Alan Phan - Lincoln và bên thắng cuộc

Tết rồi, một người bạn Nhật Bản không về nước nên mời
tôi xông đất theo tục lệ Việt; rồi ăn tối. Sau đó, cả 2
gia đình mở lên cuốn phim mới "Lincoln" để cùng ngồi coi.
Cuốn phim bắt nguồn từ một cuốn sách khảo sát và tổng
hợp các sự kiện lịch sử trong 4 tháng sau cùng của cuộc
đời Tổng Thống Mỹ Lincoln (Tác giả: <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Doris_Kearns_Goodwin">Doris Kearns
Goodwin's</a>; tên sách, <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/Team_of_Rivals:_The_Political_Genius_of_Abraham_Lincoln">Team
of Rivals: The Political Genius of Abraham Lincoln</a>). Thời điểm là
tháng giêng năm 1865, vào những ngày cuối của cuộc Nội Chiến
Bắc Nam (Civil War); đã kéo dài 4 năm và đã tổn phí 600,000 sinh
mạng của lính 2 bên.

<h2>Lãnh tụ của bên thắng cuộc</h2>

<div class="boxright200"><img
src="http://www.gocnhinalan.com/wp-content/uploads/2013/02/images-3.jpg"
/></div>
Lúc này, phần thắng coi như đã trong tầm tay của miền Bắc
(đội Union). Miền Nam (đội Confederate) đang xin thương thuyết
một cuộc đầu hàng với vài lá bài còn lại. Cho những ai
chưa quen thuộc với cuộc Nội Chiến, nguyên nhân bắt đầu là
sự xóa bỏ chế độ nô lệ trong xã hội Mỹ. Kinh tế miền
Nam, chủ yếu là đồn điền nông trại, rất cần các nô lệ
từ Phi Châu để điều hành. Sự giải phóng nô lệ (một loại
tài sản) sẽ tạo mất mát và khủng hoảng kinh tế sâu rộng;
trong khi miền Bắc không chịu ảnh hưởng kinh tế này nên chỉ
muốn tiến tới một xã hội công bằng và nhân quyền của
mọi người được tôn trọng hơn.

Lincoln vừa thắng cử nhiệm kỳ hai và được cử tri bình dân
yêu chuộng nhờ tài hùng biện trên các diễn đàn và lối
sống giản dị; trong khi các tầng lớp thượng lưu của giới
chánh trị và tư bản không mặn mà với những tư duy tiến bộ
mà họ cho là quá mạo hiểm cho quốc gia.

Câu chuyện quay quanh cố gắng của Lincoln lấy cho được sự
chấp thuận của Hạ Viện (cần 2/3 số phiếu) để thông qua Tu
Chính số 13 của Hiến Pháp Mỹ đặt "hệ thống sở hữu và
điều hành nô lệ ngoài vòng pháp luật" trên mọi tiểu bang.
Lý do là dù thắng trận, nếu nô lệ vẫn còn là "tài sản
hợp pháp" của người dân và tùy thuộc vào luật lệ của
tiểu bang, ý nghĩa sự thắng trận của phe miền Bắc coi như
công cốc. Trong khi đó, vì chiến thắng đã cận kề và mọi
người đã mỏi mệt qua 4 năm mất mát, nên dù đảng Cộng Hòa
hay Dân Chủ, không ai muốn đụng chạm đến chuyện "nô
lệ" này nữa.

Cuối cùng, Lincoln và những người nô lệ hân hoan mừng thắng
cuộc, trên chiến trường và nghị trường, đem vấn đề nô
lệ ra khỏi lịch sử Mỹ từ đó. Hai tháng sau, Lincoln bị ám
sát chết và 143 năm sau, Obama trở thành Tổng Thống da mầu
đầu tiên của Mỹ.

Cuốn phim dàn dựng rất công phu và chi tiết theo đúng lối
hấp dẫn khán giả của đạo diễn Spielberg; nhưng ngoài việc
đang được đề cử cho giải Oscar của phim hay nhất trong năm,
phim còn là một bom tấn trên thị trường. Điều này hơi lạ
vì không ai nghĩ là người dân Mỹ quan tâm đến một đề tài
khô khan của lịch sử, nhất là những tranh luận và thủ
thuật chánh trị trong quá khứ xa vời. Với tôi, ấn tượng
nhất là cuốn sách và phim "Lincoln" đã giúp cho tôi 4 góc
nhìn mới về các sự kiện 150 năm về trước trong bối cảnh
của thực tại hiện nay.

