Đào Tuấn - Phản biện độc lập làm cho trí tuệ của toàn xã hội được nâng lên

<em><strong>Ở nước nào cũng vậy, tinh thần trách nhiệm và
lương tâm của trí thức chân chính luôn là động lực góp
phần biến cải xã hội</strong></em>

<strong>PV:</strong> <em>Thưa Giáo sư, từng tham gia Tổ tư vấn và
Ban nghiên cứu của các Thủ tướng Võ Văn Kiệt và Phan Văn
Khải, ông có thể kể lại câu chuyện ông được mời tham gia
và những kỷ niệm của ông trong quá trình đóng góp cho tư duy
kinh tế Việt Nam ?</em>

<strong>GS Trần Văn Thọ:</strong> Khoảng giữa năm 1993, tôi nhận
được thư của Phó Thủ tướng Phan Văn Khải thừa lệnh Thủ
tướng Võ Văn Kiệt mời tham gia Tổ Tư vấn cải cách hành
chánh và kinh tế của thủ tướng (gọi tắt là Tổ Tư vấn).
Tôi rất phấn khởi, một phần vì biết mình sẽ có cơ hội
đóng góp ý kiến trực tiếp với lãnh đạo cao nhất của
chính phủ về việc phát triển đất nước, một phần vì ý
tưởng lập ban tư vấn có sự tham gia của người Việt Nam ở
nước ngoài và những trí thức ở Saigon trước năm 1975 cho
thấy Việt Nam đang muốn kết tập trí tuệ của mọi người,
đang chuyển mình theo đà tiến của thế giới. Lúc đó tôi
cũng đang là ủy viên chuyên môn trong Hội đồng kinh tế của
Thủ tướng Nhật, đóng góp ý kiến về chính sách kinh tế
đối ngoại của nước này.
Tổ tư vấn của Thủ tướng Võ văn Kiệt gồm nhiều thành
phần đa dạng, đặc biệt có tới 5 người nguyên là trí thức
hoặc cựu quan chức dưới chính quyền Saigon trước năm 1975 và
3 người đang sinh sống ở nước ngoài. Hồi đó đúng lúc VN
vừa ra khỏi khủng hoảng, đồng thời đã bắt đầu có quan
hệ bình thường với nhiều nước tiên tiến và các định
chế tài chính quốc tế. Với các điều kiện thuận lợi đó,
VN phải có chiến lược, chính sách như thế nào để bắt
đầu một thời đại phát triển nhanh và bền vững? Đó là ý
nghĩ tôi luôn có trong đầu khi tham dự các buổi họp của Tổ
tư vấn. Các buổi họp định kỳ có thủ tướng hoặc phó
thủ tướng tham dự, không khí rất cởi mở, chúng tôi phát
biểu thẳng thắn, hầu như không có gì phải e dè. So với
hoạt động của Hội đồng kinh tế của Thủ tướng Nhật thì
ở VN thủ tướng hoặc phó thủ tướng thường tự mình đến
dự và nghe trực tiếp các ý kiến. Ở Nhật thì thủ tướng
thỉnh thoảng mới tham dự, phần lớn chủ tịch hội đồng tư
vấn và ban thư ký tổng kết ý kiến của các ủy viên và báo
cáo với thủ tướng. Nhưng đến thời Thủ tướng Phan Văn
Khải (Tổ tư vấn đổi thành Ban nghiên cứu chính sách của
Thủ tướng) thì cách làm gần giống Nhật, thủ tướng ít tham
dự trực tiếp hơn trước.

So với các hôi đồng tư vấn của Nhật, Tổ tư vấn ở Việt
Nam có điểm nổi bật đáng nói là lượng thông tin cung cấp
cho chuyên gia quá ít. Ở Nhật, cơ quan của chính phủ chuẩn
bị cập nhật đầy đủ các tư liệu, thống kê cần thiết
liên quan đến đề tài được thảo luận và các quan chức
phụ trách báo cáo trong buổi họp của Hội đồng tư vấn. Các
ủy viên sẽ dựa vào các thông tin, tư liệu đó và bằng kiến
thức chuyên môn của mình, phát biểu kiến nghị về chính sách
cho giai đoạn tới. Dĩ nhiên có trường hợp các ủy viên
được lưu ý về một số thông tin thuộc loại mật, tùy mức
độ có thể chỉ được tham khảo trong phòng hội nghị. Trong
trường hợp Tổ Tư vấn của Thủ tướng Võ Văn Kiệt, chúng
tôi rất ít được cung cấp thông tin. Nhiều thông tin về các
chỉ tiêu kinh tế rất thông thường nhưng được xem là bí
mật quốc. Nghịch lý hơn nữa là những chỉ tiêu đó chính
phủ có nghĩa vụ báo cáo với Ngân hàng thế giới hoặc Quỹ
tiền tệ quốc tế, nhưng chúng tôi thì không được cung cấp.

Thời đó, ý kiến của tôi xoay quanh các vấn đề cần thiết
phải tiến hành công nghiệp hóa và các biện pháp, chính sách
để thúc đẩy quá trình đó. Hồi đó ở Việt Nam còn chịu
ảnh hưởng của suy nghĩ cũ về công nghiệp nên tư liệu,
thống kê bàn về công nghiệp hóa đều bao gồm công nghiệp
khai thác quặng mỏ. Tôi đề nghị cần thay đổi khái niệm
nầy, công nghiệp hóa chỉ giới hạn trong khái niệm công
nghiệp chế biến, chế tác, gia công mới đúng nghĩa và phân
tích chính xác trình độ công nghiệp cũng như mới so sánh
được với thế giới.

Nhưng vấn đề lớn hơn là Việt Nam chưa xây dựng được các
tiền đề để thực hiện công nghiệp hóa, đặc biệt hầu
như tư duy và các chính sách hồi đó cũng như cơ chế, thủ
tục hành chánh quá phức tạp đã làm yếu đi các tác nhân quan
trọng của công nghiệp hóa là doanh nghiệp tư nhân và doanh
nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Từ kinh nghiệm phát
triển của các nước Á châu, đặc biệt của Nhật, Hàn Quốc
và Thái Lan, tôi đã nêu lên các ý kiến sau: Thứ nhất, phải
cải cách hành chánh, việc quản lý doanh nghiệp tư nhân nên
theo phương pháp đưa ra danh mục hạn chế (negative list) trong
đó quy định những ngành doanh nghiệp cần xin phép, còn những
ngành khác thì tự do hoạt động, không cần xin phép. Danh mục
hạn chế nên từng bước thu hẹp. Thứ hai, bãi bỏ ngay chính
sách đối xử phân biệt đối với người nước ngoài, không
áp dụng chính sách hai giá buộc người nước ngoài phải trả
giá dịch vụ về nhà ở, về giao thông, thông tin, v.v... cao
gấp nhiều lần so với người trong nước. Nên có chính sách
khuyến khích đầu tư thống nhất chung cho cả doanh nghiệp trong
và ngoài nước. Danh mục hạn chế cũng nên áp dụng cho cả
đầu tư nước ngoài. Thứ ba, nên đặt trong tâm vào việc
khuyến khích xuất khẩu hàng công nghiệp đối với mọi loại
hình doanh nghiệp để vừa bảo đảm nguồn ngoại tệ để
nhập khẩu công nghệ và các sản phẩm cần thiết cho đầu
tư, để có khả năng trả nợ, vừa để quá trình công nghiệp
hóa tiến triển có hiệu suất. Dựa vào kinh nghiệm của Hàn
Quốc, tôi có nêu nhiều biện pháp cụ thể để đẩy mạnh
chiến lược xuất khẩu.
Tuy không được triệt để thực hiện, nhưng nhiều nội dung
trong hai chính sách đầu tiên đã được phản ảnh trong Luật
doanh nghiệp mới và Luật đầu tư nước ngoài sửa đổi vào
năm 1999. Còn chính sách thứ ba rất tiếc hầu như không được
thực hiện một cách bài bản.

Khoảng năm 1995, nhân khi Thủ tướng Võ Văn Kiệt nhấn mạnh
nguy cơ tụt hậu, cho rằng tụt hậu là nguy cơ lớn nhất trong
các nguy cơ, tôi có phân tích và cho thấy Việt Nam đi sau Thái
Lan độ 20 năm. Tôi cũng chủ trương là Việt Nam không nên
chạy theo số lượng, mà nên bảo đảm chất lượng phát
triển (phân phối công bằng hơn, bảo đảm môi trường tốt
hơn). Rút ngắn khoảng cách phát triển, tránh nguy cơ tụt hậu,
phải bằng cả chiến lược phát triển về lượng và về
chất.

Cũng vào thời kỳ nầy, tham khảo kinh nghiệm của Nhật, tôi
có đưa đề án cần phải tổ chức thi tuyển quan chức. Cụ
thể là chọn một ngày trong năm làm ngày thi tuyển trên quy mô
toàn quốc nhằm thuyển chọn nhân tài ra làm việc nước, và
các bộ ngành khi cần tuyển quan chức phải tuyển từ những
người đã đỗ các kỳ thi toàn quốc nầy. Ngoài mục đích
tuyển chọn khách quan người có năng lực ra làm việc nước,
việc tổ chức thi tuyển nầy có tác dụng nâng cao sứ mệnh
và lòng tự hào của quan chức, từ đó tránh được tham nhũng,
hơn nữa nó có tác dụng tạo ra công bằng về cơ hội và cỗ
vũ cho giới trẻ hăng hái học tập để có cơ hội tham gia
việc nước. Ý kiến của tôi đặc biệt được Tổng bí thư
Đỗ Mười hoan nghênh. Ông đã cho copy thành nhiều bản gửi cho
lãnh đạo các cấp tham khảo. Sau đó tôi biết có nhiệu bộ
ngành có tổ chức thi tuyển quan chức riêng cho cơ quan mình
nhưng chắc khó giữ được tính khách quan. Theo mô hình của
Nhật Bản mà tôi đề nghị, như đã nói, thì việc thi tuyển
phải được tổ chức bởi một cơ quan độc lập.

Vào thời Ban nghiên cứu chính sách của Thủ tướng Phan Văn
Khải, tôi ít tham gia trực tiếp nhưng tích cực góp ý kiến qua
các bản báo cáo viết về các vấn đề tôi thấy quan trọng
đối với kinh tế Việt Nam. Anh Trần Đức Nguyên, Trưởng ban
nghiên cứu, thường động viên, khuyến khích tôi làm như vậy.
Trong những thư trao đổi cá nhân hoặc trong các buổi họp của
Ban nghiên cứu mà tôi có dịp tham dự, khi thấy tôi có ý kiến
hay, anh Nguyên thường bảo tôi viết thành bản kiến nghị chi
tiết để anh trao trực tiếp cho thủ tướng. Lúc nầy tôi quan
tâm đến tác động của các hiệp định thương mại tự do
(FTA) mà Việt Nam ký kết với các nước ASEAN (AFTA) và tác
động của Trung Quốc đến quá trình công nghiệp hóa của
Việt Nam. Tôi kiến nghị phải có chính sách phát triển công
nghiệp tích cực hơn, triển khai nhanh chóng hơn mà mũi đột
phá pjair là các ngành công nghiệp hổ trợ. Tôi cũng đưa ra
các biện pháp để thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) vào lãnh
vực nầy và cơ chế nối kết các công ty FDI với công ty trong
nước.

Liên quan đến chính sách, chiến lược phát triển kinh tế,
ngoài các kiến nghị đưa ra tại Tổ Tư vấn và Ban Nghiên cứu
của thủ tướng, tôi còn triển khai ý kiến của mình trên các
báo, tạp chí tại Việt Nam. Trên các báo và tạp chí, tôi cũng
tích cực đóng vai trò "phản biện" về các vấn đề giáo
dục và đào tạo, đặc biệt từ năm 1997 đã phê phán gay gắt
hiện tượng cấp bằng tiến sĩ tràn lan tại Việt Nam.
Rất tiếc là chỉ một phần nhỏ những ý kiến đã được
tiếp thu, thực hiện. Theo tôi nhận xét thì thủ tướng và các
lãnh đạo hiểu được vấn đề nhưng thường không dành thì
giờ triển khai, đôn đốc thực hiện những vấn đề có tính
chiến lược mà thường giao cho các bộ ngành liên hệ. Tổ Tư
vấn và Ban nghiên cứu ở VN cũng thường bận rộn trong việc
giúp thủ tướng giải quyết các vấn đề trước mắt chứ ít
nghiên cứu về các chiến lược phát triển dài hạn.

<strong>PV:</strong> <em>Thưa Giáo sư, quan điểm cá nhân của ông
về vai trò phản biện xã hội của giới trí thức. Phản biện
xã hội có phải là một tiêu chí của người trí thức?</em>

<strong>GS Trần Văn Thọ:</strong> Có thể có nhiều định nghĩa
về trí thức. Theo tôi, trí thức là người có trình độ văn
hóa cao, có kiến thức chuyên môn, và không bị ràng buộc vào
(hoặc có ý thức tránh xa) những lợi ích phát sinh từ quan hệ
với lãnh đạo chính trị hoặc từ sự thay đổi của các
chính sách. Nếu hiểu như vậy thì rõ ràng sự phản biện xã
hội của trí thức đối với các vấn đề của đất nước
là vô cùng quan trọng. Các chiến lược, chính sách của nhà
nước hoặc là có thể bị chi phối bởi các nhóm lợi ích
hoặc phải có tính cách chiết trung nhằm đáp ứng yêu cầu
của các bộ ngành có các lợi ích và quan tâm khác nhau. Sự
phản biện của trí thức sẽ giúp cho nhà nước thấy được
các hạn chế của chiến lược, chính sách ban đầu, hoặc trở
thành "đồng minh" giúp nhà nước mạnh dạn chọn được
phương án tối ưu. Ở nước nào cũng vậy, tinh thần trách
nhiệm và lương tâm của trí thức chân chính luôn là động
lực góp phần biến cải xã hội.

<strong>PV:</strong> <em>Ở Nhật Bản, trí thức phản biện xã
hội như thế nào và việc coi trọng những phản biện xã hội
đó ra sao, thưa Giáo sư?</em>

<strong>GS Trần Văn Thọ:</strong> Tại những nước đã phát
triển như Nhật, có nhiều kênh phản biện của trí thức.
Ngoài các ban tư vấn của thủ tướng, của các bộ trưởng,
kênh quan trọng nhất là các cơ quan truyền thông. Tiền đề
để sự phản biện xã hội có hiệu quả là sự công khai
thông tin về chính sách của nhà nước.

Lấy một ví dụ về cơ chế công bố chính sách, phương châm
của nhà nước về kinh tế để nhân dân tham khảo và phản
biện. Hằng năm các bộ của chính phủ công bố bản báo cáo
gọi là Bạch thư tức là Sách trắng (White Paper), nổi tiếng
nhất là Bạch thư kinh tế (bây giờ gọi là Bạch thư kinh tế
tài chính) và Bạch thư về ngoại thương. Những Bạch thư kinh
tế thời cuối thập niên 1940 (lúc kinh tế Nhật đang khốn
đốn sau chiến tranh) hoặc những bạch thư đầu thập niên 1960
(là thời kỳ Nhật bắt đầu giai đoạn phát triển thần kỳ)
đã để lại dấu ấn lớn trong lòng người Nhật ngày nay.
Trong Bạch thư kinh tế, chính phủ phân tích hiện trạng và các
vấn đề được xem là cơ bản nhất về kinh tế Nhật và đưa
ra phương hướng giải quyết cho những năm tới. Trước khi
công bố vài ngày, chính phủ đưa cho các tờ báo lớn một
bản để họ chuẩn bị đăng lên trong ngày công bố và nhân
dịp đó, mỗi tờ báo nhờ các học giả, các nhà nghiên cứu
uy tín viết bài đánh giá về Bạch thư năm ấy. Các bài đánh
giá nầy là các phản biện độc lập với chính phủ được
đăng lên cùng với bản tóm tắt của Bạch thư giúp cho người
đọc so sánh được ý kiến của nhà nước với ý kiến của
các chuyên gia độc lập. Các chuyên gia trong bộ máy nhà nước
thông thường không được tự do nêu hết ý kiến của mình
trong Bạch thư vì họ phải tham khảo ý kiến của các bộ
ngành liên quan, đôi khi các ý kiến đó đối chọi nhau (Chẳng
hạn Bộ Công Thương chủ trương tự do hoàn toàn trong ngoại
thương trong khi Bộ Nông nghiệp chủ trương không tự do nhập
khẩu gạo, gạo là ngoại lệ). Nhiều khi Bạch thư phải viết
theo lối chiết trung để tránh xung đột trong chính phủ. Các
học giả, chuyên gia độc lập thì tự do phát biểu trên căn
cứ hoàn toàn khách quan, khoa học, và sự phản biện độc lập
nầy làm cho trí tuệ của toàn xã hội được nâng lên.

Một ví dụ khác. Giữa tháng 12 vừa qua, trong cuộc bầu cử
Hạ viện ở Nhật, Đảng Tự do Dân chủ (LDP) thắng lớn. Abe
Shinzo, Chủ tịch LDP, đã phát biểu chính sách kinh tế sẽ
được thực thi sau khi nhậm chức thủ tướng. Mục tiêu của
chính sách là hồi phục kinh tế, thoát ra tình trạng giảm phát
hiện nay. Nội dung chính của chính sách ấy là nới lỏng tiền
tệ, tăng lượng tiền lưu thông nhằm mục tiêu lạm phát 2%.
Sau khi chính sách được công bố, các báo đài đồng loạt
mời các học giả kinh tế bình luận. Nhiều ý kiến tán thành,
nhưng cũng không ít ý kiến hồ nghi về hiệu quả, trong đó
đáng chú ý là ý kiến cho rằng chónh sách nới lỏng tiền tệ
chỉ có hiệu quả ngắn hạn và nếu không có các chính sách
cải cách về cơ cấu đi kèm thì có nguy cơ tạo ra nền kinh
tế bong bóng. Nhờ các ý kiến phản biện nầy, chắc chắn
thủ tướng Abe sẽ tham khảo và điều chỉnh để chính sách
mang lại hiệu quả cao.
Có một số kế hoạch, chính sách sẽ thực thi nhưng nhà nước
chưa thể công khai vì liên quan dến an ninh quốc gia hoặc ngoại
giao. Trong trường hợp nầy nhà nước có thể mời các chuyên
gia phản biện kín. Trong tương lai, vào một thời điểm thích
hợp, các thông tin ấy được công khai và người lập chính
sách cũng như các trí thức tham gia phản biện sẽ chịu trách
nhiệm trước lịch sử về các quyết định hoặc ý kiến của
mình

<em>Xin trân trọng cảm ơn GS.</em>

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130211/dao-tuan-phan-bien-doc-lap-lam-cho-tri-tue-cua-toan-xa-hoi-duoc-nang-len),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!