<center>[video:http://www.youtube.com/watch?v=UGGGJzv6ZME]</center>
<center><img src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/bui-doi-2.jpg"
width="569"></center>
<center><em>Một cảnh trong phim "Bụi đời Chợ
Lớn"</em></center>
<a
href="http://nld.com.vn/20130411071920117p1140c1192/phim-bui-doi-cho-lon-vi-pham-luat-dien-anh.htm">Câu
chuyện kiểm duyệt</a> <em>Bụi đời chợ Lớn</em> một lần
nữa lại làm nóng lên câu chuyện về giới hạn sáng tạo và
kiểm duyệt của nghệ thuật-giải trí ở Việt Nam.
<strong>1.</strong>
Nhà kiểm duyệt giờ ngồi bắt lý nhà làm phim thì dễ lắm,
kiểu gì chả đưa ra được các thể loại vi phạm khác nhau.
Quan trọng là họ có chịu cởi trói tư duy hay không thôi, họ
có sự đồng cảm hay nâng niu sáng tạo của nghệ sĩ hay không
thôi, họ có muốn trở thành những bà đỡ mát tay cho các ca
đẻ khó hay không, chứ trù dập, tiêu diệt, giết chết sáng
tạo ở Việt Nam thì nhiều lắm, kể không hết.
Thời mới đổi mới, chỉ trong vòng 5, 10 năm (86-95), khi được
cởi trói sáng tạo, không khí kìm nén bao năm ở Việt Nam như
được bung ra. Các bộ môn nghệ thuật lần lượt tỏa sáng,
những tăm tối bao lâu nay như được chiếu rọi. Nếu không có
tư duy mới mẻ và đề cao cái tôi cá nhân sau bao năm chung
sống với cái chúng ta tập thể, thì làm sao văn chương có
Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài… Những thành tựu
văn chương trong 10 năm đó của họ được giới thiệu ra bên
ngoài biên giới và thậm chí, nếu đặt cạnh các tác phẩm
văn chương đương đại nổi bật của quốc tế, cũng không có
gì phải yếm thế. Âm nhạc có Thanh Tùng, Nguyễn Cường, Trần
Tiến, Phú Quang, Dương Thụ. Điện ảnh có Đặng Nhật Minh và
một lớp trẻ hơn đang sung sức và đầy hoài bão như Lưu
Trọng Ninh, Nguyễn Thanh Vân, Nhuệ Giang, Lê Hoàng, Vương
Đức… Không khí nghệ thuật cởi mở đó cũng góp phần cho
sự trở về của Trần Anh Hùng, Tony Bùi với những tác phẩm
điện ảnh được các LHP quốc tế lớn nhất thế giới tôn
vinh và công nhận.
<center><img src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/cyclo.jpg"
width="473"></center>
<center><em>"Xích lô" của Trần Anh Hùng – giải Sư tử vàng
1995</em></center>
Nhưng rồi những tiếng nói cá nhân đầy mạnh mẽ đó dần
dần bị… bóp nghẹt trở lại, khi các nhà kiểm duyệt bắt
đầu thấy dấu hiệu của sự nổi loạn (trong tư duy kiểm
duyệt của họ). Hai tài năng nghệ thuật điện ảnh ở tầm
quốc tế như Trần Anh Hùng và Tony Bùi, nếu sinh ra ở Hàn
Quốc, chắc chắn sẽ được mời về nước để fan điện
ảnh của nước họ tự hào, chính phủ tôn vinh, nhà sản xuất
đầu tư tiền bạc để sản xuất, những người làm chuyên
môn mời họ khai sáng những ngôn ngữ nghệ thuật mới mẻ cho
các thế hệ đàn em. Nhưng ở Việt Nam, phim họ bị cấm
chiếu, chỉ vì đụng chạm đến cái hiện thực trần trụi
của xã hội.<em> Xích lô</em> của Trần Anh Hùng sau gần 20 năm,
vẫn cực kỳ mới mẻ và mang tính dự báo cho sự hỗn loạn
của Sài Gòn hôm nay, nơi những kẻ cùng cực bị tha hóa hoặc
lôi kéo trở thành tội phạm hay những băng đảng trộm cướp
giết người diễn ra ngang nhiên giữa ban ngày.
Cái hiện thực được Trần Anh Hùng dự báo đó nay được mô
tả, tường thuật hàng ngày hàng giờ trên báo chí diễn ra ở
ngay trung tâm, q1, q3, q5, khắp các quận huyện vùng ven, trước
chợ Bến Thành, trong chợ Lớn, trên đường Phạm Ngọc
Thạch… Hầu như bất cứ cư dân nào ở Sài Gòn cũng từng là
nạn nhân hoặc nghe chuyện bạn bè, người thân của mình bị
cướp giật lộng hành. Ai cũng có thể nhận thấy, ai cũng có
thể sờ nắm được cái không khí không an toàn dễ lây nhiễm
này vì nó diễn ra với một mật độ dày đặc. Nhưng các nhà
kiểm duyệt vẫn cho đó là phi hiện thực, đặc biệt lại có
tính định danh thì càng nguy hiểm. Đó là lý do để<em> Bụi
đời chợ Lớn</em> bị thổi còi.
<center><img src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/bui-doi-1.jpg"
width="480"></center>
Một cảnh trong phim "Bụi đời Chợ Lớn" của đạo diễn
Charlie Nguyễn
<strong>2.</strong>
Tôi không kỳ vọng và cũng hoàn toàn không nghĩ<em> Bụi đời
chợ Lớn</em> là một <em>Xích lô</em> thứ 2. Charlie Nguyễn cũng
là một case đạo diễn Việt kiều hoàn toàn khác với Trần Anh
Hùng.
Tôi đã từng kinh ngạc với<em> Dòng máu anh hùn</em>g, thích cái
hài hước kiểu <em>Để Mai Tính</em>, hơi thất vọng với
<em>Long ruồi</em> và <em>Cưới ngay kẻo lỡ</em>, nhưng luôn
đánh giá cao tay nghề điện ảnh của Charlie Nguyễn. Một
người có cách kể chuyện (bằng hình ảnh) hấp dẫn, lôi
cuốn, có một tinh thần humour mới mẻ (dù đôi lúc hơi lố)
như thế rất hiếm trong phim ảnh Việt Nam nhiều năm nay. Có
lẽ ngay bản thân Charlie Nguyễn cũng thấy mình đang tự hạ
tiêu chuẩn nghề nghiệp nên dành rất nhiều tâm huyết cho<em>
Bụi đời chợ Lớn</em>, như một tác phẩm "danh dự" của
anh em họ kể từ sau <em>Dòng máu anh hùng</em>. Ngay từ lúc quay
phim, những hình ảnh hậu trường của bộ phim đã tạo một
sự phấn khích và lan tỏa trên các mạng xã hội. Những pha
hành động, ánh sáng, góc máy, bối cảnh… đều cho thấy sự
đầu tư công phu và muốn làm một bộ phim điện ảnh tâm
huyết và tự trọng của họ.
<center><img
src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/charlie-nguyen.jpg"
width="440"></center>
<center><em>Đạo diễn Charlie Nguyễn chỉ đạo diễn xuất cho
Trí Nguyễn và Huỳnh Bích Phương trong "Bụi đời Chợ
Lớn"</em></center>
Một bộ phim (với tiêu chí là giải trí, dành cho số đông)
như thế, đáng nhẽ phải được một ê kíp kiểm duyệt có tư
duy điện ảnh mới mẻ, cập nhật được các xu hướng điện
ảnh của thế giới. Nhưng đây là ai? Trong cuộc họp báo mới
đây, bà Ngát cho biết vị trí trưởng ban kiểm duyệt là ông
NSND Bùi Đình Hạc, chắc đã ngoài 80. Ông Hạc là đạo diễn
của điện ảnh cách mạng, từng có thành tựu (Phim tài liệu
<em>Nước về Bắc Hưng Hải</em> thời xây dựng XHCN ở miền
Bắc từng đoạt giải thưởng quốc tế gì đó ở Nga), một
số phim truyện cách mạng khá hay như<em> Đường về quê
mẹ</em>… Cách đây hơn 10 năm, hồi mới vào nghề, tôi có
đến phỏng vấn bác, từ hồi đấy đã thấy cụ có vẻ mỏi
mệt của bệnh người già, cái bất mãn thời cuộc của những
nghệ sĩ sunset boulevard, hay ca thán, chửi bới lớp trẻ vô ơn,
hoài nhớ những năm tháng say mê trên trường quay – trận
địa của thế hệ cụ. Bao năm mình tưởng cụ đã về vườn
nghỉ ngơi an dưỡng rồi, ai dè hôm nay còn ngồi ghế trưởng
ban kiểm duyệt. <em>Bụi đời chợ Lớn </em>lọt lưới mới
lạ. Hai chị Ngô Phương Lan, Nguyễn Thị Hồng Ngát và 5 nhân
vật không kể tên khác chắc cũng nằm trong cái thế hệ tư duy
cũ kỹ, thích an toàn và bao năm vật lộn đấu đá giữ cái
ghế, chắc chắn họ thà giết một đứa có tư tưởng nổi
loạn (vẫn trong tư duy họ) từ trong trứng nước còn hơn đỡ
đẻ nó rồi lỡ sau này có chuyện thì lãnh đủ. Những lý do
kiểm duyệt họ đưa ra trong cuộc họp báo cho thấy tư duy ấu
trĩ, lỏng lẻo về quan điểm và cảm tính rất đàn bà.
Những năm 86-90, nếu không có ông Nguyên Ngọc ngồi ghế biên
tập ở báo <em>Văn Nghệ</em>, thì chắc không có cái tên
Nguyễn Huy Thiệp tỏa sáng sau đó. Biết tìm một ông Nguyên
Ngọc trong điện ảnh ở đâu bây giờ?
Với 8 vị kiểm duyệt điện ảnh có quyền sinh quyền sát như
thế, những tác phẩm điện ảnh, dù nghệ thuật như <em>Bi,
đừng sợ</em> của Phan Đăng Di hay giải trí như <em>Bụi đời
chợ Lớn</em> chắc chắn phải vật lộn, bị cắt nát, bị
hành cho rã rời đến mỏi mệt, sau đó khi các anh nghệ sĩ
trở nên thỏa hiệp, ngoan ngoãn như cún để phim được ra
rạp, họ kí một cái lệnh để được thông qua. Các anh nghệ
sĩ chỉ biết méo xệch mồm mà cười nhìn đứa con của mình
cắt mất cái tai, gọt mất cái gót chân, đôi lúc thiến luôn
bộ phận sinh dục chỉ để được sinh ra đời.
<center><img
src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/bi-dung-so.jpg"
width="455"></center>
<center><em>Một cảnh trong "Bi, đừng sợ" của Phan Đăng
Di</em></center>
<strong>3.</strong>
Hãy khoan nói đến chuyện giữa hiện thực đời sống và phim
ảnh (ở đây là <em>Bụi đời chợ Lớn</em>) cái nào dữ dội
hơn, công an ở đâu khi băng đảng chém giết nhau? So sánh thế
thì không cùng, hơn nữa, biến một tác phẩm nghệ thuật (hay
giải trí) trở thành cái công cụ minh họa trực quan sinh động
một cách thô thiển hiện thực xã hội. Bất cứ tác phẩm nào
cũng có quyền được sáng tạo và hư cấu hiện thực hoặc
chọn một lát cắt của hiện thực theo cảm nhận của riêng
họ và chuyển tải nó thành tác phẩm sáng tạo. Vì thế mới
phân biệt rõ ràng giữa media (truyền thông) với vai trò phản
ảnh đúng hiện thực đời sống với art (nghệ thuật) hay
entertainment (giải trí) được sáng tạo, được hư cấu hiện
thực theo mắt nhìn của người nghệ sĩ, miễn điều đó
thuyết phục được công chúng. Vai trò của nhà kiểm duyệt,
là phân loại độ tuổi cho nó, để nó tự chịu trách nhiệm
với chính mình trước công chúng, chứ không phải đưa ra
những lý do ấu trĩ rồi tự cho mình quyền sinh quyền sát.
Hãy xem những bộ phim xã hội đen của Hongkong, những bộ phim
gangster của Mỹ, những hiện thực xã hội trần trụi qua mắt
nhìn của nghệ sĩ điện ảnh trong <em>City of God</em>, <em>Elite
Squad</em> của điện ảnh Brazil, <em>I Saw the Devil, Memoir of the
Murder, Pieta</em>… của điện ảnh Hàn Quốc hay gần đây là
<em>The Raid-Redemption</em> của Indonesia – chắc chắn một điều,
bạo lực trong <em>Bụi đời chợ Lớn</em> chưa là gì cả.
Những tác phẩm kể trên cũng có tính định danh và sáng tạo
trên cơ sở hiện thực xã hội đương thời.<em> City of God</em>
và <em>Elite Squad</em> mô tả một Rio de Janeiro đầy rẫy bạo
lực và tội phạm, nơi những đứa trẻ đường phố trở
thành gangster cầm súng bắn giết nhau giữa ban ngày ở các khu
ổ chuột, nơi những cảnh sát biến chất đồng lõa với tội
ác. Những bộ phim bạo lực của Hàn Quốc mô tả chi tiết
những hành vi tội ác, xem rùng mình sởn gai ốc. Những bộ phim
xã hội đen Hongkong mô tả các băng đảng thanh toán, chém giết
nhau giữa ban ngày và phần lớn là xong chuyện thì cảnh sát
mới có mặt… Những bộ phim kể trên đều là những tác
phẩm điện ảnh từ hay đến xuất sắc và được công chúng
điện ảnh khắp toàn cầu thừa nhận, chẳng ai màng đến
chuyện hiện thực xã hội ngoài đời đúng bao nhiêu phần trăm
so với trên phim.
<center><img
src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/cityofgod-tracking.jpg"
width="478"></center>
<center><em>Một cảnh trong phim "City of God"</em></center>
Hoặc<em> Reservoir Dogs</em> của Quentin Tarantino có một quan điểm
giễu nhại rất hay về gangster, mình không nhớ chính xác câu
phát biểu, nhưng đại loại ý của Quentin là gangster tự sinh ra
và tự mất đi, bởi chúng tự thanh trừng lẫn nhau, chẳng cần
cảnh sát vào cuộc… Những cảnh bạo lực và tội ác trong
bộ phim này nếu theo nhãn quan kiểm duyệt như điện ảnh Việt
Nam thì đã không có một Quentin Tarantino lừng lẫy hôm nay.
<center><img
src="http://soi.com.vn/wp-content/images/2013/04/Reservoir-Dogs.jpg"
width="467"></center>
<center><em>Một cảnh trong "Reservoir-Dogs"</em></center>
Tất cả những ví dụ nói trên mình đưa ra chỉ có tính tương
đối và chỉ để thể hiện một quan điểm: điện ảnh phải
được tự do sáng tạo, tự do hư cấu và nghệ sĩ phải chịu
trách nhiệm với chính mình. Kiểm duyệt không thể tự cho mình
quyền can thiệp thô bạo hay cấm đoán, nếu tác phẩm không
phản động, không chống phá nhà nước theo pháp luật.
<strong>4.</strong>
Nói đi cũng phải nói lại. Nếu nói vì kiểm duyệt mà điện
ảnh (và nghệ thuật) nói chung ở Việt Nam không ngóc đầu lên
nổi thì hơi ngụy biện (cho nhiều ca bất tài tận dụng cơ
hội), nhưng thực sự là nó cản trở không gian sáng tạo, làm
cho nghệ thuật Việt Nam cứ luẩn quẩn và càng ngày càng luẩn
quẩn. Thử nhìn lại nghệ thuật Việt Nam trong 10 năm qua thử
xem, hầu như không có trường hợp nào mang tính đột phá lớn
về tư tưởng hay nghệ thuật kể chuyện cả. Bởi các nghệ
sĩ đều đã tự kiểm duyệt chính mình, tự bó mình trong cái
vòng kim cô an toàn cho phép. Lâu dần, nó làm nghệ sĩ cứ mỏi
mệt rồi cùn mòn đi không còn tha thiết còn sáng tạo nữa.
Một số khác thì trở thành những kẻ cơ hội, thỏa hiệp. Và
khi không còn những tài năng lớn có sức ảnh hưởng hoặc
được kính trọng, khi nghệ thuật trở nên tầm thường hóa,
một bọn thợ được đà vươn lên làm chủ. Bọn chúng hiểu
được tâm lý (dễ dãi) của đám đông nên tha hồ chiều
chuộng họ. Tiền về đầy túi, chúng trở thành những quyền
lực mới trong xã hội (nghệ thuật). Công chúng thì bị phân
rã, bị cuốn theo lớp hào quang giả tạo mới và không có bệ
đỡ về tinh thần, họ trở thành một đám đông bị giật
dây, bị lôi kéo, trở nên hung hăng và đôi khi rất nguy hiểm.
Lâu dần, chẳng ai màng đến cái gọi là nghệ thuật nữa.
Tất cả được hạ chuẩn thành cái gọi là giải trí.
Đọc, xem những trận đòn hội chợ trên báo chí hay mạng xã
hội gần đây về một cậu bé 11 tuổi trót phát ngôn <a
href="http://vtc.vn/538-373007/giao-duc/than-dong-nhat-nam-tra-loi-phong-van-xon-xao-dan-mang.htm">một
câu trái tai</a>, một <a
href="http://phunuonline.com.vn/giai-tri/am-nhac/my-tam-het-gia-chuyen-khong-dang-am-i/a90726.html">cô
ca sĩ lỡ hét giá cao</a>… mới thấy đám đông dễ bị kích
động thế nào. Họ chửi báo chí lá cải, showbiz rẻ tiền
nhưng chính họ góp phần làm cho những cái đó trở thành
những cơn bão truyền thông. Họ (xin lỗi) thích rúc đầu vào
cứt và chửi toáng lên là cứt (càng ngày càng) thối. Trong khi
đó, hàng chục kiệt tác thế giới, những cuốn sách bồi bổ
kiến thức, những tác phẩm tinh hoa được dịch in với số
lượng <a
href="http://vietnamnet.vn/vn/van-hoa/114387/sach--chan-hung-dan-tri--bi-ghe-lanh-nhu-the-nao-.html">chưa
tới 2000 bản </a>nằm ế ẩm ở các giá sách. Một năm một
người Việt đọc trung bình 0,8 cuốn sách nhưng (chắc) phải
truy cập hơn triệu lượt báo mạng chỉ để đọc những tin
cướp giết hiếp, hở đùi khoe mông của các cô ca sĩ, diễn
viên rồi sau đó gào toáng lên xã hội ngày càng suy đồi (!).
<center>* * *</center>
<em>"Thực hiện một bộ phim khi biết trước nó sẽ không qua
được kiểm duyệt, bị cấm công chiếu là điều vô nghĩa.
Người nghệ sĩ cần sáng tạo đến giới hạn của sự có
thể mà xã hội cho phép"</em> - (Đạo diễn Abbas Kiarostami –
Iran)
<em>Phim làm ra không phải để sao chép nhịp độ cuộc sống mà
để kéo người xem đi theo nhịp độ sáng tạo của người
đạo diễn.</em> -(Nhà văn, triết gia Jean Guitton – Pháp)
<em>"Phim của tôi thường chất chứa bạo lực nhưng đó là
thứ bạo lực để người xem cảm thấy đau đớn, ghê tởm và
xa lánh"</em> - (Đạo diễn Takeshi Kitano – Nhật Bản)
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130414/le-hong-lam-xu-so-so-hai-ki-cuc-va-chon-tan-cung-cua-the-gioi),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét