luận.</div>
<h2>Một góc nhìn khác</h2>
Trong bài viết này, chúng ta thử thoát khỏi những quan niệm
về "Tư tưởng Hồ Chí Minh" cũng như cách đánh giá Ông Hồ
như một người cộng sản Max - Lenin, lần theo những nẻo
đường trong cuộc đời Hồ Chí Minh để khảo cứu lại tư
tưởng của Ông trên một lập trường giá trị tự do hơn.
<div class="boxright200"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Không ai phủ nhận việc
Hồ Chí Minh là một nhà ái quốc. Mục tiêu tối thượng của
Ông là giải phóng dân tộc và giành lại nền độc lập cho
Tổ quốc từ tay thực dân Pháp. Để thực hiện công cuộc
đó, cơ sở lý luận của Ông là "Tự do, Bình đẳng, Bác ái" -
những biểu tượng của nền cộng hòa.<img class="quoright"
src="/misc/quoright.png"/> <br class="quoteclear"></div></div>
Từ khi bắt đầu nghiên cứu VN năm 1973, mỗi lần có cơ hội,
tôi lại cố gắng lần theo những dấu vết cuộc hành trình
của Hồ Chí Minh. Bắt đầu từ xã Kim Liên, huyện Nam Đàn,
tỉnh Nghệ An - quê hương của Hồ Chí Minh, tôi lần theo dấu
chân Ông ở Nhà kỉ niệm Hồ Chí Minh ở Vinh - thủ phủ của
tỉnh Nghệ An, phòng làm việc, Bảo tàng và Lăng Chủ tịch Hồ
Chí Minh ở trung tâm của Thủ đô Hà Nội, Bảo tàng Hồ Chí
Minh ở TP Hồ Chí Minh, trường Quốc học Huế, v.v...
Ở Trung Quốc, tôi đã đến thăm Hồng Kông, Quảng Đông,
Thượng Hải, Diên An, v.v... Tôi cũng tìm đến ngôi nhà Hồ Chí
Minh từng sống ở Moscow. Tôi đã đứng trong ngôi nhà ở phố
Compoint, được coi là nơi hoạt động của Hồ Chí Minh ở
Paris. Tại London, tôi đã tới thăm khách sạn nơi Ông từng làm
đầu bếp dưới sự hướng dẫn của Escoffier. Ở New York, tôi
đã thử hình dung Hồ Chí Minh đã ngắm nhìn bức tượng Nữ
thần Tự Do từ góc độ nào.
Tôi cũng có dịp thảo luận với các nhà nghiên cứu Hồ Chí
Minh người Pháp như Brocheux, G. Boudarel... Đương nhiên, tôi cũng
có dịp trao đổi ý kiến với những nhà trí thức, học giả
người Việt như Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng, Nguyễn
Đình Đầu, Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang, Nguyên Ngọc, v.v... Trong
quá trình tìm hiểu, khám phá và trao đổi, tôi luôn cảm thấy
dường như chưa ai đoán đúng được tư tưởng "bè trầm liên
tục" (basso continuo) của Hồ Chí Minh.
Cho đến gần đây, tôi nhận ra rằng có lẽ giá trị mà Hồ
Chí Minh coi trọng nhất trong suốt cuộc đời của mình là
những giá trị của nền cộng hòa. Tôi cho rằng nếu nhận
thức Hồ Chí Minh như một người theo chủ nghĩa cộng hòa,
chúng ta có thể đánh giá được một cách đầy đủ và đúng
đắn nhất những tư tưởng và hành động của Ông.
Không ai phủ nhận việc Hồ Chí Minh là một nhà ái quốc. Mục
tiêu tối thượng của Ông là giải phóng dân tộc và giành
lại nền độc lập cho Tổ quốc từ tay thực dân Pháp. Để
thực hiện công cuộc đó, cơ sở lý luận của Ông là "Tự do,
Bình đẳng, Bác ái" - những biểu tượng của nền cộng hòa.
<h2>Làng Sen quê Bác</h2>
Khi đặt chân đến nước Pháp, đất nước đã biến VN thành
thuộc địa, Ông phát hiện ra rằng tầng lớp lao động nghèo
khổ ở Pháp cũng ở trong tình cảnh bi thảm như các dân tộc
bị áp bức ở thuộc địa. Đồng thời, Ông cũng ngạc nhiên
trước tinh thần cộng hòa đối xử bình đẳng với con người
bất kể sự khác biệt màu da, ngôn ngữ, văn hóa.
Có một câu chuyện nổi tiếng liên quan đến vấn đề này. Sau
chuyến hải hành dài bắt đầu từ Sài Gòn, cuối cùng Hồ Chí
Minh cũng đến được Maseille. Đây là lần đầu tiên Ông Hồ
đặt chân lên nước Pháp. Ông vào một quán cà phê và gọi
một tách cà phê. Người hầu bàn đáp lại: " Vâng, thưa Ông"
(Oui, Mousieur). Khi còn ở Việt Nam dưới ách thống trị của
thực dân, Hồ Chí Minh chưa bao giờ được gọi bằng từ
"Mousieur".
Đối với chàng thanh niên Hồ Chí Minh khi đó mới 21 tuổi,
được một người Pháp gọi là "Mousieur" là một sự ngạc
nhiên thú vị. Có lẽ khi đó người hầu bàn cũng không nghĩ
rằng vị khách của mình là một người VN đến từ xứ thuộc
địa, hoặc cũng có thể do anh ta không quan tâm tới quốc tịch
của vị khách. Câu nói của người hầu bàn chỉ là một câu
nói "đương nhiên" thường dùng để xác nhận với khách hàng.
Thế nhưng, đối với Hồ Chí Minh, một người vốn đã quen
chứng kiến cảnh phân biệt đối xử ở xứ thuộc địa, câu
trả lời "đương nhiên" đó lại là một hiện tượng thật
ngạc nhiên và mới mẻ.
<h2>Tinh thần nền cộng hòa Pháp</h2>
Tinh thần nền cộng hòa Pháp mang tính lý tưởng cao. Qua Cách
mạng Pháp, một quan điểm mới về giá trị con người khác
hẳn với giai đoạn trước đã được xác lập. Như đã thể
hiện trong câu nói của bản Tuyên ngôn Nhân quyền:
"<em><strong>Người ta sinh ra tự do và bình đẳng</strong></em>".
Sự khác biệt căn bản nhất của thời cận đại so với các
thời đại khác là sự thay đổi 180 độ quan điểm về giá
trị con người. Tinh thần nền cộng hòa chính là cuộc vận
động nhằm tạo nên và lý tưởng hóa hình tượng con người
mới, thúc đẩy mỗi cá nhân tiếp cận với hình tượng lý
tưởng đó.
Đó là cách nhận thức con người bằng việc bài trừ những
thuộc tính cá nhân. Lấy ví dụ, nó không quan tâm tới người
đó là người Nhật hay người VN, sinh ra ở tỉnh nào, xuất
thân trong gia đình hay dòng họ nào, bao nhiêu tuổi, là nam hay
nữ. Vấn đề quan trọng là con người đó với tư cách là
một "cá nhân" có đủ khả năng suy nghĩ một cách lý tính hay
không.
Nền cộng hòa được xây dựng bởi những cá nhân là nhân dân
Pháp, bất kể giai cấp, màu da hay người đó có sinh ra ở Pháp
hay không. Do vậy, nhiệm vụ quan trọng nhất của nền cộng
hòa là phải giáo dục ra được những "cá nhân" có đủ khả
năng suy nghĩ một cách lý tính.
Tuy nhiên, không dễ dàng hiện thực hóa được những lý
tưởng đó của tinh thần cộng hòa. Đã có rất nhiều hành
động nhằm kéo xã hội quay về với tư tưởng cũ. Để xác
lập được tinh thần cộng hòa, nước Pháp cần phải đợi
đến thời kì nền Đệ tam Cộng hòa, khoảng 100 năm sau Cách
mạng Pháp.
Ở nước Pháp khi đó cũng như ngày nay, nông dân luôn đóng vai
trò trung tâm. Họ có tư tưởng cực kì bảo thủ. Ở người
nông dân, tình cảm thích nhà vua, coi trọng gia đình, truyền
thống và dòng dõi là hết sức mạnh mẽ. Trong số họ có rất
nhiều người vừa hiếu kì đối với những người khác,
đồng thời lại có những suy nghĩ mang tính phân biệt chủng
tộc, cho rằng người da trắng ưu việt hơn so với các chủng
tộc khác.
Cách mạng Pháp đã thay đổi tư tưởng bảo thủ của nông dân
thành những "cá nhân" theo giá trị con người kiểu cận đại,
quá trình biến đổi đó kéo dài 100 năm. Ngay trong thời đại
hiện nay, dù có quá nửa người Pháp tán thành tinh thần cộng
hòa, nhưng rõ ràng cũng có không ít người vẫn duy trì thể
trạng cũ của nông dân.
Nói một cách chính xác hơn, vẫn còn rất nhiều người vẫn
mang trong mình mâu thuẫn giữa một bên là con người được
giáo dục để mang tinh thần cộng hòa một cách tự giác, với
một bên là quan điểm bảo thủ về giá trị con người vốn
được nuôi dưỡng trong môi trường gia đình thủ cựu.
Trong khi đó, người VN lại hoàn toàn ngược lại. Người VN
trước tiên coi trọng thuộc tính. Mỗi khi đến VN, tôi thường
rất lúng túng khi bị người VN đặt những câu hỏi liên quan
đến cá nhân như bao nhiêu tuổi, làm việc cho công ty nào, ở
vị trí gì, xuất thân từ trường đại học nào, vùng nào,
tầng lớp nào, gia đình như thế nào. Hay những câu hỏi đại
loại như "<em>Đã kết hôn chưa, nếu có con thì được mấy con
rồi?</em>", "<em>Con mấy tuổi</em>", v.v...
Tại sao người VN lại chấp nhặt những thông tin cá nhân và
hoàn cảnh gia đình như vậy. Đó là vì thông qua những câu
hỏi đó, người VN muốn làm rõ vị trí của đối phương,
dựa vào đó xác định rõ ràng mối quan hệ xã hội trên
dưới giữa mình và đối phương.
Từ đó, quan hệ đó sẽ được phản ánh qua cách dùng từ và
động tác ứng xử, qua việc sử dụng cách nói kính trọng hay
khiêm tốn, có nên chào hỏi và bắt tay như đối với người
lớn hơn hay không. Để xây dựng được quan hệ tốt đẹp cho
hai bên và ứng xử đúng với những quy tắc xã hội vô hình,
trước tiên người Việt phải tìm hiểu những thuộc tính của
đối phương.
Đây không chỉ là truyền thống của riêng VN mà là truyền
thống của cả khu vực theo văn hóa Nho giáo, tương ứng với
thế giới Đông Á bao gồm cả Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật
Bản, những nơi cũng lấy "quan hệ" giữa con người với con
người làm quy tắc chuẩn cho hành động.
Ở Đông Á, nơi thuộc tính cá nhân và quan hệ con người đóng
vai trò chủ đạo, người ta đã không lý giải được hết
được tinh thần nền cộng hòa. Người ta thường viện dẫn
những ví dụ của nước Pháp và nước Mỹ để đưa ra những
định nghĩa mang tính mô phỏng về nền cộng hòa, kiểu như
nền cộng hòa là việc chặt đầu nhà vua, phế bỏ chế độ
quân chủ, xây dựng thể chế chính trị "của dân, do dân và
vì dân". Nền cộng hòa là thể chế chính trị mà nhân dân
đóng vai trò chính, v.v... Người ta đã không đạt tới được
nhận thức rằng, điều kiện tiền đề của nền cộng hòa là
những "cá nhân" theo quan điểm giá trị mới về con người.
<h2>Tinh thần nền cộng hòa của Hồ Chí Minh</h2>
Người viết cho rằng có lẽ Hồ Chí Minh là lãnh đạo chính
trị duy nhất ở Đông Á nhận thức được một cách đúng
đắn nhất tinh thần nền cộng hòa và Ông đã cố gắng đưa
nó vào Việt Nam. Tôi muốn lần theo những hành động của Hồ
Chí Minh trong quãng thời gian 10 năm Ông phát huy được năng
lực lãnh đạo của mình nhất, tức là quãng thời gian từ lúc
về nước từ năm 1941 sau 30 năm bôn ba ở hải ngoại đến năm
50, để chứng minh cho giả thuyết nêu trên.
Trước tiên, tôi cho rằng cần phải khảo cứu lại vấn đề
tại sao Hồ Chí Minh lại "phát hiện" ra Lenin và trở thành một
người CS. Để định nghĩa lại Hồ Chí Minh từ một người CS
Max- Lenin trở thành một người theo chủ nghĩa cộng hòa, cần
phải làm rõ mối quan hệ này.
Hồ Chí Minh biết đến Lenin nhờ đọc bài viết được công
bố của Lenin về vấn đề thuộc địa. Ông đã bị thu hút
mạnh mẽ bởi mối quan tâm sâu sắc cũng như cách đưa ra
những phương pháp giải quyết cụ thể đối với vấn đề
thuộc địa của Lenin. Ông Hồ cho rằng để giải phóng dân
tộc thuộc địa, chỉ có con đường duy nhất là Đảng CS, do
vậy Ông đã từ bỏ Đảng Xã hội và trở thành một trong
những thành viên sáng lập Đảng CS Pháp.
Sau đó, Ông sang Moscow, trở thành một thành viên của Quốc tế
CS và hoạt động năng nổ. Kể từ lúc đó, trong quá trình
hoạt động của mình, Ông học được rằng, để giành được
độc lập cho VN từ tay nhà nước cận đại Pháp, một trong
những liệt cường của Tây Âu có lực lượng quân sự và
chính trị khổng lồ, cần phải có một tổ chức đoàn kết
chặt chẽ đóng vai trò trung tâm cho công cuộc giải phóng, cũng
như cần hoạt động liên kết quốc tế nhằm nhận được sự
đồng cảm rộng rãi từ quốc tế.
Ông đồng tình với đề xướng của Lenin về Bôn-sê-vích,
Đảng CS- một đảng tiên phong có kỉ luật sắt. Về điểm
này, đúng là Hồ Chí Minh là một người theo chủ nghĩa Lenin.
<em><strong>Tuy nhiên, ngoài mặt tổ chức, Hồ Chí Minh cho rằng
vấn đề cần ưu tiên nhất là đấu tranh giải phóng dân tộc
giành lại độc lập cho VN chứ không phải là vấn đề giai
cấp.</strong></em> Về mặt này, Hồ Chí Minh không phải là một
người CS "chính thống" theo chủ nghĩa Marx - Lenin.
Đối với những người CS "chính thống", việc Hồ Chí Minh coi
trọng giải phóng dân tộc, coi nhẹ đấu tranh giai cấp là hành
động xa rời chủ nghĩa cộng sản, do đó, Ông Hồ đã bị phê
phán một cách gay gắt và công khai. Furuta Motoo, tham khảo nghiên
cứu của Kurihara Hirohide đã trích dẫn một phần lá thư của
Ủy ban hải ngoại Đảng CS Đông Dương gửi cho Quốc tế CS
như sau:
"<em>Ở Đông Dương, các tổ chức CS đã triển khai một cuộc
đấu tranh công khai với đường lối của đồng chí Nguyễn Ái
Quốc và VN Thanh niên Cách mạng đồng chí hội - đường lối
là tàn dư kết hợp giữa chủ nghĩa dân tộc với chủ nghĩa
cải lương duy tâm. Tàn dư này hết sức nặng nề và đang trở
thành một chướng ngại cho sự phát triển của chủ nghĩa CS.
Cần thiết phải đấu tranh không thương tiếc với chủ nghĩa
cơ hội và lý luận kiểu cũ của Quốc và Việt Nam Thanh niên
Cách mạng đồng chí hội. Chúng tôi đề xuất đồng chí Lin
(Bút danh lúc đó của Nguyễn Ái Quốc - Tsuboi) phải viết bản
tự kiểm điểm bản thân</em>".
Trước những phê phán này, Ông Hồ đã phải thay đổi đôi
chút lập trường của mình và phải rất vất vả để giữ
được vị trí của mình trong Quốc tế CS. Tuy nhiên, ông đã
bị gạt ra ngoài hoạt động lãnh đạo của Đảng CS Đông
Dưong và bị buộc phải sang Moscow học tập. Nhưng cũng nhờ
đó mà Ông Hồ đã thoát chết.
Dưới sự đàn áp khốc liệt của nhà nước đương cục thực
dân, những người CS đã phê phán Ông Hồ hoặc bị chết hoặc
bị xử tử. Lê Hồng Phong bị bắt tháng 6 năm 1938 và sau đó
qua đời trong tù vào khoảng tháng 9 năm 1942. Hà Huy Tập bị
bắt tháng 7 năm 1938, sau đó được thả ra một thời gian rồi
bị bắt lại năm 1940 và bị xử tử vào tháng 8 năm 1941.
Khi Ông Hồ trở về nước vào năm 1941, ở VN hầu như không
còn một người CS "chính thống" nào. Nhờ vậy, trong quãng
thời gian 10 năm tính từ khi trở về nước năm 1941, Ông Hồ,
dựa vào sự ủng hộ của Quốc tế CS cũng như tiếng tăm của
mình, đã có thể hành động một cách tự do hơn theo những suy
nghĩ của mình.
Có một giai thoại thể hiện rất rõ hình ảnh Hồ Chí Minh là
một người theo chủ nghĩa cộng hòa. Năm 1941, Hồ Chí Minh về
nước sau 30 năm bôn ba ở hải ngoại, chủ trì Hội nghị lần
thứ 8 Ban CHTƯ Đảng CS Đông Dương, xác định cách mạng là
cách mạng giải phóng dân tộc, công bố ý tưởng thành lập
nhà nước VN Dân chủ Cộng hòa, đồng thời thành lập VN Độc
lập Đồng minh (tên thường gọi là "Việt Minh"). Tên gọi
Việt Minh cho thấy mục tiêu của cách mạng VN lúc bấy giờ là
đánh đổ ách thống trị của Nhật và Pháp, giành lại độc
lập, tập trung toàn lực vào cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa
đế quốc.
Hồ Chí Minh nêu lên chủ trương của VN Độc lập Đồng minh
là "<em>liên hiệp hết thảy các tầng lớp nhân dân không phân
biệt tôn giáo, xu hướng, đảng phái chính trị nào, giai cấp
nào, đoàn kết chiến đấu để đánh đuổi Pháp, Nhật. Sẽ
thành lập một chính phủ nhân dân của VN Dân chủ Cộng hòa.
Ngôi sao vàng năm cánh làm lá cờ toàn quốc</em>".
<h2>Tuyên ngôn Độc lập</h2>
Tên nước VN Dân chủ Cộng hòa được cho là do Hồ Chí Minh
đặt. Nội dung của nó được thể hiện trong Tuyên ngôn Độc
lập tháng 9 năm 1945 và Hiến pháp năm 1946. Câu đầu tiên của
bản Tuyên ngôn Độc lập có đề cập đến Hiến pháp Mỹ và
bản Tuyên ngôn Nhân quyền Pháp.
"<em>Tất cả mọi người sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa
cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong
những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và
quyền mưu cầu hạnh phúc</em>"
Lời bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776
của nước Mỹ. Suy rộng ra, câu ấy có nghĩa là: "<em>Tất cả
các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc
nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự
do</em>".
Tuyên ngôn Nhân quyền được viết trong Cách mạng Pháp năm 1791
đã trình bày nội dung tương tự như sau: "<em>Người ta sinh ra
tự do và bình đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được
tự do và bình đẳng về quyền lợi. Đó là những lẽ phải
không ai chối cãi được. Thế mà hơn 80 năm nay, bọn thực dân
Pháp lợi dụng lá cờ tự do, bình đẳng, bác ái, đến cướp
đất nước ta, áp bức đồng bào ta. Hành động của chúng
trái hẳn với nhân đạo và chính nghĩa. Về chính trị, chúng
tuyệt đối không cho nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào.
Chúng thi hành những luật pháp dã man. Chúng lập ba chế độ
khác nhau ở Trung, Nam, Bắc để ngăn cản việc thống nhất
nước nhà của ta, để ngăn cản dân tộc ta đoàn kết. Chúng
lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém
giết những người yêu nước thương nòi của ta. Chúng tắm
các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu. Chúng ràng
buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân. Chúng dùng thuốc
phiện, rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy nhược. Về kinh
tế, chúng bóc lột dân ta đến xương tủy, khiến cho dân ta
nghèo nàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều. Chúng
cướp không ruộng đất, hầm mỏ, nguyên liệu. Chúng giữ
độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng. Chúng
đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lý, làm cho dân ta, nhất là dân
cày và dân buôn trở nên bần cùng. Chúng không cho các nhà tư
sản ta ngóc đầu lên. Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô
cùng tàn nhẫn</em>"... (Lược một đoạn - Tsuboi).
"<em>Bởi thế cho nên, chúng tôi, lâm thời Chính phủ của
nước VN mới, đại biểu cho toàn dân VN, tuyên bố thoát ly
hẳn quan hệ với Pháp, xóa bỏ hết những hiệp ước mà Pháp
đã ký về nước VN, xóa bỏ tất cả mọi đặc quyền của
Pháp trên đất nước VN. Toàn dân VN, trên dưới một lòng kiên
quyết chống lại âm mưu của bọn thực dân Pháp</em>". (Trích
"Tuyên ngôn Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945").
Còn có một câu chuyện nữa về Hồ Chí Minh ít được biết
đến. Sau khi thành lập Việt Minh năm 1941, để kêu gọi sự
ủng hộ của các nước Đồng minh trong đó có cả Trung Quốc,
Ông Hồ đã quay trở lại Trung Quốc. Tuy nhiên, do Việt Minh
nằm dưới cái bóng của chủ nghĩa CS nên Ông Hồ đã bị
Quốc dân đảng nghi ngờ.
Ông bị chính quyền địa phương của Quốc dân đảng bắt và
bị giam từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 9 năm 1943. Sau cùng,
Quốc dân đảng nhận định rằng Việt Minh là thế lực chính
trị chống Nhật trong phạm vi VN nên Ông Hồ đã được thả.
Tháng 8 năm 1944, khi được tự do và chuẩn bị về nước, Hồ
Chí Minh đã nói với tướng Trương Phát Khuê của Quốc dân
đảng như sau: "<em>Tuy tôi là một người CS nhưng bây giờ vấn
đề mà tôi quan tâm không phải là chủ nghĩa CS mà là độc
lập tự do của VN. Tôi xin hứa với anh một lời hứa đặc
biệt: Trong vòng 50 năm tới sẽ không thực hiện chủ nghĩa CS
ở VN</em>". (trích theo Furuta Motoo).
<h2>Cách mạng Tháng 8</h2>
Tuy nhiên, không thể có được Con người mới gánh vác được
độc lập tự do chỉ bằng đấu tranh giải phóng đơn thuần.
Hồ Chí Minh biết rõ rằng, để đạt được điều đó cần
một cuộc cách mạng làm đòn bẩy. Cuộc cách mạng đó ở VN
là "Cách mạng Tháng 8".
Ngày 15 tháng 8 năm 1945, Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện
quân Đồng minh, nước Pháp bảo hộ thì chưa khôi phục được
thế lực của mình. Cách mạng Tháng 8 là cuộc khởi nghĩa trên
toàn quốc do Việt Minh tổ chức nhân cơ hội đó nhằm giành
quyền tự chủ thực sự cho VN.
Nhận được tin Nhật đầu hàng, từ ngày 13 đến ngày 15 tháng
8 năm 1945, Đảng CS đã tổ chức Hội nghị toàn quốc ở Tân
Trào, ra quyết định khởi nghĩa. Ngày 16-17/8, Việt Minh tổ
chức Đại hội Quốc dân, quyết định thành lập Chính phủ
lâm thời nước VN Dân chủ Cộng hòa. Sau đó, bắt đầu từ
việc giành chính quyền ở Hà Nội ngày 19 tháng 8, Việt Minh
đã lãnh đạo thành công khởi nghĩa ở các thành thị khác,
xác lập được quyền làm chủ đất nước. Kết quả của quá
trình này là sự ra đời của bản Tuyên ngôn Độc lập.
Có nhà nghiên cứu cho rằng Cách mạng Tháng 8 không đơn thuần
là một cuộc đảo chính bằng vũ lực. Đúng là khi cách mạng
nổ ra, quân Nhật, lúc đó đã đầu hàng Đồng minh, đã không
tiến hành đàn áp cuộc khởi nghĩa của Việt Minh. Đồng thời
ở VN cũng không có mặt quân Pháp và quân Đồng minh. Nhờ
vậy, cuộc khởi nghĩa đã diễn ra một cách tương đối dễ
dàng và không phải đổ nhiều máu. Đối với Hồ Chí Minh,
cuộc cách mạng này chính là quá trình giành lại quyền lực
của nhân dân dựa trên khát khao mạnh mẽ về tự do của họ,
nó chính là quá trình xây dựng nên Con người mới.
<h2>Ý nghĩa của Độc lập - Tự do - Hạnh phúc</h2>
Ước mơ "Độc lập" từ lâu của Hồ Chí Minh là VN được
giải phóng khỏi tay thực dân Pháp và trở thành một nước
độc lập. Nhưng độc lập của Hồ Chí Minh không phải là
khái niệm "độc lập" theo nghĩa cũ, vốn thường được lặp
đi lặp lại trong sách giáo khoa- là quá trình VN giữ vững
được độc lập và bản sắc (identity) của mình trước sự uy
hiếp của Trung Quốc.
VN có lịch sử khởi nghĩa, đánh bại, đánh đuổi sự xâm
lược của các triều đại Tống, Nguyên, Minh, Thanh của Trung
Quốc, nhưng sau mỗi lần đánh đuổi quân xâm lược Trung
Quốc, VN lại chỉ xây dựng một thể chế chính trị mô phỏng
Trung Quốc. Nhưng độc lập mà Hồ Chí Minh muốn xây dựng là
một nước độc lập, một nhà nước chủ quyền theo kiểu
cận đại.
Từ độc lập của Ông bao hàm ý nghĩa xây dựng một quốc gia
chủ quyền có lực lượng sánh vai được với các cường
quốc trên thế giới. Ý tưởng của Ông là không chỉ xây
dựng một chế độ Dân chủ cộng hòa mà còn xây dựng nên
hình ảnh những Con người mới đóng vai trò gánh vác quốc gia
độc lập.
"Tự do" của Hồ Chí Minh rõ ràng chịu ảnh hưởng từ chữ
"tự do" trong khẩu hiệu "Tự do, Bình đẳng, Bác ái" của Cách
mạng Pháp và quyền mưu cầu Tự do của Hợp chủng quốc Hoa
Kỳ. Tự do của Hồ Chí Minh không chỉ đơn thuần là đất
nước được độc lập, nhà nước có chủ quyền và có quyền
tự do phát ngôn, hoạt động trên trường quốc tế, mà
<em><strong>phải là thứ tự do được từng người dân ca
ngợi</strong></em>.
Nó cũng yêu cầu mỗi người dân ca ngợi quyền tự do đó
phải trở thành chủ thể xây dựng từ dưới lên trật tự
của nền cộng hòa, yêu cầu từng cá nhân phải có khả năng
suy nghĩ, quyết định với tinh thần trách nhiệm cao. Nhà nước
kiểu cận đại chính là nhà nước được hệ thống giáo dục
đào tạo ra được những con người như vậy. Đồng thời có
những thiết chế chính trị đi kèm đảm bảo cho việc giáo
dục đó. Nước Cộng hòa của Hồ Chí Minh là Chủ nghĩa dân
chủ kết hợp với Tự do.
Cuối cùng, như được đề cập trong bản Tuyên ngôn Độc
lập, hạnh phúc theo quan niệm của Hồ Chí Minh, chịu ảnh
hưởng của "quyền mưu cầu hạnh phúc" trong Hiến pháp của
Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Hiến pháp Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
chính là bản Hiến pháp đầu tiên viết rõ ràng về "quyền
mưu cầu hạnh phúc". Hạnh phúc là một từ có tính đa nghĩa,
nhưng ý nghĩa từng cá nhân có quyền mưu cầu Hạnh phúc là
một khái niệm hết sức mới mẻ của thời kì cận đại.
Lịch sử VN là lịch sử tranh sáng tranh tối của những cuộc
đấu tranh chống lại sự xâm lược của Trung Quốc, đấu tranh
chống lại những thảm họa thiên nhiên như lũ lụt, hạn hán.
Con người VN coi những nguy cơ đó là "bất hạnh". Đặc điểm
của VN là có lịch sử chiến đấu và chiến thắng những
"bất hạnh" đó. Nếu coi những "bất hạnh" mà dân tộc VN
phải chịu đựng là những thách thức của Ông Trời mang lại
để dân tộc VN phải vượt qua thì quả thực, dân tộc VN là
một dân tộc anh hùng và quả cảm.
Thế nhưng, quá trình đó bản chất là một quá trình mang tính
thụ động. Thông điệp về Hạnh phúc của Hồ Chí Minh là
thông điệp mỗi người đều có quyền mưu cầu hạnh phúc và
phải chủ động, tích cực tranh đấu để giành được hạnh
phúc đó. Thông điệp đó của Hồ Chí Minh đã được đông
đảo nhân dân VN đón nhận.
Trong bản Hiến pháp làm cơ sở cho nhà nước, Hồ Chí Minh đã
tham khảo nước Cộng hòa Pháp và Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, và
nêu lên ý tưởng về nước VN Dân chủ Cộng hòa. Con người
Hồ Chí Minh được phản ảnh sắc nét trong Hiến pháp là một
người theo chủ nghĩa cộng hòa và chủ nghĩa hòa bình hơn là
một người theo chủ nghĩa cộng sản.
Hồ Chí Minh đã đọc Tuyên ngôn Độc lập cho nước VN Dân
chủ Cộng hòa vào ngày 2 tháng 9 năm 1945. Trong vòng xoáy tương
quan lực lượng quốc tế mà VN bị lôi vào, Liên Hiệp Quốc
đóng vai trò vô cùng quan trọng. Để các nước công nhận nhà
nước VN Dân chủ Cộng hòa, Hồ Chí Minh đã có một hành
động mạo hiểm là xóa đi hình ảnh người cộng sản của
mình.
Tháng 11 năm 1945, Ông Hồ đã ra quyết định dứt khoát giải
tán Đảng CS. Đương nhiên, trên thực tế, tổ chức của
Đảng vẫn được giữ nguyên, do đó cũng có thể coi nó như
một hành động "ngụy trang". Thế nhưng, để được các nước
công nhận nhà nước VN Dân chủ Cộng hòa, Ông Hồ đã lựa
chọn con đường ưu tiên "quyền lợi dân tộc" lên trên "quyền
lợi đảng phái". Về điểm này, chúng ta có thể nhìn thấy
một phần cách suy nghĩ theo chủ nghĩa cộng hòa của Hồ Chí
Minh.
<h2>Người VN có hiểu Hồ Chí Minh không?</h2>
Ở đây có một vấn đề là những người VN khác có hiểu
được nguyên lý về nước VN Dân chủ Cộng hòa mà Hồ Chí
Minh đã trình bày cũng như tinh thần nền cộng hòa được đúc
kết trong khẩu hiệu "Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" của Ông
hay không? Thật tiếc phải nói rằng thông điệp của Hồ Chí
Minh hầu như không được truyền bá và lý giải một cách
đầy đủ và đúng đắn.
Người ta đã coi Ông như một người lãnh đạo của phong trào
CS quốc tế, một người theo chủ nghĩa Marx- Lenin. Đó là vì
sau Chiến tranh Thế giới II, thế giới rơi vào cục diện
Chiến tranh Lạnh, VN đã bị đặt vào tiền tuyến xung đột
của chiến tranh Lạnh Đông - Tây. Trong bối cảnh quốc tế
đó, Hồ Chí Minh sau khi thành lập nước đã phải nhận sự
hỗ trợ của Trung Quốc và Liên Xô, trở thành lãnh tụ lãnh
đạo một cuộc chiến tranh lâu dài chống Pháp và Mỹ.
Ai cũng lấy ý thức hệ làm chủ thể để lý giải Ông Hồ,
và ngay bản thân Ông Hồ, để nhận được viện trợ, tiếp
tục công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc mình, không có
một sự lựa chọn nào khác ngoài việc phát ngôn và hành
động như một thành viên của liên minh những người CS.
Thế hệ kém Ông Hồ 10 tuổi như Đại tướng Võ Nguyên Giáp
hay Ông Trần Văn Giàu, do chịu sự giám thị gay gắt của nhà
đương cục thực dân, đã phải hoạt động tại nước ngoài
một thời gian. Chính vì vậy, họ đã hiểu được tình hình
bên ngoài và lý giải được một phần tinh thần nền cộng
hòa của Hồ Chí Minh. Sự lý giải của họ là nhờ vào những
kinh nghiệm sống ở các nước Âu Mỹ, chủ yếu là nước
Pháp.
Tuy nhiên, đối với những thế thệ trẻ hơn, do phải tiến
hành cách mạng và chiến tranh trên đất VN, hầu như không có
mấy người có kinh nghiệm sống ở nước ngoài. Do đó, họ
thiếu đi nền tảng tư tưởng để có thể lý giải được
đầy đủ "Tinh thần nền cộng hòa" mà Hồ Chí Minh đã đúc
kết được sau 30 năm bôn ba ở hải ngoại.
Càng đến những thế hệ trẻ hơn, người ta càng có xu hướng
lý giải Hồ Chí Minh chỉ theo góc độ là nhà lãnh đạo Đảng
CS. Cùng với việc thần tượng hóa Hồ Chí Minh, người ta đang
đánh mất đi khả năng lý giải nội tại Hồ Chí Minh với tư
cách là một CON NGƯỜI bình thường.
________________________
<h2>Tài liệu tham khảo</h2>
Furuta Motoo, Hồ Chí Minh - Giải phóng dân tộc và Đổi mới
(Ho-Si-Min Minzoku kaiho to Doi Moi), NXB Iwanami, 1996.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(http://danluan.org/node/6371), một số đường liên kết và hình
ảnh có thể sai lệch. Mời độc giả ghé thăm Dân Luận để
xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận có thể bị chặn tường
lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng dẫn cách vượt tường lửa
tại đây (http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét