Ngô Nhân Dụng - Nguồn gốc các đại gia đỏ

<em><strong>Kinh nghiệm đổi mới kinh tế ở các nước cộng
sản cho thấy việc cải tổ chậm chạp, đổi mới nửa vời
thay vì thay đổi toàn diện, đã tạo thêm nhiều cơ hội cho
các cán bộ cao cấp kiếm lời nhờ "thu tô." Trong kinh tế
học, thu tô (rent-seeking) là những hành động kiếm lời mà
không cung cấp một dịch vụ hay sản xuất một hàng hóa có
ích lợi nào cho nền kinh tế. Buôn quan bán chức, làm dụng
quyền thế ăn hối lộ đều là "thu tô," nhưng còn nhiều
loại thu tô khác nữa.</strong></em>

<div class="boxright300"><img
src="https://danluan.org/files/u23/danluan_c005.jpg" /></div>
Trong bài trước, mục này đã nêu lên vài hành động thu tô
như lạm dụng các độc quyền mua bán nhờ hệ thống cung cấp
giấy phép; vay nợ ngân hàng nhà nước với lãi suất quá thấp
so với thị trường; lợi dụng hệ thống hai thứ giá cả trong
lúc tranh tối, tranh sáng. Các đại gia đỏ thu tô nổi tiếng
nhất phần lớn là ở các nước thuộc Liên Xô cũ, nhất là
tại Nga, Ukraine, và Kyrgyz vùng Trung Á. Các nước bị tư bản
đỏ lộng hành cũng là những nước mà tiến trình cải tổ
kinh tế cũng như chính trị chậm nhất. Ngược lại, các quốc
gia vùng Baltic cũng thuộc Liên xô cũ như Estonia, Latva, Lithuania,
và các nước Trung Âu như Ba Lan, Tiệp, đều thay đổi nhanh
chóng cả kinh tế lẫn chính trị thì họ vừa thoát nạn tư
bản đỏ hoành hành, mà kinh tế sau đó lại phát triển vững
vàng hơn. Trong một bài sau sẽ trình bày vụ ăn cướp lịch
sử tạo nên các đại gia đỏ ở Nga trong chương trình tư nhân
hóa các doanh nghiệp nhà nước.

Nguồn gốc các đại gia đỏ làm giầu nhờ thu tô do đâu mà
ra? Các cuộc nghiên cứu trong 20 năm đổi mới ở 27 nước cựu
cộng sản cho thấy các đại gia đỏ phát sinh từ bốn thành
phần chính.

Thứ nhất là giai cấp nắm quyền lực cao nhất trong thời
cộng sản thì dễ dàng tự biến thành tư bản đỏ sau khi chế
độ cộng sản đổ. Giai cấp này thường được gọi tên là
Nomeklatura. Tại các nước Trung Á thuộc Liên Xô cũ, thân nhân
và tay chân của các ông tổng thống Nazarbayev (Kazakhstan) hoặc
Alyiev (Azerbaijan) đã trở thành chủ tịch, tổng giám đốc các
công ty lớn nhất nước. TạiUkraine, có những đại gia là
người cộng tác làm ăn với Tổng Thống Kuchna. Một lãnh tụ
cộng sản địa phương như Lazarenko, từng làm thủ tướng, đã
biến thành một đại gia kiểm soát ngành năng lượng (ông này
sau trốn sang Mỹ, bị bắt về tội rửa tiền). Tại Nga, các
lãnh tụ hàng đầu của đảng cộng sản không có thời giờ
đủ để tự biến thành đại gia đỏ, nhường phần đó cho
thế hệ con em, nằm trong Ðoàn Thanh niên Cộng sản. Bù lại,
giới lãnh đạo các doanh nghiệp nhà nước ở Nga lại đóng vai
trò quan trọng nhất trong chương trình tư nhân hóa các doanh
nghiệp mà họ là quản đốc, để chuyển tài sản công thành
của cải riêng.

Thành phần thứ hai của các đại gia đỏ chính là đám cán
bộ cao cấp hạng nhì, nằm trong bộ máy chính quyền cộng
sản. Thí dụ rõ nhất là Vladimir Olegovitch Potanin, người chỉ
đứng đầu một vụ trong Bộ Ngoại Thương. Bố mẹ Potanin đã
giữ các chức vụ quan trọng trong chế độ, cho nên ông ta mới
theo chân bố vào ngồi cái ghế tốt Soyuzpromexport đó. Khi gió
vừa đổi chiều, Potanin đã đổi hướng ngay, năm 1991 bỏ
nghề công chức ra lập công ty Interros tư doanh; thành lập ngân
hàng xuất nhập cảng ONEXIM năm 1993, rồi sử dụng mạng lưới
quen biết cũ trong chính quyền để kiểm soát tất cả tài sản
và hệ thống thân chủ của Ngân hàng Comecom bị giải tán. Năm
2004 Interros được Ngân Hàng Thế Giới xếp hàng thứ năm trong
số các đại công ty ở Nga; cũng làm chủ 30% công ty khoáng
sản vĩ đại Norilsk Nickel. Sự nghiệp của Potanin cứ thế
tiến mãi, cho tới thời Putin vẫn còn nguyên địa vị mặc dù
nhiều đại gia đỏ cùng thời đã bị bắt bỏ tù hay đày
biệt xứ.

Một đại gia đỏ Nga khác là Vagit Alikperov, năm 1990 đang làm
thứ trưởng Bộ Dầu Khí Liên Xô trước khi sụp đổ. Rời
khỏi chính quyền, Alikperov cùng với các bạn đồng sở cũ
lập công ty dầu khí LUKoil, rồi "giải tư," bán hết phần
sở hữu của chính phủ cho các đại gia. Hiện nay LUKoil là
công ty dầu khí đứng hàng thứ sáu trên thế giới, mà dự
trữ dưới đất lớn chỉ thua công ty Mỹ Exxon. LUKoil là công
ty Nga đầu tiên đã mua một công ty dầu khí Mỹ, Getty, cùng
với 1,300 cây xăng ở nước Mỹ.

Một thành phần khác của các đại gia đỏ là đoàn viên Ðoàn
Thanh niên Cộng sản tại Nga (Komsomol). Dưới chế độ cộng
sản, các lãnh tụ lo cho con cháu vào học các trường lớn
nhất rồi dùng Komsomol làm nơi nuôi dưỡng, bao bọc cho chúng
chiếm các địa vị lãnh đạo. Mikhail Borisovitch Khodorkovsky là
một phó thư ký đoàn tại Moskva, đã cùng các đoàn viên khác
dùng một số tiền trong quỹ hoạt động thương mại, sau đó
liên kết với một ngân hàng nhà nước lập ra ngân hàng
MENATEP. Khodorkovsky là người đã bày mưu đưa ra chương trình
các doanh nghiệp nhà nước "trả nợ bằng cổ phần" (loans
for shares). Theo kế này, lúc đầu thì ngân hàng của các đại
gia đỏ cho các xí nghiệp vay tiền, sau họ biến nợ thành cổ
phần, chiếm đa số các cổ phần, rồi làm chủ các doanh
nghiệp nhà nước.

Nhờ kế đó, Khodorkovsky trở thành ông chủ của công ty năng
lượng lớn nhất Nga Yukos, trong một vụ tư nhân hóa nhơ bẩn
vì nhiều người bị giết, trong đó có thị trưởng thị xã
Nefteyugansk, nơi có nhiều mỏ của Yukos. Nhầm lẫn của
Khodorkovsky là đã bỏ tiền chống lại Putin trong cuộc bầu cử
năm 2000, đến năm 2003, bị Putin bắt bỏ tù, nay còn đang thụ
án.

Một đoàn viên Ðoàn Thanh niên Cộng sản nổi tiếng nữa là
Vladimir Gusinsky, từng phụ trách tổ chức các dạ hội âm nhạc
cho Komsomol. Gusinsky đã tổ chức một ngân hàng MOST rồi lập
đài truyền hình tư nhân đầu tiên ở Nga. Dùng báo đài chống
Putin, năm 2000 Gusinsky bị bắt, rồi trốn sang Tây Ban Nha lúc
được tạm tha.

Oleg Deripaska cũng là một đoàn viên Konsomol, lúc đi học còn
nghèo khó đến nỗi có ngày chỉ lo kiếm đủ thức ăn. Bỏ
học, đi làm nghề buôn sắt vụn, vậy mà tới năm 1994, mới 27
tuổi, Deripaska đã làm chủ 20% cổ phần của một công ty nhôm
lớn. Ðến năm 2008, tạp chí Forbes liệt ông vào bảng các
người giầu nhất thế giới, với tài sản gần 28 tỷ đô la,
đến năm 2011 chỉ còn 17 tỷ đô la Mỹ! Deripaska hiện nay vẫn
còn địa vị nhờ đã ủng hộ Putin. Có lần Deripaska đi theo
Putin tới làng Pikalyevo, nơi các công nhân đang đình công đòi
trả lương đầy đủ; trong một công ty do Deripaska làm chủ.
Trước ống kính truyền hình, Putin sai người gọi Deripaska
tới; bắt ký một tờ giấy cam kết giải quyết lương bổng
cho công nhân; Deripaska ngoan ngoãn ký tên. Rồi Putin còn làm
nhục nhà tỉ phú hơn nữa, bảo Deripaska phải trả lại cho
mình cái bút mới dùng.

Thành phần thứ ba trong số các đại gia đỏ là những người
ngoài đảng cộng sản nhưng liên kết làm ăn với các quan
chức. Boris Abramovitch Berezovsky thuộc loại này, đã trở thành
một đại gia nhờ chiếm được các công ty dầu lửa và công
nghiệp, quản lý công ty hàng không Aeroflot và đưa công ty này
đến gần phá sản. Ðến thời Putin, Berezovsky mất địa vị
phải trốn sang sống ở nước Anh, và chết vào năm ngoái.

Với các đại gia đỏ chiếm của công làm của riêng, năm 2004
nước Nga có 36 nhà tỷ phú đô la Mỹ trong số gần 700 người
khắp thế giới, mặc dù nền kinh tế chỉ lớn bằng 2% kinh
tế thế giới. Trong khi đó các nước cùng một tổng sản
lượng nội địa bằng Nga như Canada chỉ có 16 người, Hòa Lan
có bốn người.

Tại sao nước Nga sản xuất ra nhiều đại gia đỏ như vậy?
Bởi vì trong quá khứ, dưới chế độ cộng sản, quyền lực
ở Nga được tập trung mạnh nhất so với các nước cộng sản
khác ở Châu Âu. Khi chế độ cộng sản sụp đổ, chính quyền
mới nằm trong tay Yeltsin, một cựu ủy viên Bộ Chính Trị, và
chính ông này không có chút kinh nghiệm nào về kinh tế thị
trường cũng như sinh hoạt trong thể chế dân chủ. Sau khi chế
độ sụp đổ năm 1991, quyền hành ở Nga vẫn còn nằm trong
một Xô Viết Tối Cao thoát xác, dưới danh nghĩa Quốc hội.
Cả Quốc hội này đã được bầu lên trong thời gian còn chế
độ cộng sản, và họ bảo vệ quyền lợi của giai cấp
thống trị cũ. Yeltsin đã thỏa hiệp với nhóm thống trị này
khi thi hành việc cải tổ kinh tế, tạo cơ hội cho họ lũng
đoạn! Ðây là một bài học cho những nước chuyển hình từ
độc tài sang dân chủ.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130521/ngo-nhan-dung-nguon-goc-cac-dai-gia-do),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!