Theo đánh giá của quốc tế, Việt Nam thuộc vào trong số các
nước có độ pháp trị thấp trên thế giới. (Xem:
http://en.wikipedia.org/wiki/Rule_of_law).
Hay như luật sư Ngô Bá Thành (1931–2004, tên thật là Phạm
Thị Thanh Vân, nguyên là Chủ nhiệm ủy ban pháp luật Quốc
Hội Việt Nam các khóa 6, 7, 8, 10) nhận xét: "Ở Việt Nam có
một rừng luật nhưng khi thực hiện lại áp dụng luật
rừng".
Có thể nhận thấy một trong các lý do dẫn đến "luật
rừng" ở Việt Nam, là Hiến pháp yếu về logic, thiếu chặt
chẽ, đề ra những điều khoản không rõ nghĩa, những điều
khoản không kèm theo cơ chế nào để có thể thực thi, và
những điều khoản có tính "khẩu hiệu" chứ không phải
tính pháp lý, v.v...
Để làm ví dụ, tôi phân tích dưới đây một số điều
khoản liên quan đến
giáo dục trong dự thảo hiến pháp 01/2013:
<em><strong>Điều 42:</strong> Công dân có quyền và nghĩa vụ học
tập.</em>
Điều 42 phía trên rất mơ hồ. Thế nào là "nghĩa vụ học
tập"? Nếu công dân không học, thì là phạm pháp à? Hay đây
chỉ là một khẩu hiệu "vô thưởng vô phạt" kiểu "công
dân ơi, hãy học đi". Nhưng hiến pháp đâu phải chỗ để hô
khẩu hiệu, mà phải là cơ sở pháp luật rõ ràng để dân có
thể biết cái gì là đúng, là sai pháp luật, nếu sai thì sẽ
bị xử ra sao. Và thế nào là "quyền học tập" của công
dân? Quyền học cái gì? Ai phải đảm bảo quyền đấy cho công
dân?!
"Quyền học tập" có thể xếp vào quyền lợi xã hội
(vượt trên mức các quyền con người cơ bản nhất), quyền
được hưởng một dịch vụ (dịch vụ giáo dục) vì học ở
đây có nghĩa là có người dạy (chứ nếu cần riêng một
điều luật về "ai cũng có quyền tự học" thì cũng vô
duyên tương tự như luật "ai cũng có quyền đi vệ sinh"
vậy). Nhưng nếu có người có quyền được hưởng dịch vụ
nào đó theo luật, thì tức là phải có người đảm bảo cung
cấp dịch vụ đó theo luật. Nhưng Điều 42 không nói ai phải
có trách nhiệm cung cấp dịch vụ, và như thế nó trở thành
một điều luật không có giá trị pháp lý.
<em><strong>Điều 65 (sửa đổi, bổ sung Điều 35, Điều 37 của
Hiến pháp 1992).</strong> Phát triển giáo dục và đào tạo, khoa
học và công nghệ là quốc sách hàng đầu.</em>
Điều 65 phía trên cũng chỉ là một khẩu hiệu chung chung, chứ
không thể gọi là một luật: nó không hề nói đến ai, phải
làm cái gì, ra sao. Viết dưới dạng như vậy, nó trở thành
một điều thừa của hiến pháp.
<strong><em>Điều 66 (sửa đổi, bổ sung Điều 35, Điều
36)</em></strong>
<em>1. Phát triển giáo dục nhằm hình thành và bồi dưỡng
nhân cách, phẩm chất, năng lực của công dân; nâng cao dân
trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; đào tạo
người lao động có nghề, năng động, sáng tạo, đáp ứng yêu
cầu xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế.</em>
<em>2. Nhà nước thống nhất quản lý hệ thống giáo dục quốc
dân, ưu tiên đầu tư và tạo điều kiện thu hút các nguồn
đầu tư khác cho giáo dục; quy định phổ cập giáo dục; thực
hiện chính sách học bổng, học phí hợp lý; ưu tiên phát
triển giáo dục ở miền núi, hải đảo, vùng dân tộc thiểu
số và các vùng đặc biệt khó khăn khác.</em>
<em>3. Nhà nước và xã hội tạo điều kiện học tập để
phát triển tài năng. Người khuyết tật và những người có
hoàn cảnh đặc biệt khó khăn được Nhà nước và xã hội
tạo điều kiện học văn hóa và học nghề phù hợp.</em>
Phần 1 của điều 66 cũng không phải là một luật vì không có
chủ ngữ. Ai phát triển? Điều 2 và điều 3 có thể tạm coi
là các điều luật, tuy nó mới chỉ mang tính định hướng
chứ chưa có tính ràng buộc pháp lý. ("Ưu tiên đầu tư" là
thế nào? Nhà nước phải đảm bảo những khoản nào trong giáo
dục? Điều này không hề được nói đến trong hiến pháp).
Trong điều 3, những đoạn "xã hội tạo điều kiện" cũng
không hề có tính pháp lý. Người ta có thể kiện nhà nước
vì các hành xử sai pháp luật của nhà nước, chứ không ai có
thể kiện "xã hội" cả, vì đấy là khái niệm chung chung
không có bất cứ trách nhiệm gì về mặt pháp lý. Vế "học
tập để phát triển tài năng" cũng là thừa, vì nó là một
điều hiển nhiên cũng tương tự như "trẻ em ăn để lớn"
vậy. Nếu như ở đây ý nói là "tài năng, năng khiếu đặc
biệt" thì lại thành câu không rõ nghĩa, mà cần phải viết
chẳng hạn thành: nhà nước có chính sách ưu tiên đầu tư về
giáo dục cho những người có tài năng, năng khiếu đặc biệt
để phát triển các tài năng, năng khiếu đó.
Thay vào những điều khoản như trên, cần có những điều
khoản rõ nghĩa và có tính pháp lý ràng buộc hơn. Ví dụ như:
- Nhà nước phải đảm bảo giáo dục đến mức nào? (Chương
trình giáo dục phổ thông chính thức là miễn phí cho 9 năm
đầu?). Phải có sự đảm bảo như vậy của nhà nước, thì
"quyền học tập" mới trở thành thực quyền. Kèm theo
quyền đi học cụ thể, mới là trách nhiệm đi học cụ thể.
(Việc học cho đến bậc PTCS là miễn phí và bắt buộc đối
với trể em?). Ở nhiều nước tiên tiến, việc học phổ thông
là hoàn toàn miễn phí, thậm chí có nước còn cho ăn miễn phí
ở trường.
Chiểu theo một luật học miễn phí như trên, việc thu học phí
bắt buộc ở tiểu học sẽ là phạm pháp. Nhà trường và giáo
viên chỉ có quyền thu học phí cho các hoạt động học ngoại
khóa tình nguyện mà học sinh không bị bắt buộc tham dự.
- Tư nhân có quyền hạn gì trong việc cung cấp dịch vụ giáo
dục tư (thay thế hoặc bổ sung cho chương trình học ở
trường công)?
- Đại học có quyền tự quản và tự do học thuật đến mức
nào?
- Những mảng nào trong giáo dục phải được nhà nước ưu
tiên đầu tư? v.v. (Hiến pháp không thể bắt tư nhân ưu tiên
đầu tư, mà chỉ có thể bắt nhà nước ưu tiên đầu tư, và
có chính sách khuyến khích tư nhân đầu tư, những mảng nào
đó).
Tất nhiên, hiến pháp không phải là nơi viết toàn bộ các
luật về giáo dục – đấy là việc của bộ luật giáo dục
– mà chỉ là nơi ghi một số ít các luật giáo dục cơ bản
nhất.
Chỉ xét riêng một vấn đề, là vấn đề về giáo dục, và
xét các điều khoản trong dự thảo sửa đổi Hiến pháp về
vấn đề đó, đã thấy dự thảo hiến pháp có nhiều chỗ
lủng củng, thiếu tính logic, pháp lý. Tình trạng của dự
thảo đối với các vấn đề khác cũng tương tự.
Khi một hiến pháp thiếu tính logic, pháp lý, khó thực thi, thì
nó sẽ có nguy cơ bị biến thành cái người ta gọi là
"façade constitution" (hiến pháp giả hiệu), và đây là một
điều rất nguy hiểm.
Lấy thêm một ví dụ khác: Các điều khoản có nói đến
Đảng Cộng Sản trong dự thảo hiến pháp 01/2013. Chỉ có tổng
cộng 2 điều, là Điều 4 và Điều 70.
<strong><em>Điều 4 (sửa đổi, bổ sung Điều 4).</em></strong>
<em>1. Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp
công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao
động và của dân tộc Việt Nam, đại biểu trung thành lợi
ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân
tộc, lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm
nền tảng tư tưởng, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và
xã hội.</em>
<em>2. Đảng gắn bó mật thiết với nhân dân, phục vụ nhân
dân, chịu sự giám sát của nhân dân, chịu trách nhiệm trước
nhân dân về những quyết định của mình.</em>
<em>3. Các tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong
khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.</em>
<strong>Điều 70 (sửa đổi, bổ sung Điều 45)</strong>
<em>Lực lượng vũ trang nhân dân phải tuyệt đối trung thành
với Đảng cộng sản Việt Nam, Tổ quốc và nhân dân, có
nhiệm vụ bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn
vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, an ninh quốc gia và trật tự, an
toàn xã hội; bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân, chế độ
xã hội chủ nghĩa, cùng toàn dân xây dựng đất nước và
thực hiện nghĩa vụ quốc tế.</em>
Điều 4.1 giao quyền lãnh đạo toàn đất nước cho ĐCS, điều
70 có thể hiểu là Đảng nắm quân đội. Nhưng Đảng không
chịu sự kiểm soát thực tế của bất kỳ ai theo hiến pháp.
Điều 4.2 có nói ĐCS "chịu sự giám sát của nhân dân",
nhưng toàn bộ hiến pháp không hề có điều khoản nào về cơ
chế nào cho việc giám sát này. Tương tự như vậy, điều 4.3
nói "tổ chức của Đảng và đảng viên hoạt động trong
khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật" nhưng Hiến pháp không hề
có qui định cụ thể gì về hoạt động của tổ chức Đảng
(không có qui định gì về pháp luật, thì làm gì cũng đúng,
cũng không thể phạm pháp).
Như vậy, tuy về mặt danh nghĩa, hiến pháp có nói 2 câu về
quan hệ giữa Đảng với pháp luật và sự giám sát của nhân
dân, nhưng vì hiến pháp giao toàn bộ quyền lãnh đạo cho
Đảng và không có bất kỳ cơ chế pháp luật cụ thể nào
để kiểm soát Đảng, nên trên thực tế, lỗ hổng logic này
đã đặt Đảng lên trên và ra ngoài vòng kiểm soát của hiến
pháp và pháp luật. Trên thực tế, Đảng "làm gì cũng
đúng", ai phê phán thì có thể bị kết tội "bêu xấu chế
độ". Tất nhiên, khi có một quyền lực tối cao nằm trên
hiến pháp, thì hiến pháp bị giảm tính pháp trị mà thay vào
đó là "lực lượng tối cao" trị, ở trường hợp này có
nghĩa là Đảng trị.
Bản thân Điều 4.1 phía trên rất dài dòng, vì thay vì viết
"Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà
nước và xã hội" thì thêm vào đoạn mô tả rất dài về
các tính chất theo định nghĩa của ĐCS. Đoạn mô tả đó dài
dòng khó hiểu với nhân dân (vì chẳng hạn rất hiếm ai hiểu
thực sự thế nào là chủ nghĩa Mác-Lênin được nói đến ở
đây – trong chủ nghĩa Mác-Lênin "chính thống" làm gì có
kinh tế thị trường được nói đến trong hiến pháp) mà không
làm thay đổi bản chất của điều luật 4.1. có thể viết
gọn lại.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130204/nguyen-tien-dung-tinh-phap-tri-va-logic-cua-hien-phap-viet-nam),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét