Giang Lê - Từ thiện và niềm tin

Hai bài viết của 2 trí thức trẻ mà tôi rất ngưỡng mộ làm
tôi (và chắc không ít người đọc khác) có nhiều suy nghĩ.
Bài đầu của anh <a
href="http://www.giapvan.net/2013/02/cau-chuyen-cua-niem-tin.html">Giáp Văn
Dương</a> về niềm tin, bài thứ hai về sự thờ ơ của anh <a
href="http://dackien.wordpress.com/2013/04/04/ve-nhung-xac-chet-biet-di/">Nguyễn
Đắc Kiên</a>. Nếu chưa đọc bạn nên bỏ ra vài phút đọc 2
nguyên bản, dù có thể phải trèo tường lửa.

Giáp Văn Dương đúc kết kinh nghiệm sống và làm việc ở các
nước phát triển cho rằng họ giàu vì họ tin nhau. Trong khi đó
ở VN càng ngày niềm tin càng khó kiếm, một phần vì nó đã
bị bào mòn trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, thời
bao cấp đói khổ, rồi thị trường thực dụng, một phần vì
người VN đã đánh mất ít nhiều tính trung thực, vốn là một
giá trị lâu đời. Nguyễn Đắc Kiên, nhìn từ vụ xử Đoàn
Văn Vươn, chỉ ra sự thờ ơ, vô trách nhiệm không chỉ của
những vị quan tòa xử án mà đã tràn lan trong xã hội VN hiện
tại. Từ góc độ này Nguyễn Đắc Kiên cũng đi đến kết
luận rằng niềm tin vào xã hội, vào công lý của người dân
đang dần biến mất.

Hơn 10 năm trước tôi được đọc một số bài viết của
Robert Putnam và James Coleman, trong đó đặt niền tin (trust) vào
trung tâm của khái niệm vốn xã hội (social capital). Mặc dù
giới kinh tế học chưa thực sự thừa nhận khái niệm này,
những gì trường phái New Institutional Economics (NIE) cổ súy rất
gần với Putnam, Coleman và các nhà xã hội học khác kết luận
về vai trò của social capital với sự thịnh vượng xã hội.
Trust dưới cái nhìn của Ronald Coase là một yếu tố giúp giảm
transaction cost cho các hoạt động kinh tế. Trust cũng là nền
tảng của informal rules, một nửa quan trọng tạo nên các
institution trong xã hội theo Douglass North.

Dưới cái nhìn của Giáp Văn Dương và Nguyễn Đắc Kiên, trust
hay nói rộng hơn là social capital của VN đang mất dần. Không
"tế nhị" như Giáp Văn Dương, Nguyễn Đắc Kiên thẳng thừng
"tuyên án" chế độ hiện tại là tội đồ làm mất dần thứ
vốn vô cùng quí giá và khó xây dựng này của dân tộc Việt.
Tôi rất tâm đắc với cả hai bài viết và muốn thảo luận
thêm về social capital, nhưng đó không phải là mục đích chính
của entry này. Tôi đặt tựa đề của entry là Charity vì muốn
quảng bá một ý tưởng rất hay mà tôi tình cờ đọc được
trên Quora và đã share trên <a
href="https://plus.google.com/u/0/112488760986970926997/posts/K961S7MMcaD">Google
Plus</a> cách đây mấy tuần.

Tác giả của bài viết đó được một người bạn dắt đến
một quán cafe, ở đó một số khách hàng khi đến mua trả
tiền thêm cho một vài ly cà phê mà họ không uống. Những ly
cà phê đã được trả trước này, gọi là suspended coffee (cà
phê "treo"), được chủ quán phục vụ cho những người vô gia
cư hoặc nghèo khó đến quán sau đó. Đọc câu chuyện này làm
tôi nhớ đến những bài báo về các quán cơm từ thiện 1-2
nghìn đồng ở VN, nơi mà nhiều nhà hảo tâm đến ăn một
đĩa cơm rồi để lại vài trăm nghìn/vài triều đồng như
một cách đóng góp thầm lặng và tự nguyện. Tôi đánh giá cao
yếu tố thầm lặng và tự nguyện này của ý tưởng suspended
coffee. Đây là một cách đóng góp tình nguyện trực tiếp,
không cần thông qua một tổ chức trung gian và rất thiết
thực. Nhà hảo tâm có thể đóng góp rất nhiều lần dù mỗi
lần chỉ là một số tiền nhỏ vì (nói theo thuật ngữ kinh
tế) transaction cost đã được giảm thiểu.

Ý tưởng này có thể dễ dàng nhân rộng, thay vì phải có
đầu tư ban đầu khá tốn kém như những quán cơm 1-2 nghìn,
hàng trăm địa điểm từ thiện có thể mọc lên tận dụng
ngay "infrastructure" của những hàng quán, xe hàng rong hiện hữu
ở gần các bệnh viện, bến xe, khu phố nghèo. Không chỉ cà
phê "treo", rất có thể sẽ có xôi "treo", phở "treo", bánh mỳ
"treo", vé xe đò "treo", cắt tóc "treo", hay thậm chí 10 phút
điện thoại liên tỉnh "treo" cho những em nhỏ đi làm xa nhà có
thể gọi điện về cho người thân. Chỉ cần một tổ chức
nào đó đứng ra vận động và in những tờ decal hay sticker có
dấu hiệu dễ nhận để các chủ quán tham gia dán lên cửa cho
mọi người (muốn giúp và cần giúp) cùng biết.

Nhưng, vâng ở đời không tránh được chữ nhưng. Sau khi có 24
bạn ủng hộ ý tưởng này trên Google Plus của tôi, một comment
xuất hiện lo ngại rằng làm sao tin được các chủ quán sẽ
chia sẻ lại những phần đóng góp trước đó cho những người
nghèo khó cần giúp đỡ. Tôi tin cộng đồng sẽ có nhiều sáng
kiến để giám sát và nâng cao hiệu quả của ý tưởng này.
Ví dụ những hàng quán tham gia sẽ do cộng đồng bình chọn
trên các social network. Xét cho cùng những người bình chọn sẽ
là những người biết rõ chủ quán có phải là người tử tế
và trung thực hay không, rồi cũng chính những người bình chọn
sẽ là những người sẽ mua hàng "treo" ở những hàng quán đó.
Tôi tin xã hội này vẫn còn rất nhiều hàng quán lương thiện,
trung thực, và cộng đồng đủ tinh tường để phân biệt họ
với những nơi làm ăn chụp giật, bất chấp đạo lý.

Nhưng, lại nhưng :-), entry này mở đầu với trust và social
capital của Giáp Văn Dương và Nguyễn Đắc Kiên, tôi sẽ để
lại việc mổ xẻ, phân tích và triển khai ý tưởng thiện
nguyện này cho các bạn (đã có một số bạn trẻ thông báo
sẽ tìm cách thực hiện - cám ơn các bạn rất nhiều). Khi tôi
đưa link từ Quora lên Google Plus tôi đã thoáng lo ngại về vấn
đề trust và expect sẽ có người sớm chỉ ra vấn đề này.
Nhưng tôi thực sự ngạc nhiên và thú vị khi thấy comment về
trust chỉ được nêu ra sau khi đã có 24 người ủng hộ, rất
nhiều người vẫn còn niềm tin vào sự lương thiện trong xã
hội. Có lẽ Dương và Kiên đã quá bi quan khi cho rằng trust
trong xã hội VN hiện tại không còn mấy? Rất mong như vậy!

Nhưng dù có bi quan, 2 trí thức này đã đưa ra giải pháp để
củng cố social capital cho xã hội VN. Với Giáp Văn Dương đó
là hãy sống trung thực hơn, lòng tin không thể tồn tại trong
một xã hội toàn điều giả dối. Với Nguyễn Đắc Kiên sự
thờ ơ, vô trách nhiệm sẽ bị triệt tiêu nếu có thêm nhiều
cá nhân dám dũng cảm lên tiếng và hành động trước những
bất công xã hội. Tôi xin góp một giải pháp nhỏ nữa: hãy
làm từ thiện cách này hay cách khác. Truyền thống "lá lành
đùm lá rách" là một dạng social capital tuyệt vời của dân
tộc Việt, chúng ta cần giữ gìn và nhân thêm. Tôi chia sẻ quan
điểm "từ thiện không cứu rỗi được thế giới" nhưng mỗi
điều thiện chúng ta làm được, nhất là những việc nhỏ và
âm thầm, sẽ giúp xây dựng lại trust và social capital đang bị
hủy hoại trong xã hội hỗn mang hiện tại.

30/04/2013

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130501/giang-le-tu-thien-va-su-tin-cay), một
số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!