<h2>1. Đây mới gọi là nghiên cứu và khảo sát lịch
sử</h2>
Rất nhiều tư tưởng hiện tại về quốc gia, về các nhân
vật lịch sử và về hệ quả của các hành xử chính trị hay
quân sự thường dựa trên những định kiến và những tài
liệu xa xưa chứa nhiều huyền thoại và sai lầm. Ngay cả trong
100 năm trở lại đây, khi tiến bộ về khoa học và nhân văn
đã phổ thông toàn cầu, phần lớn những trích dẫn về dữ
kiện lịch sử của Việt Nam lại đến từ ghi chép của các
sử gia nước ngoài. Các tài liệu tôi đã đọc về sử Việt
cho thấy những bài viết rất hời hợt, chủ quan và mang tính
cách tuyên truyền cho một trường phái nào đó trên quan điểm
chánh trị hay xã hội (đây là kết luận có thể sai lầm của
tôi vì chưa đọc nhiều và đủ từ các sử gia Việt?).

Ngay cả khi một giả thuyết nghi ngờ về thân thế của một
nhân vật lịch sử quan trọng xuất hiện trên mạng, đề tài
này được bàn tán sôi nổi vì bí mật bao quanh sự kiện. Một
cuộc khảo sát DNA mất 5 phút có thể cho ta lời giải đáp
chính xác. Nhưng không một sử gia nào được phép liên quan. Khi
khoa học và minh bạch đi vắng, thì góc nhìn của mọi người
nhất định phải bị méo mó và thui chột.

Cuốn sách của Goodwin chỉ phủ trùm 4 tháng của cuộc đời
Lincoln và chì đặt trọng tâm vào sự kiện Tu Chính 13 của
Hiến Pháp Mỹ. Nhưng những chi tiết trích dẫn cho thấy một
công trình khoa học, khách quan và có thể dậy cho chúng ta phân
biệt thế nào là "lịch sử" và thế nào là "tiểu
thuyết". Những cái hay, cái đẹp, cái thiện được phơi bày
rõ ràng cùng với những cái dở, cái xấu, cái ác…của các
nhân vật và môi trường sinh hoạt 148 năm trước. Ngay cả
những rắc rối khó khăn trong gia đình Lincoln, nhất là vấn
đề của vợ con, cũng được phơi bày tường tận.

Santayana nói là những ai quên quá khứ sẽ phải trả giá cho
sự tái diễn. Liệu sự ngu dốt của chúng ta về "sự
thật" không nhuốm mầu chánh trị trong các sự kiện lịch
sử chỉ mới xẩy ra chưa đến 100 năm có thể là một gánh
nặng văn hóa và tư duy cho nhiều thế hệ sau này của Việt
Nam?

<h2>2. Chính trị gia thời nào nơi nào cũng thế</h2>
Trong cuộc tranh giành từng lá phiếu để thông qua Tu Chính 13,
Lincoln và phe nhóm ông ta đã phải dùng đến rất nhiều thủ
thuật để có đủ 2/3 số phiếu. Họ đã phải hối lộ (không
bằng phong bì mà bằng những ban phát phát chức vụ trong chánh
quyền mới), phải thỏa hiệp với những tay thao túng lợi ích
(power brokers), phải chia để trị, phải đe dọa, phải dỗ
dành….Tóm lại, tất cả những sắp xếp sau hậu trường
(horse-trading) không khác gì những gian dối mua bán quyền lực
và lợi ích ngày nay trên các sân khấu chánh trị từ Âu Mỹ
đến Phi Á.

Quyền lợi cá nhân của đa số chính tra gia luôn đặt trên các
lợi ích quốc gia hay lý tưởng cộng đồng. Do đó, nếu không
có một thể chế phân quyền và minh bạch, sự lạm dụng
quyền lực sẽ luôn luôn đi quá đà và tạo nên những thao
túng pháp luật vô cùng trắng trợn và táo bạo.

Sự khôn ngoan của các bậc trí thức khi tạo dựng hiến pháp
Mỹ và các tuyên ngôn dân quyền đã đem sự ổn định chánh
trị và xã hội của Mỹ trong suốt 250 năm qua.

<h2>3. Tinh thần thượng tôn pháp luật</h2>
Lý do chính khiến Lincoln phải vội vã đưa ra biều quyết cho Tu
Chính 13 khi chiến thắng của miền Bắc đã gần kề là sự
giải thích pháp luật theo cái nhìn của một luật gia với mọi
văn kiện pháp lý. Theo Lincoln, nếu hiến pháp không đặt
chuyện "nô lệ" ra ngoài vòng pháp luật, thì luật vẫn cho
nô lệ là một tài sản và thuộc quyền xử lý của tiểu bang.
Tóm lại, dù thắng trận, chánh phủ liên bang cũng không có
quyền đụng đến "tài sản của dân" và không thể áp
buộc các chủ nô lệ phải "giải phóng" hay " chịu sự
tước đoạt" của bất cứ thẩm quyền nào.

Ở xứ Trung Quốc, khi quan điểm của ông Chủ Tịch Mao là "
người cầm súng đặt ra luật lệ" thì không ai thắc mắc
về những văn kiện hay điều lệ tiềm ẩn có thể gây tranh
cãi tại các tòa án. Chính vì vậy, Lincoln đã tốn bao nhiêu
vốn chính trị, đêm không ngủ, thực thi kế sách…để Tu
Chính 13 được Hạ Viện thông qua. Tinh thần thượng tôn pháp
luật của 1 vị Tổng Thống quyền lực và vừa thắng trận 148
năm trước không biết có làm các lãnh tụ bé hon ngày nay phải
xấu hổ vì sự ngạo mạn chà đạp lên mọi luật lệ và công
lý của xã hội?

<h2>4. Không trả thù bại quân và dân và không cướp giật
tài sản</h2>
Tuy nhiên, điều ấn tượng nhất trong cuốn sách là hai tuần
trước khi miền Nam chính thức đầu hàng, Lincoln đã gặp
tướng U. S. Grant, thống soái đạo quân miền Bắc cùng các
tướng lãnh chỉ huy khác, và dặn dò đi lại nhiều lần là,"
khi chiến tranh chấm dứt, hãy trả tự do mọi tù nhân chiến
tranh (bại quân và bại dân) và giúp họ quay về nhà sớm để
mưu sinh lo cho gia đình. Tuyệt đối không được đụng đến
tài sản của dân (dù thua cuộc, tất cả bây giờ đều là
công dân), không được trả thù và phải nghiêm trị mọi vi
phạm pháp luật, nhất là của các quan cán chức hay binh sĩ
của phe thắng trận".

Ngoài ra, trong những đề nghị ngân sách các năm sau đó, các
lãnh tụ kế tiếp của miền Bắc đã luôn dành ưu tiên cho
việc tái thiết miền Nam để hàn gắn những đổ vỡ về vật
chất cũng như tinh thần.

Tinh thần nhân hậu và cách đối xử văn minh của phe lãnh
đạo miền Bắc đã tạo nên một tiền lệ lịch sử cho tinh
thần xứ Mỹ: luôn luôn chăm lo cho phe thua cuộc hơn là băm xẻ
những miếng mồi ngon bở cho phe nhóm mình. Sau trận thắng huy
hoàng ở Thế Chiến 2, Mỹ đã bơm nhiều tỷ đô la thời đó
vào chương trình Marshall để tái thiết Âu Châu và MacArthur đã
giúp Nhật rất nhiều để xây một nền tảng pháp lý mới cho
một nền kinh tế mới.

<h2>Nhân và quả của một chánh sách</h2>

Bản chất nhân hậu, lương thiện, tôn trọng luật pháp và
đặt lợi ích quốc gia trên quyền lợi cá nhân đã biến
Lincoln thành một vị Tổng Thống vĩ đại của nước Mỹ. Cùng
với các thận cần như Tướng Grant, các Bộ Trưởng Seward,
Stanton…họ đã thay đổi định mệnh của xứ Mỹ. Chỉ 25 năm
sau, mọi thành kiến, thù hận về cuộc nội chiến đã được
xóa bỏ trong lòng người dân Mỹ. Giữa hai bên, phe thắng cuộc
và thua cuộc, những rào cản pháp lý hay xã hội không cón
hiện diện. Atlanta vươn lên từ đống tro tàn và trở thành
một trong những thành phố đáng yêu nhất của miền Nam.

40 năm sau đó, xứ Mỹ qua mặt đế chế Anh về kinh tế và
trở thành một đế chế siêu cường chỉ 60 năm sau nội chiến
tương tàn để thay thế cho đế chế Anh vừa tàn lụi.

Tôi nói với người bạn Nhật," nếu chúng tôi có một lãnh
tụ như Lincoln 150 năm trước, lịch sử Việt Nam sẽ thay đổi
nhiều." Anh bạn cười, "Lúc đó, chúng tôi phải xếp hàng
chờ qua Việt Nam để học hỏi các anh."

Sao dân tộc Mỹ may mắn đến thế?

Alan Phan

<em>T/S Alan Phan là tác giả của 9 cuốn sách về thị trường
mới nổi, giảng viên thỉnh giảng tại các đại học Mỹ và
Trung Quốc, và doanh nhân có 44 năm làm ăn tại Mỹ và Trung
Quốc. Web site cá nhân của ông là www.gocnhinalan.com. Facebook:
http://www.facebook.com/gocnhinalan?fref=ts</em>

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130225/alan-phan-lincoln-va-ben-thang-cuoc),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!