Jonathan London - Mô hình… Hồng Kông?

Hồng Kông. Thành phố cảng. Thuộc địa của Anh quốc từ 1842
cho đến 1997 và nay là Đặc Khu Hành Chính thuộc Trung Quốc.
Lãnh thổ giàu. Chế độ "độc đoán tự do" và một "mô
hình" đáng chú ý cho Việt Nam?

Vì tương đối nhỏ so với Việt Nam, việc so sánh Hồng Kông
hay Singapore với Việt Nam rõ rằng có hạn chế của nó. Thế
nhưng, nghiên cứu về kinh nghiệm của các nước khác nhiều khi
có giá trị nhất định.

Và trong một ngày 01/07, ngày mà cách đây 16 năm TQ đã lấy
lại chủ quyền, tôi muốn bàn luận một cách chung về những
cái hay cái dở của thành phố dân số 7.1 triệu dân này và
cũng là nơi tôi sinh sống.

<h2>Lãnh thổ giàu và thoáng mà còn nhiều vấn đề</h2>

<center><img
src="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2013/07/Hong-Kong-1.jpg"
width="500" /></center>
<center><em>Ảnh: Jonathan London, hôm kia..</em></center>

Hồng Kông là một lãnh thổ giàu và thoáng mà vẫn còn nhiều
vấn đề. Chẳng hạn Hồng Kông đứng thứ 9 về quỹ ngoại
tệ (nay là 309 tỷ đô la Mỹ) trong khi khoảng cách giữa giàu
và nghèo ở Hông Kông là cực cao (Gini là .53, cao hơn cả New
York).

Điều kiện sống của dân chúng quá khổ so với sự giàu có
của bộ máy. Lao động Hồng Kông phải làm thuê rất vất vả
để được lương quá thấp so với giá cả sinh hoạt cực cao.
Chuyện làm 60 giờ một tuần là phổ biến.

Tuy vậy, sau hơn 5 năm sống ở Hồng Kông và trước đó là 3
năm sống tại Singapore tôi rất thoải mái khẳng định rằng
Hồng Kông có nhiều yếu tố Việt Nam nên học trên đường
cải cách thể chế. Mặt khắc, cũng có những yếu tố nên
tránh.

Về thế mạnh, rõ ràng là Hồng Kông, từng là sản phẩm của
đế quốc Anh, từ lâu đã chiếm một vị trí đặc biệt trong
hệ thống tài chính thương mại của thế giới. Và dù thuộc
địa này khá yếu kém về nhiều mặt, nền hành chính hữu
hiệu của Hồng Kông là một thế mạnh rất lớn. Là một trung
tâm tài chính thương mại từ lâu đời, khối lượng vốn
khổng lồ lưu hành ở Hồng Kông mang lại nhiều lợi ích cho
đô thị này.

Tôi xin nêu lên ba lĩnh vực đặc biệt quan trọng có liên quan
đến Việt Nam. Một là quyền chính trị. Hai là quản lý và
điều tiết kinh tế (economic governance). Ba là các dịch vụ công
cộng – đặc biệt là nhà ở, giáo dục, và y tế, và bốn là
không khí xã hội tại đây.

<h2>Chế độ "độc đoán tự do"</h2>

Về chính trị, dưới sự thống trị của Anh Quốc, dân Hồng
Kông không có nhiều quyền. Mãi cho đến những năm 1960, 70,
người gốc Hoa vẫn còn bị phân biệt đối xử, ngoại trừ
một số 'nhân vật được tin cậy', tức là những nhà tài
phiệt và những quan chức có thế lực hành chính vốn đã làm
giàu và chia sẻ quyền lực với người Anh.

Cuối những năm 60, số lượng người Trung Quốc vượt biên qua
Hồng Kông đã tăng quá nhanh ngay vào lúc đang có những căng
thẳng về lao động và chính trị đã gây nhiều bất ổn. Sự
kiện này cùng một số yếu tố khác đã buộc chính quyền
Hồng Kông phải cải cách về nhiều mặt.

Dù tôi không chuyên về lịch sử của giai đoạn này này, tôi
biết lúc đó, trong trách nhiệm giải trình (accountability) của
chính quyền đã có một số thay đổi đáng kể. Vấn đề nhân
quyền của người dân Hồng Kông cũng đạt được tiến bộ.

Một cải thiện đáng ghi nhận trong thời điểm này là người
dân càng ý thức được quyền lợi của họ và càng đòi hỏi
chính phủ phải thỏa mãn chúng. Hiện tượng này gia tăng trong
thời gian tiến đến năm 1997 khi sự thống trị của Bắc Kinh
ngày càng đến gần hơn. Như ta biết cũng có nhiều người
Hồng Kông di cư sang các nước khác, đặc biệt Canada, Anh…

Điều quan trọng ở đây là dù chắc chắn Anh quốc chẳng
quyết tâm đẩy mạnh dân chủ ở Hông Kông, đến những năm 80
và 90 Hồng Kông đã có nhiều tự do và thực sự đã có một
chế độ pháp quyền từ lâu đời. Xin nhắc lại những bạn
đọc Việt Nam: chính chế độ pháp quyền và trong xã hội có
luật sư hành nghề tự do đã cứu mạng của chính Hồ Chí Minh
ngày xưa (và Eric Snowden cách đây chỉ có mấy hôm)!

Như vậy, từ khi Trung Quốc chính thức cai trị Hồng Kông vào
năm 1997 đến nay, chưa hề có khả năng là dân Hồng Kông có
thể chấp nhận sự thống trị độc đoán độc đảng của
chính quyền Hoa lục. Và cái 'Luật Cơ bản' (Basic Law) của
Hồng Kông, trên thực tế là 'Hiến pháp mini' của HK, có
nhiều nguyên tắc khác hẳn với hiến pháp Trung Quốc.

Chẳng hạn, bây giờ khi tôi đang viết bài này ở Hồng Kông,
tôi có thể khẳng định vô tư là chủ nghĩa Mao là một thất
bại lớn của nhân loại và hệ thống chính trị của TQ đến
bây giờ hoàn toàn là một trò hề buồn. Dân Hồng Kông có
thể thành lập tổ chức hay đảng phái chính trị hoàn toàn
độc lập bất kỳ khi nào họ muốn. Chính ĐCSVN đã được
thành lập tại Hồng Kông. Nếu Hông Kong năm 1930 như Việt Nam
năm 2013 chưa chắc sẽ có ĐCSVN.

Muốn biểu tình thì cũng chẳng có vấn đề. Và ngay hôm nay
(1/7) sẽ có một cuộc biểu tình khổng lồ, có thể có tới
hàng trăm nghìn người sẽ xuống đường chiều nay đòi dân
chủ cho Hồng Kông, vào lúc quan hệ giữa xứ này và Bắc Kinh
đang ngày càng trở nên căng thẳng về câu hỏi dân chủ ở
Hồng Kông.

Về chế độ chính trị của Hồng Kông, tôi xin nói rõ: nó
chẳng phải là một chế độ dân chủ mà thực sự nặng tính
trò hề. Một đồng nghiệp của tôi, giáo sư William Case, cho
rằng Hồng Kông có một chế độ thuộc loại hiếm, gọi là
"độc đoán tự do" (liberal authoritarian regimes).

Lý do chính là quyền lực chính phủ nằm trong tay của cái nhóm
gọi là 'đại biểu chức năng' được chính quyền Trung
Quốc và Hồng Kông lựa chọn. Họ chiếm 50% số ghế ở
'Hội đồng Lập pháp' (Legislative Council).

Cấu trúc đó bảo đảm rằng dân Hồng Kông không có quyền
tự chọn lãnh đạo chính phủ của họ mà phải chịu khổ
dưới sự thống trị của một liên minh cầm quyền gồm những
nhà tài phiệt, những quan chức cao cấp, và những phần tử
của ĐCSTQ vốn từng làm giàu cùng nhau.

Hiện nay, giới lãnh đạo của Hồng Kông bị đánh giá thấp
về sự thực hiện và trách nhiệm giải trình của họ.

Thế nhưng, Hồng Kông có tự do ngôn luận thật sự, có tự do
báo chí, có tự do hội họp, có nhân quyền tương đối tốt,
có đa nguyên, đa đảng, có pháp quyền thực sự, và dân Hồng
Kông quyết liệt phản đối sự can thiệp của Trung Quốc vào
đời sống và công việc của mình.

<center><img
src="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2013/07/950448-hong-kong-protest.jpg"
/></center>
Xin đề nghị, những cái này Việt Nam rất cần! Đúng chưa?

<h2>Quản lý và điều tiết nền kinh tế</h2>

Về quản lý và điều tiết nền kinh tế, Hồng Kông luôn luôn
được đánh giá cao về việc lập công ty. Thực ra, việc Hồng
Kông được những 'viện' cánh hữu của Mỹ và Anh Quốc
khen chưa chắc là tốt. Họ chỉ thích Hồng Kông vì vì ở đây
thuế công ty tương đối thấp. Những người cho rằng Hồng
Kông là 'laissez-faire' chẳng biết là đất đai của lãnh
thổ này vẫn thuộc quyền sở hữu công cộng và chính quyền
ở đây liên tục can thiệp để quản lý kinh tế.

Từ năm 1980 đến 2000, nhiều doanh nhân Hồng Kông đã trở nên
cực giàu vì sự bùng nổ của nền kinh tế Trung Quốc.

Về nhiều mặt, sự quản lý và điều tiết của kinh tế ở
đây khá minh bạch. Đặc biệt là Hồng Kông có 'Ủy Ban Độc
Lập Chống Tham Nhũng' (ICAC – Independent Commission Against
Corruption) vốn đã được thành lập vào 1974 để ngăn chận
các phần tử xã hội đen ('mafia/'triad') mà từ lâu đã
xâm nhập chính quyền và lực lượng cảnh sát.

Danh tiếng của ICAC nói chung là rất tốt dù có một scandal
nhỏ gần đây. Một bằng chứng cho thấy nền pháp quyền của
Hồng Kông có hiệu quả là chính Giám đốc của ICAC hiện giờ
đang bị xét xử vì những trận ăn uống của ông với khách
quốc tế! Tôi đã đề nghị nhiều lần là Việt Nam nên có
một tổ chức tương đương. Nhưng muốn được vậy thì phải
có một nhà nước pháp quyền đã chứ…
Các dịch vụ thiết yếu

Cuối cùng về các dịch vụ cơ bản ở Hồng Kông thì thành
quả của chúng là một "túi thập cẩm" (mixed bag) – có cái
tốt, có cái chưa tốt.

<center><img
src="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2013/07/michael-wolf-architecture-of-density-hong-kong-people-packed-like-sardines-living-in-a-shoebox-claustrophobic-residential-cages-living-in-small-spaces-the-flying-tortoise-005.jpg"
/></center>
<center><em>Ảnh: Michael Wolf architecture</em></center>

Từ rất sớm chính quyền thuộc địa đã bỏ qua những vấn
đề này và nhờ vào sự giúp đỡ của các tổ chức tôn giáo
để lo về y tế, giáo dục một cách tối thiểu. Chính quyền
thuộc địa Hồng Kông hoàn toàn bỏ qua vấn để nhà ở đến
những năm 60, 70. Hiện nay 50% dân Hông Kông sống trong những
chung cư hay được bao cấp "nặng". Một hậu quả của việc
nhà nước thu lợi từ việc buôn đất là họ luôn luôn nâng
cao giá cả, và hậu quả là diện tích nhà ở cho mỗi người
dân bị thu hẹp thảm hại… và 'tiền nóng' vào từ TQ cũng
làm xấu thêm vấn đề này…

Hồng Kông có ngành y tế rất tốt, đặc biệt hệ thống bệnh
viện công cộng vốn không chỉ để phục vụ cho người
'bình dân' mà còn cho cả thành phần có thu nhập cao.

Ngành giáo dục là chuyện khác. Dù có một số trường đại
học nói tiếng như ĐH Hồng Kông, ĐH Hoa Hồng Kông và một số
ĐH đang lên mạnh như ĐH Khoa Học và Công Nghệ và gần đây
nhất là ĐH Thành Thị (CityU), ngành giáo dục của Hồng Kông
nói chung là một thất bại, chủ yếu vì Anh Quốc không quan
tâm đến vấn đề này, và sau 1997 chính quyền Hồng Kông đã
để cho lãnh vực này yếu đi. Một nền giáo dục chất lượng
cao tại đây cực kỳ tốn tiền. Và năm ngoái, khi chính quyền
ở đây cố gắng áp đặt "chương trình giáo dục quốc gia"
dân Hồng Kông thành công tự chối.

<center><img
src="http://xinloiong.jonathanlondon.net/wp-content/uploads/2013/07/z5fkcl.jpg"
/></center>

Hồng Kông còn có những dịch vụ nhỏ khá hay – có nhiều
công viên rất tốt; mỗi cộng đồng đều có một thư viện
khá đầy đủ; hệ thống giao thông công cọng gồm xe bus và
hệ thống tàu điện ngầm có hiệu quả.

<h2>Hồng Kông là mô hình?</h2>

Hiện này dân Hồng Kông đang cố gắng xây dựng một xã hội
dân chủ thật sự. Và nếu thành công, bất chấp những nỗ
lực ngăn cản của Bắc Kinh, thì Hồng Kông có thể trở thành
một mô hình hấp dẫn cho cả Việt Nam lẫn Trung Quốc.

Hy vọng trong những năm tới Việt Nam sẽ nghiên cứu thêm về
Hồng Kông. Nền tự do ngôn luận làm cho bầu không khí xã hội
của Hồng Kông thật thoáng và hay. Chế độ pháp quyền cũng
vậy. Và dù trên nguyên tắc dân Hồng Kông phải sống dưới
sự anh hưởng của Bắc Kinh, trên thực tế, họ đang sống tự
do và họ quyết liệt bảo về quyền lợi của họ.

JL, Hồng Kông

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130701/jonathan-london-mo-hinh-hong-kong),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!