Nguyễn Sỹ Phương - Quyền cơ bản, Hiến pháp cho mới có?

<em><strong>Quyền cơ bản được coi là đặc trưng của một nhà
nước dân chủ. Hiến pháp Việt Nam năm 1992 có 44 điều về
"quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân". Dự thảo sửa
đổi Hiến pháp Việt Nam năm 1992 hiện nay (DTHP) có 38 điều
về "quyền con người, quyền nghĩa vụ cơ bản của công
dân". Hiến pháp Trung Quốc 1982, sửa lần cuối 2004 có 33
điều.</strong></em>

Quyền cơ bản là một phạm trù chính trị luật học, nội hàm
bao gồm quyền công dân và quyền con người được phân thành
26 quyền: quyền được bảo vệ nhân phẩm, quyền được toà
án tuyên phán, quyền bình đẳng trước pháp luật, tự do tín
ngưỡng nhận thức, tự do biểu đạt ý kiến, được bảo vệ
hôn nhân gia đình, bí mật thư tín, khiếu nại, chỗ ở không
bị xâm phạm, sở hữu không bị chiếm đoạt, chuyển quyền
sở hữu theo văn bản lập pháp, học hành được nhà nước
bảo hộ, quyền cha mẹ, quyền tỵ nạn, quyền được trình
bày trước toà, được pháp luật bảo vệ, được toà tuyên
phán khi tước bỏ quyền cơ bản nào đó, bảo đảm trình tự
pháp lý khi bị tước quyền tự do, quyền tự do lưu trú, tự
do nghề nghiệp, bình đẳng tham gia vai trò lãnh đạo quản lý
trong bộ máy chính quyền, tự quyết định quốc tịch, tự do
lập hội, tự do hội họp biểu tình, chống lại các hành vi vi
hiến, bầu và ứng cử. Quyền công dân cũng là quyền con
người, khác mỗi chỗ có hiệu lực chỉ riêng công dân nước
đó, trong khi quyền con người có hiệu lực đối với cả mọi
công dân từ các nước khác tới. Trong số hơn 3 triệu người
Việt sống khắp thế giới, hơn nửa mang quốc tịch Việt Nam
chỉ hưởng quyền con người, không hưởng quyền công dân
nước họ.

Quyền cơ bản trước hết là quyền tự thân, phân biệt con
người với động vật, "tạo hoá cho họ", tức nằm sẵn
trong chính con người. Nhưng không phải tất cả mọi quyền tự
thân; bởi liệt kê trên không hề đề cập tới những quyền
tự nhiên, như sinh lý, ăn, ngủ, thở… hay quyền kinh tế mua
bán, vay mượn, đổi chác, hoặc tình cảm yêu đương, hiếu,
hỷ… vốn mang tính tuyệt đối hiểu theo nghĩa luôn tồn tại
trong bất cứ xã hội nhà nước nào dù dân chủ hay không, mà
chỉ những quyền được nhà nước do người dân sinh ra phải
chịu trách nhiệm pháp lý bảo đảm cho họ: 1- chắc chắn, 2-
liên tục, 3- được viện tới toà án bảo vệ, mới được
gọi là quyền cơ bản. Hiến định quyền cơ bản vì vậy
đồng nghĩa với hiến định trách nhiệm pháp lý nhà nước
phải bảo đảm quyền con người đã được hiến định.
Nguyên lý đó được hiến pháp Đức quy định ngay tại điều
1, "Quyền cơ bản có hiệu lực trực tiếp, ràng buộc lập
pháp, hành pháp và tư pháp phải bảo đảm".

Như vậy quyền cơ bản không phải cứ ghi vào hiến pháp là
có, mà chỉ khi chế tài được nhà nước chịu trách nhiệm
bảo đảm nó mới có. Chức năng soạn thảo hiến pháp, do
vậy, một khi đã hiến định quyền cơ bản nào, thì phải xác
định được ở các khoản mục tiếp theo các quy phạm chế
tài nhà nước thích ứng. Hiến pháp Mỹ còn không đưa ra
điều khoản quyền cơ bản, như tự do tôn giáo, ngôn luận,
báo chí, biểu tình, hội họp chẳng hạn, mà hiến định trực
tiếp trách nhiệm nhà nước: "Quốc hội không được phép ban
hành luật quy định tôn giáo nhà nước, cấm tự do tín
ngưỡng, tự do ngôn luận báo chí, hoặc hạn chế quyền biểu
tình hội họp…" (Tu chính số I). Hay Hiến pháp Nga, điều 29
về "quyền tự do truyền thông báo chí", quy định "cấm
(nhà nước) kiểm duyệt".

Còn Dự thảo Hiến pháp (DTHP) nước ta? Có thể phân tích
trường hợp điển hình, Điều 21: "Mọi người có quyền
sống". Tuyên ngôn độc lập Hoa Kỳ và Việt Nam đều chung
câu: "tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình
đẳng… trong những quyền ấy, có quyền được sống".
Quyền được sống ở đây hiểu là quyền sống bình đẳng
ngang nhau, chứ không phải sống nô lệ thuộc địa (Hoa Kỳ và
Việt Nam trước đó đều thuộc địa), không mang nghĩa sự
sống sinh lý. Vậy quyền sống ở điều 21 DTHP hiểu theo 1-
cuộc sống bình đẳng, hay 2- sự sống? Nếu hiểu theo 1 thì
phải ghi rõ "có quyền sống bình đẳng" để không nhầm
lẫn với sự sống, nhưng lại trùng với điều 17 DTHP. Nếu
hiểu theo 2, thì liệu nhà nước ta đã chuẩn bị đủ tiền
đề bảo đảm nó được thực thi, một khi được coi là
quyền cơ bản, nếu không sẽ bị viện tới toà án bảo vệ?
Hiến pháp Nga, điều 20 ghi: "1. Mỗi người có quyền quyết
định đối với sự sống của họ. 2- Cho tới khi hủy bỏ án
tử hình, một văn bản lập pháp cấp Liên bang có thể quyết
định hình phạt tử hình…". Như vậy điều 20 Hiến pháp Nga
chỉ nhằm quá độ để nhà nước đi tới bỏ án tử hình.
Hiến pháp Đức điều 2 ghi: "(2) mỗi người có quyền quyết
định sự sống và toàn vẹn cơ thể". Từ đó bộ Luật Hình
sự Đức không có hình phạt tử hình và cấm mọi hình thức
tra tấn, khủng bố tinh thần. Nhưng vấn đề không đơn giản
vậy, để thực thi điều 2 chỉ gọn 13 từ, nhà nước phải
đối mặt với vô vàn câu hỏi nảy sinh trong thực tế: Liệu
bác sỹ giúp người sống thực vật được chết hay nạo thai
có vi phạm quyền quyết định sự sống? Sự sống tính từ
thai nhi hay từ khi ra đời? Hiến tạng có vi phạm quyền được
toàn vẹn cơ thể, và lúc nào thì được gọi là chết để
hiến nó? Bắn máy bay đang chở khách bị bọn khủng bố cướp
có vi phạm điều 2…?

<div class="boxright220"><div class="quotebody"><div class="quoteopen"><img
class="quoleft" src="/misc/quoleft.png"/></div>Lẽ dĩ nhiên, nước nào
quyết định hiến pháp nước đó, có thể tùy ý đưa mọi
quyền con người vào hiến pháp mà không cần chế tài trách
nhiệm nhà nước; nhưng trong thời đại hội nhập toàn cầu
ngày nay không thể bất chấp những nguyên lý khoa học mang tính
phổ quát; một khi đã đưa vào hiến pháp mà không hoặc không
thể thực hiện, thì bản hiến pháp đó sẽ vĩnh viễn mất uy
danh tối thượng và nhà nước đó luôn bị coi vi hiến trong con
mắt thế giới!<img class="quoright" src="/misc/quoright.png"/> <br
class="quoteclear"></div></div>

Còn nếu quyền sống, điều 21 DTHP đưa ra tương tự quyền sinh
lý, ăn, uống, thở, nhìn, nghe… là những quyền tự nhiên,
tuyệt đối, vốn không thuộc nội hàm quyền cơ bản, thì
không thể đưa vào hiến pháp. Nhầm lẫn về quyền tự nhiên
tuyệt đối với quyền cơ bản lặp lại tương tự tại điều
35: "Công dân có quyền được bảo đảm an sinh". Trách
nhiệm này, chỉ các nước hiện đại mới chế tài được nhà
nước bảo đảm cho người dân, như Đức hiện bất kỳ
người dân nào, kể cả người nước ngoài sinh sống ở Đức
không có thu nhập đều được cấp 374 Euro/tháng/người cộng
tiền thuê nhà, điện nước, các chi phí đột xuất, cưới xin,
tang lễ, sinh nở, tai nạn; chữa bệnh, học hành đều miễn
phí; được gọi tiêu chuẩn Hartz IV; cấp qúa muộn hoặc thiếu
họ kiện ra toà. Còn nếu coi điều khoản trên theo nghĩa, công
dân đóng phí hưu trí được hưởng hưu trí, đóng bảo hiểm
sức khoẻ được chữa bệnh miễn phí, tức thuộc quan hệ mua
bán bảo hiểm, thì đó là quyền tự nhiên, tuyệt đối, bất
cứ nhà nước nào, thời đại nào cũng vậy cả, không thuộc
quyền cơ bản. Tương tự điều 36: "Công dân có quyền có
nơi ở hợp pháp". Chắc chắn nhà nước Việt Nam không thể
cấp Hartz IV như Đức. Vậy có nghĩa người dân tự tìm lấy
nơi ở, là quyền tự nhiên tuyệt đối không thuộc nội hàm
quyền cơ bản. Điều 38: "Công dân có quyền làm việc",
đồng nghĩa hiến định nhà nước có trách nhiệm bảo đảm
việc làm cho họ. Chưa nước hiện đại nào làm nổi điều
đó. Còn nếu hiểu làm việc là quyền tự nhiên, tuyệt đối,
chẳng nhẽ sinh ra chỉ nằm, ăn chơi, thì không thuộc nội hàm
quyền cơ bản. Ở họ điều khoản trên được thay bằng:
"Quyền tự do nghề nghiệp việc làm", nghĩa là nhà nước
không được phép can thiệp và không để ai cưỡng bức họ.
Điều 39 quy định "Nam nữ có quyền kết hôn và ly hôn"; dù
có không hiến định cũng chẳng nhà nước nào cấm nổi, tức
quyền tự nhiên tuyệt đối, không thuộc quyền cơ bản. Thực
ra có thể hiến định: quyền tự do kết hôn và ly hôn, để
chống cưỡng ép hôn nhân. Tương tự, điều 40 "trẻ em có
quyền… được chăm sóc giáo dục"; điều 41 "có quyền
được bảo vệ sức khoẻ"; điều 43 "quyền nghiên cứu khoa
học"; điều 44 "quyền hưởng thụ các giá trị văn hoá;
điều 46 "quyền được sống trong môi trường trong lành"
(đến các nước hiện đại nhất cũng không thể, chỉ hạn
chế ô nhiễm!). Đặc biệt điều 42, "công dân có quyền và
nghĩa vụ học tập"; đã là quyền và nghĩa vụ thì giống
như nghĩa vụ quân sự mang tính bắt buộc, nhà nước phải
bảo đảm cho công dân thực thi; liệu nhà nước ta có đủ tài
chính phổ cập phổ thông miễn phí, cấp học bổng cho đại
học, học nghề, hay trẻ em bị án tù phải bố trí giáo viên
dạy phổ thông trong tù cho chúng như ở Đức? Còn nếu coi đó
là quyền tự nhiên tuyệt đối thì không cần đưa vào hiến
pháp, bởi chẳng nhà nước nào có thể cấm hay bắt họ học
được.

Lẽ dĩ nhiên, nước nào quyết định hiến pháp nước đó, có
thể tùy ý đưa mọi quyền con người vào hiến pháp mà không
cần chế tài trách nhiệm nhà nước; nhưng trong thời đại
hội nhập toàn cầu ngày nay không thể bất chấp những nguyên
lý khoa học mang tính phổ quát; một khi đã đưa vào hiến pháp
mà không hoặc không thể thực hiện, thì bản hiến pháp đó
sẽ vĩnh viễn mất uy danh tối thượng và nhà nước đó luôn
bị coi vi hiến trong con mắt thế giới!

Không chỉ nhiều điều khoản quyền cơ bản không đưa ra
được quy phạm chế tài nhà nước bảo đảm quyền đó, mà
còn trao cho nhà nước quyền hạn chế nó thiếu chuẩn mực
thước đo, tất nảy sinh lạm quyền, phủ định lại quyền
hiến định, đã được chứng minh bởi thực tế mọi bê bối
bức xúc bất bình ở nước ta hiện nay đều bắt nguồn từ
sự lạm dụng chức quyền, vụ lợi.

Điều 15 DTHP, điểm 1, mệnh đề đầu: "Quyền con người,
quyền công dân được nhà nước và xã hội thừa nhận, tôn
trọng bảo vệ", tức xác định rõ trách nhiệm nhà nước,
có thể tìm thấy ở hầu hết hiến pháp trên thế giới hiện
nay. Nhưng mệnh đề tiếp theo: "THEO hiến pháp và pháp
luật" vốn được hiểu gồm tất cả các văn bản lập pháp,
lập quy, chỉ thị, do bất kỳ cơ quan nào trong bộ máy nhà
nước ban hành. Điểm 2 còn nhấn mạnh tiếp, các quyền trên
bị giới hạn "trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc
phòng, an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, đạo đức,
sức khoẻ cộng đồng", mà không hề định lượng cần
thiết ở mức nào, giới hạn ra sao, nghĩa là bỏ mặc cho quan
chức hành xử tự đo lường. Nếu nhà nước vừa chịu trách
nhiệm lại vừa tự quyết định mà bảo đảm được quyền
cơ bản, thì bất cứ nhà nước nào trong lịch sử nhân loại
từ nô lệ tới nay đều bảo đảm được cả, không cần
đến hiến pháp dân chủ phải chế tài nhà nước mới bảo
đảm được quyền cơ bản cho người dân.

Không hiếm quyền cơ bản không thể tránh được những tình
huống giới hạn; nhưng như ở Nga, để giới hạn quyền tự do
và nhân phẩm, điều 22 Hiến pháp quy định bắt người phải
có trát toà cấp trong vòng 48 tiếng kể từ lúc bắt; hay điều
23 quy định quyền bí mật thư tín điện thoại, nếu giới
hạn phải có quyết định toà án. Hiến pháp Đức, quyền cơ
bản nào bị giới hạn đều có câu thông qua "một văn bản
lập pháp", nghĩa là quyết định bởi cơ quan quyền lực cao
nhất và có hiệu lực đối với mọi người chứ không phải
một cá nhân để cưỡng bức họ. Chưa đủ, để tránh chính
văn bản lập pháp vi hiến, điều 19 quy định khi giới hạn
quyền cơ bản: "Trong bất luận trường hợp nào, đều không
được phép đụng tới bản chất quyền cơ bản vốn bất khả
xâm phạm… Bảo đảm cho người bị giới hạn quyền cơ bản
được quyền pháp lý chống lại (viện tới toà án)". Còn
để tránh người dân lạm dụng quyền cơ bản phạm luật,
điều 18 quy định tước bỏ quyền cơ bản mà người đó lạm
dụng, nhưng bằng "án quyết của Toà Hiến pháp".

Mệnh đề "theo Hiến pháp và pháp luật" được DTHP lặp
lại nhiều lần, tại điều 22 quy định "quyền thư tín…",
nhưng "việc bóc mở… do pháp luật quy định". Điều 24
"công dân có quyền tự do đi lại và cư trú...", nhưng theo
"quy định của pháp luật"; hậu qủa Hà Nội hay bất cứ
thành tỉnh nào hạn chế nhập hộ khẩu vẫn đúng Hiến pháp;
trong khi cùng hiến định quyền tự do đi lại cư trú như ta,
nhưng không điạ phương nào thuộc EU dám cấm dân các nước EU
khác đến cư trú nhập khẩu. Điều 26, "công dân có quyền
tự do ngôn luận, báo chí…" như bất kỳ hiến pháp Âu Mỹ
nào, nhưng khác họ ở chỗ "theo quy định pháp luật".
Tương tự điều 31, "người bị thiệt hại có quyền được
bồi thường… theo quy định của pháp luật"; điều 32,
người làm trái luật trong việc bắt giữ phải bị xử lý theo
pháp luật".

Theo đúng nguyên lý "logic học hình thức", tất cả điều
khoản "Mọi người có quyền…", kèm theo mệnh đề "…
theo pháp luật" đều được phép chuyển đổi thành: "Mọi
người có quyền … do nhà nước quy định", vô hình trung
phủ nhận luôn chức năng hiến pháp sinh ra để chế tài nhà
nước – cái giá phải trả do kỹ thuật lập hiến một khi
không tuân thủ khoa học logic hình thức.

Ngoài lỗi về giới hạn quyền cơ bản có thể phủ định
toàn bộ quyền đó, nhiều câu chữ thay vì sử dụng thuật
ngữ pháp lý đưa ra những quy tắc xử sự, thước đo chuẩn
mực, cân đong đo đếm được, lại sử dụng ngôn từ nghị
quyết đại hội, mang tính kêu gọi định hướng, gây nguy cơ
lạm quyền hoặc vô trách nhiệm hoặc không thể áp dụng,
hoặc áp dụng tùy thuộc nhận thức, động cơ của cá nhân,
cơ quan hành xử. Điều 19 DTHP về quyền của Việt kiều: "là
một bộ phận không thể tách rời của cộng đồng dân tộc
Việt Nam", trích y nguyên nghị quyết Đảng vốn mang tính kêu
gọi đoàn kết; trong khi đó, mối quan hệ giữa Việt kiều
với trong nước chủ yếu thuộc lĩnh vực tình cảm không phải
đối tượng điều chỉnh của pháp luật, đặc biệt khi họ
có quốc tịch nước khác. Trong khi Pháp, để hiến định
quyền ngoại kiều điều 24 Hiến pháp họ ghi: "Pháp kiều có
đại diện trong Thượng viện". Tương tự, điều 16: "Mọi
người có nghĩa vụ tôn trọng quyền của người khác"; khái
niệm "tôn trọng" thuộc ý thức tình cảm không phải đối
tượng điều chỉnh của pháp luật, đến bố mẹ cũng không
buộc được con cái chứ chưa nói nhà nước Việt Nam đối
với 80 triệu công dân họ. Lẽ ra điều 16 có thể diễn đạt
như điều 2 Hiến pháp Đức: "Mỗi người có quyền phát
triển tự do nhân cách, chừng nào không vi phạm (khác với tôn
trọng) quyền của người khác…". Điều 17, "Không ai bị
phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh
tế, văn hoá, xã hội". Vậy giải thích thế nào về việc
hầu hết lãnh đạo trung cao cấp phải đảng viên? Trong khi ở
Đức, nhà nước hiện đang kêu gọi tuyển dụng người gốc
ngoại quốc vào nhiệm sở công chức; hay đảng nào được dân
bầu thì cầm quyền, nhưng bộ trưởng không phải đảng viên
họ là chuyện bình thường, và bộ máy hành chính được bố
trí mà theo luật tuyển dụng công chức. Đó chính là nội hàm
của khái niệm "không phân biệt đối xử".

Sở dĩ các điều khoản về "quyền con người, quyền và
nghĩa vụ cơ bản của công dân", được biên soạn không theo
thông lệ hiến pháp thế giới như phân tích ở trên, mặc dù
Việt Nam cũng như bất kỳ quốc gia nào đều nhằm "dân giàu
nước mạnh xã hội dân chủ công bằng văn minh", là do như ý
kiến cựu Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An, "theo khuôn mẫu
của Cộng hòa Xô Viết, nó không gần với những khuôn mẫu
chung của thế giới và có một số quy định cốt lõi lại xa
rời với Hiến pháp 1946".

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130210/nguyen-sy-phuong-quyen-co-ban-hien-phap-ban-moi-co),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!