Báo Nhân Dân - Dân chủ và Mô hình tổ chức, quản lý xã hội

Thứ năm, 11/04/2013

Thời gian qua, một số người đã đồng hóa khái niệm dân
chủ với việc áp dụng mô hình "dân chủ tự do" của phương
Tây, thậm chí còn cho rằng, thực hiện đa đảng thì sẽ có
dân chủ, chống được tham nhũng, giải quyết được các bất
cập của xã hội (!). Từ năm 2007, Mạng lưới đoàn kết nhân
dân Nam - Nam tiến hành nghiên cứu dự án Dân chủ hóa và
quyền lực của nhân dân với sự tham gia của một số học
giả tiến bộ đến từ nhiều nước cùng Quỹ Hòa bình và
Phát triển Việt Nam để phân tích, đánh giá, và khuyến nghị
về giải pháp đối với vấn đề đã đặt ra. Báo Nhân Dân
giới thiệu tóm lược kết quả nghiên cứu và nội dung trao
đổi của các tác giả để bạn đọc có cách nhìn đầy đủ
hơn.

Công thức "dân chủ tự do" (thường gọi là "dân chủ quy
trình" - procedural democracy) tập trung chủ yếu vào một số cách
thức thực thi dân chủ. Tuy một số công cụ có thể hữu ích,
song thực tiễn chính trị tại các nước cho thấy việc áp
dụng công thức này đã và đang không thể bảo đảm được
bản chất của dân chủ là "quyền lực của nhân dân, do nhân
dân và vì nhân dân". Tại không ít hội thảo quốc tế, khi
được hỏi "liệu tại các nước áp dụng công thức trên
quyền lực có thực sự thuộc về nhân dân, do nhân dân, vì
nhân dân không?" thì các đại biểu đều trả lời "không!", và
nhận định được thống nhất là "quyền lực thực tế luôn
thuộc về các tập đoàn lớn và tầng lớp giàu có!". Tại sao
lại như vậy?

Nguyên nhân cơ bản nhất là sự chi phối của đồng tiền trong
đời sống chính trị. Bầu cử "tự do" nhưng quá trình vận
động bầu cử tốn kém dẫn đến thực tế là chỉ những ai
giàu có hoặc được các tập đoàn tư bản lớn ủng hộ thì
mới có khả năng trở thành ứng cử viên thật sự. Và do đó,
quyền lựa chọn của nhân dân luôn bị giới hạn trong phạm vi
các ứng cử viên của các nhóm thiểu số lớp trên. Hoạt
động vận động hành lang hết sức tốn kém cũng là kênh để
các tầng lớp giàu có tác động, chi phối chính sách. Thông qua
các khoản tài trợ, các thế lực giàu có cũng sử dụng đồng
tiền để can thiệp, chi phối không ít tổ chức dân sự để
phục vụ lợi ích của họ. Hệ thống pháp lý phức tạp, và
tinh vi cũng khiến cho người nghèo ít được bảo vệ, nhất là
do không đủ tiền để thuê luật sư giỏi. Tự do báo chí gắn
liền với tư nhân hóa báo chí, thực tế chỉ là tự do của
chủ báo, của một số người giàu có sở hữu các phương
tiện truyền thông. Vì vậy, sau hình thức "tự do" của báo
chí, nhiều vấn đề bản chất của xã hội, lợi ích của
cộng đồng luôn bị bỏ qua, báo chí vẫn là công cụ chi phối
nhận thức chung nhằm phục vụ lợi ích của giai cấp cầm
quyền.

Trên thực tế, về bản chất, chế độ đa đảng trong nền
chính trị do đồng tiền chi phối luôn luôn là sự thống trị
của một nhóm các tập đoàn quyền lực. Ralf Nader - nguyên ứng
cử viên Tổng thống độc lập tại Mỹ, từng công nhận "chế
độ đa đảng của Mỹ về thực chất là chế độ hai đảng,
nhưng cuối cùng thì các tập đoàn tư bản thao túng cả hai".
Tại một số nước khác, quyền lực được quay vòng trong một
nhóm các gia đình quyền thế. Người dân có thể có một số
tự do, nhưng trong giới hạn bảo đảm sự thống trị của giai
cấp tư sản; về hình thức thì mọi người có thể đều có
quyền nhưng việc thực thi các quyền đó lại phụ thuộc rất
lớn vào điều kiện kinh tế, tài chính. Do đó, chỉ có tầng
lớp giàu có mới thật sự có đầy đủ các quyền tự do.
Kinh tế thị trường gắn với chính trị thị trường đã làm
cho sức mạnh kinh tế kết hợp với sức mạnh chính trị tập
trung vào các tập đoàn tư bản đầu sỏ. Ðó là lý do để
người ta gọi đó là "dân chủ của các tập đoàn" (corporate
democracy). Do vậy, tuy nhân dân lao động là bộ phận chiếm
số đông trong xã hội nhưng có rất ít đại diện đích thực
cho lợi ích của họ tại quốc hội. Ðiều này là một trong
các căn nguyên lý giải tại sao khoảng cách giàu nghèo lại
không ngừng gia tăng, ngay cả ở các nền kinh tế phát triển
nhất. Ðó cũng là một lý do dẫn tới sự ra đời của phong
trào "chiếm phố Uôn" - hành động của 99% số dân Mỹ chống
lại 1% giàu có với các cuộc xuống đường phản đối bất
công. Cũng vì thế mà ngày càng có nhiều cử tri tại các
nước này bày tỏ thất vọng đối với các cuộc bầu cử đã
không thể đem lại được sự thay đổi tình hình một cách
thực chất.

Khi so sánh chế độ "một đảng" với "đa đảng", người ta
mới chủ yếu đề cập đến khía cạnh số lượng mà chưa
chú ý đến khía cạnh tính chất của đảng. Do đó, họ đã
cào bằng các đảng chính trị, dù trên thực tế các đảng
rất đa dạng, khác nhau cả về bản chất, về phương thức
tổ chức và hoạt động, cả về năng lực và vị trí trong xã
hội. Có đảng chỉ đại diện cho lợi ích một nhóm, một bộ
phận thiểu số trong xã hội; có đảng hoạt động chủ yếu
trên nghị trường, để vận động bầu cử và không ít đảng
được tổ chức rất lỏng lẻo, theo hình thức "đánh trống
ghi tên". Các đảng như vậy rốt cuộc chỉ là công cụ chính
trị của các nhóm lợi ích khác nhau tham gia cuộc cạnh tranh
quyền lực vì lợi ích. Tuy nhiên, dù là chế độ đa đảng
nhưng tại mỗi thời điểm thì luôn chỉ có một đảng hay
một nhóm đảng nắm quyền, vẫn luôn là sự thống trị của
bộ phận thiểu số, thường là thiểu số giàu có, đối với
toàn bộ xã hội. Vì vậy, các chế độ này không thể khắc
phục được sự bất công, không thể bảo đảm được bản
chất đích thực của dân chủ.

Các đảng nói trên không thể so sánh với các đảng không có
lợi ích riêng, tôn chỉ duy nhất là phục vụ lợi ích của
dân tộc và của nhân dân lao động; bám rễ trong nhân dân,
hoạt động thường xuyên, trực tiếp từ cơ sở để giải
quyết các vấn đề cụ thể trong đời sống hằng ngày của
nhân dân; được tổ chức một cách chặt chẽ và để trở
thành đảng viên của đảng đó, cá nhân phải có được sự
tín nhiệm của quần chúng ngoài đảng và như vậy, chính nhân
dân tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng đảng. Cần lưu
ý rằng, nhân dân lao động không chỉ là bộ phận chiếm số
đông mà còn là bộ phận thiệt thòi nhất trong xã hội có giai
cấp; khi lợi ích của nhân dân lao động được bảo đảm
thì không có bộ phận nào bị gạt ra bên lề và do đó, lợi
ích của toàn xã hội cũng sẽ được bảo đảm đầy đủ
nhất.

Chỉ có đảng chân chính của giai cấp công nhân và nhân dân
lao động, gắn bó mật thiết với nhân dân, tập hợp được
trí tuệ tiêu biểu của xã hội, được tổ chức một cách
dân chủ, được nhân dân tín nhiệm, mới có đầy đủ tư
cách để lãnh đạo ổn định, lâu dài đối với toàn xã
hội. Có như vậy thì mới có điều kiện để xây dựng một
chế độ chính trị ổn định, thật sự của nhân dân, do nhân
dân, vì nhân dân. Ðiều quan trọng là xây dựng được một
đảng như thế và thường xuyên củng cố, tự đổi mới,
chỉnh đốn để khắc phục được các hạn chế, khiếm
khuyết để lãnh đạo xã hội, phục vụ nhân dân ngày càng
tốt hơn.

Xét từ góc độ mục tiêu, xã hội loài người có thể được
phân thành hai loại cơ bản: 1. "Xã hội lợi ích": Là xã hội
mà trong đó, cạnh tranh, chiếm đoạt lợi ích riêng là động
lực chủ yếu chi phối hành động của các thành viên. Trong
các xã hội như vậy, sẽ hình thành các đảng chính trị để
cạnh tranh quyền lực giữa các nhóm lợi ích khác nhau. Các xã
hội này có xu hướng tuyệt đối hóa lợi ích cá nhân, giá
trị vật chất, khuyến khích hưởng thụ và cạnh tranh giữa
người với người. Tuy nhiên, dù các công cụ dân chủ có
được phát triển đến đâu thì các xã hội này vẫn không
thể xóa bỏ được áp bức, bóc lột, bất công; quyền lực
chủ yếu thuộc về và phục vụ cho lợi ích của thiểu số
giàu có. Ngày nay, các hoạt động thể hiện lòng tham, cạnh
tranh bằng mọi giá, chiếm đoạt cá nhân thái quá đang đẩy
nhân loại tới vực thẳm khủng hoảng về kinh tế, xã hội,
nhân văn và sinh thái. 2. "Xã hội giá trị": Là xã hội hướng
tới các giá trị tiến bộ, nhân văn, vì hạnh phúc bền vững
của con người và nhân loại. Các xã hội này không bỏ qua
lợi ích, nhưng không dừng lại ở lợi ích và trong đó, lợi
ích cá nhân phù hợp, gắn với lợi ích của cộng đồng, xã
hội. Các xã hội này đề cao các giá trị văn hóa, đạo
đức, tính đoàn kết, tương trợ lẫn nhau. Việc xây dựng các
"xã hội giá trị" không phải là tự phát mà là quá trình
hướng đích lâu dài, do đó cần có sự lãnh đạo ổn định,
liên tục của lực lượng chính trị dẫn dắt tiến trình đó.
Xã hội XHCN là thí dụ tiêu biểu của "xã hội giá trị".
Trước những khủng hoảng kinh tế - xã hội hiện nay, nhất là
sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên, nhu cầu xây
dựng các "xã hội giá trị" đang ngày càng trở nên bức thiết
đối với sự tồn tại, phát triển của nhân loại. Trên thực
tế trong "xã hội lợi ích", tùy theo kết quả đấu tranh và
phát triển xã hội, cũng có các nhân tố của "xã hội giá
trị" ở các mức độ biểu hiện khác nhau; và "xã hội giá
trị" cũng được xây dựng trên cơ sở, có chứa đựng các
nhân tố của "xã hội lợi ích".

Về cơ bản, các tác giả tham gia nghiên cứu dự án Dân chủ
hóa và quyền lực của nhân dân đều cho rằng, theo tư duy hệ
thống, có ba mô hình cơ bản về tổ chức, quản lý cộng
đồng, xã hội với tư cách là các hệ đa - trí tuệ, đa - văn
hóa. Trong đó, mô hình "tập trung" và mô hình "phi tập trung" là
đặc trưng của các xã hội có cạnh tranh về lợi ích. Mô
hình "đồng thuận xã hội" được coi là mô hình tổ chức,
quản lý ưu việt, được xây dựng trong một tập thể, cộng
đồng, xã hội cùng hướng tới giá trị chung, đòi hỏi phải
có một trung tâm làm nòng cốt trong việc phát huy dân chủ,
tạo nên đồng thuận xã hội, chứ không phải là các lực
lượng đối lập, đối kháng hay cạnh tranh với nhau để
thống trị xã hội. Trung tâm này cần trung thành với các giá
trị chung, tiêu biểu về trí tuệ, có đầy đủ năng lực để
lãnh đạo, có các cơ chế và các mối liên hệ hữu cơ chặt
chẽ với các bộ phận còn lại của xã hội để bảo đảm
sự đồng thuận trong nhận thức và thống nhất trong hành
động.

TRẦN VĂN LINH

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130413/bao-nhan-dan-dan-chu-va-mo-hinh-to-chuc-quan-ly-xa-hoi),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!