Nói chuyện với các dịch giả chín chắn, thường khi nhắc
đến cuốn này dịch sai cuốn kia dịch sai, họ thường bảo:
sai thì có gì, chuyện bình thường.
Nói thế cũng đúng. Vì có làm (dịch) thì phải có sai. Bác sĩ,
làm việc trên tính mạng con người, nhiều ông giỏi vãi chầy
ra còn khám sai, mổ sai . Thế nên mới có lời khuyên là bị
bệnh nặng thì phải khám mấy chỗ khác nhau. Còn mổ xẻ thì
có cả một ca mổ hỗ trợ cái ông cầm dao. Tất cả chỉ là
để giảm thiểu (tối đa) sai sót.
Thế nên dịch dọt mới có biên tập. Biên tập giỏi và cứng
tay, dịch lại bản dịch của dịch giả đến cả nửa cuốn
là bình thường hehehe.
Thế nhưng, ở VN, dịch giả không biết vì nguyên cớ gì thì
nổi cứ như pop star, cứ như học giả, còn biên tập viên thì
cứ lọ mọ, cứ …hèn hèn. Dịch giả ngồi lên đầu biên
tập là bình thường. Dịch giả dịch một cuốn, còn biên tập
viên thì cùng lúc ôm mấy cuốn. Thấy sai mà sửa cho đúng đã
ong cả não lên, lại gặp phải dịch giả ngôi sao suốt ngày
cự nự: không được sửa chỗ này, không được sửa chỗ kia.
Cãi nhau mất thời gian, cho nên thôi kệ mẹ. Sai cũng kệ mẹ.
Đâm ra biên tập viên cứ yếu dần, rồi lương biên tập viên
cũng bèo, việc thì ngày càng nhiều. Dần dà, đâm ra cứ làm
quấy quá cho xong.
Rồi thì biên tập viên và dịch giả lại cùng một ổ, do một
nhà trả lương, làm cùng nhau cùng một office. Có khi biên tập
viên lại là nhân viên cấp dưới, hoặc là bạn của dịch
giả. Nên lại càng dễ bỏ qua chỗ sai. Hoặc là tặc lưỡi,
sếp là dịch giả nổi thế, chắc chả sai mấy đâu.
Lẽ ra, nếu dịch giả là người nhà của nhà xuất bản, thì
bản dịch ấy phải thuê biên tập ngoài. Và ngược lại, nếu
dịch giả ở ngoài thì dùng biên tập viên ruột của mình. Làm
thế thì hai bên mới thẳng tưng ra mà mổ nhau, mới mong có ít
sai sót. Ấy là nói biên tập viên có trình. Chứ biên tập viên
yếu cả về trình độ, yếu cả bản lĩnh, cũng khó mà mổ
được dịch giả. Mổ nó được một phát, nó đạp lai cho
mấy phát vỡ mẹ sủ. Cứ lâu dần, càng ngày biên tập càng
lép vế. Đúng ra, lẽ ra, thì ngày qua ngày, năm qua năm, càng
ngày biên tập viên càng phải có vai trò lớn hơn, oách hơn.
Cho nên dịch sai lúc đầu là do dịch giả. Bản thảo vẫn sai
là do biên tập viên: không đủ bản lĩnh và trình để vặc
dịch giả, dưới cơ dịch giả nên bị đè. Xuất bản phẩm
vẫn sai là do nhà xuất bản: không rạch ròi biên tập và dịch
giả, cả hai cùng là quân nhà.
Có những dịch giả già, trước 75 vừa làm giáo sư ngôn ngữ
trong đại học, vừa dịch sách. Sau 75 mỗi người một nơi,
danh tiếng mờ nhạt, thua danh các dịch giả trong nước cả
trăm lần, mà đẳng cấp trình độ thì có khi ngược lại.
Nhưng nói chuyện với họ về chất lượng các bản dịch gần
đây, các dịch giả già đều tránh phê bình chất lượng (dù
lúc trà dư tửu hậu, họ vạch ra toàn cái sai chết người).
Họ bảo mình làm nghề dịch, tránh phê bình đồng nghiệp.
Việc đấy dành cho các vị phê bình dịch thuật.
Những dịch giả sau này quên mất dịch giả cũng là một nghề
như bác sỹ, kỹ sư, cái quan trọng là làm tốt nghề của mình
và sống bằng nghề đấy. Cái danh của mình cũng nên khoanh
trong cái cộng đồng trong nghề biết, không phải là cái danh
chìa ra đám đông mà ưỡn ngực. Đâm ra hay chê bản dịch
người khác. Suốt ngày chê cuốn này cuốn kia dịch kém, dịch
tồi, dịch hỏng, dịch thảm họa. Quên mất rằng mình cũng
làm nghề dịch, và cái sai, cái thảm họa, nó không tránh một
ai. Rồi sẽ có ngày, cũng như một bác sĩ giỏi, bên gan bệnh
không cắt mà cắt bên gan tốt. Cắt xong rồi chỉ biết cười
chứ biết làm sao. Chả ai có thể bênh được mình lúc ấy,
ngoài đồng nghiệp. Mà đồng nghiệp mình lỡ chửi họ ngu
rồi, giờ biết tính sao. Người đúng ra cùng gánh trách nhiệm
với mình trước độc giả, là biên tập viên, mình cũng lỡ
ngồi lên đầu họ rồi, làm sao họ cùng đứng ra lãnh đạn
với mình được nữa.
Dịch giả cũng không nên …khen. Dịch giả bây giờ ngoài dịch
sách, còn đi giới thiệu tác phẩm ở event hoặc viết bài.
Dịch giả có thể giới thiệu tác giả, hoàn cảnh ra đời
của tác phẩm, chứ đừng nên giới thiệu dịch phẩm. Bởi
giới thiệu dịch phẩm bản chất đã là khen chê sản phẩm
của dịch giả khác. Chê hậu quả thế nào, đã nói ở trên.
Còn khen cũng hãi lắm. Khen một cuốn dịch giỏi dịch hay, xong
về sau hóa ra là một dịch phẩm tồi, thì còn biết ăn biết
nói làm sao. Có anh vừa dính một vụ khen nhầm thế này, nghe
nói bây giờ sáng nào cũng phải ăn một quả trứng vịt lộn.
Thực ra còn một bệnh của dịch giả nữa, là bệnh cứ bô bô
là dịch phải sáng tạo, hoặc có ông còn bệnh hoạn đến
mức đòi dịch giả phải là đồng tác giả nữa. Việc này
thôi không bàn, vì dịch mà sáng tạo thì giải nhất sẽ thuộc
về quả dịch Cây Gạo Giáp Thân vừa rồi om xòm trên Facebook.
Rồi nhà xuất bản, là cái nơi xét cho cùng, tưởng đâu là
phải chịu trách nhiệm cuối cùng về một bản dịch tồi,
nhưng nếu nhìn từ quan điểm kinh doanh, thì lại là nạn nhân.
Mỗi cuốn sách là một dự án, nhà xuất bản trả tiền để
làm dự án ấy: mua bản quyền, dịch, biên tập, in, quảng cáo.
Tốn một mớ tiền mà bị ăn chửi.
Tất nhiên tiên trách kỷ. Nxb sai từ cái gốc là tham: trong quy
trình dịch biên tập (không rạch ròi biên tập là người trong
nhà thì dịch giả phải là người ngoài và ngược lại), không
bảo vệ, nâng đỡ biên tập viên để họ đủ sức chiến
đấu với dịch giả để có bản dịch tốt hơn, ép biên tập
viên làm khối lượng bản thảo quá sức họ khiến cho họ làm
quấy quá để kịp tiến độ, và tệ nhất là không biết
đánh giá trình độ thực của dịch giả và biên tập để giao
cho họ làm những bản thảo đúng sức của mình.
Rồi hậu trách nhân. Nếu thị trường sách lớn hơn, một
cuốn sách bán được nhiều bản hơn, thì các nhà xuất bản
đâu còn phải chạy theo đầu sách mới để có doanh thu. Nếu
một đầu sách bán được nhiều bản hơn, thì số đầu sách
làm trong tháng, trong năm giảm đi, chất lượng sẽ tăng lên.
Hậu nữa là công chúng. Đã bỏ tiền ra mua sách, thấy cái sai
là phải ném đá. Ném kịch liệt, ném tan nát. Nhưng chỉ ném
vào cái chỗ sai thôi, để nhà xuất bản họ cải thiện chất
lượng sản phẩm. Chứ không phải ném để đóng cửa nhà
xuất bản. Cái sai của một cuốn sách dịch, so với cái sai
của Vinashin chả hạn, chỉ bằng cái lỗ đít con vi trùng. Làm
đéo gì mà suốt ngày thảm họa với chả thảm họa. Sốt cả
ruột. Sai thì bảo các ông sai rồi, xin lỗi độc giả đi,
dịch lại cho đàng hoàng đi, không thì bố mày không mua sách
nữa.
Mà có khi tốt nhất là đừng mua sách, đừng đọc sách nữa.
Đọc sách chỉ mà để lên mạng chửi nhau (như tôi đang làm
đây) thì thà mù sách còn hơn. Sáng giờ lẽ ra đi xe ôm hay quay
nước mía kiếm được ít tiền, thì ngồi nhà viết bài như
vầy. Cứ bảo sao nước mình mãi nghèo.
Ký tên: Một biên tập viên nghèo hèn kiêm một dịch giả
chuyên dịch những thứ vô danh, không có cả tên tác giả.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130501/blog-5xu-nhung-thu-ma-ho-phang), một
số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét