5xu - Chuyện Hiến Pháp

Khi trang mạng "<a href="http://hienphap.net/">Cùng Viết Hiến
Pháp</a>" của GS Châu và GS Sơn ra đời, tôi cũng không ý
thức được giá trị của trang web này ngay với cá nhân mình.
Lúc đầu thì theo thói quen, thấy trang web có giá trị thì hì
hụi đi phát tán. Sau thì tranh thủ những lúc trong máu không có
cồn (đang mùa tất niên hội hè mien man) đọc các bài viết
trên đấy.

Bỗng giật mình nhận ra, lần duy nhất trong đời mà tôi học
một thứ gọi là văn bản luật, là cái hôm thi bằng lái xe.

Còn thì không thể nhớ ra dù chỉ một lần được học, hay
giảng, hoặc thậm chí là được giới thiệu về hiến pháp
trên lớp học.

Thậm chí, cũng chưa một lần tự mình tìm cái bản hiến pháp
của nước mình về rồi tự đọc.

Bỗng ngộ ra rằng, cái gì mà không có thực chất, chỉ là
hình thức, thì sự tồn tại của nó có cũng như không.

Bỗng vì lý do gì đó, hiến pháp của nước mình bất ngờ
không còn tồn tại, thì mọi thứ vẫn hoạt động bình
thường, chả có gì suy chuyển.

Thế thì tức là nếu làm ngược lại, sửa nó cho thật hay,
thì cũng chẳng suy chuyển được cái gì.

Chuyện Hiến pháp tự nhiên tréo nghoe ra như vậy, đành phải
ôm sách về nhà tự nghiên cứu.

Không rõ từ nguyên chữ Hiến-Pháp trong tiếng Việt là gì,
nhưng rất may là sách có nói chữ Constitution, là do chữ
Constitutio của chữ Latin, đi qua tiếng Pháp, rồi mà thành. Chữ
này có nghĩa là quy tắc (regulations and orders).

Về lý thuyết, ở một số nước, Hiến pháp là bộ luật
gốc, từ đó tạo sinh ra nhà nước, mô hình và cách thức vận
hành cái nhà nước ấy. Ở những nước này Hiến pháp là tối
quan trọng.

Nhưng lại có những nước mà ở đó nhà nước, nếu thích, có
thể tự soạn và ban hành hiến pháp bất cứ lúc nào. Tất
nhiên là ở những nước như vậy, Hiến pháp không có vai trò
gì cho lắm.

Hiến pháp không tự nhiên sinh ra, mà phải có ai đó viết.
Hiến Pháp cũng không phải là một văn bản tập hợp các quy
tắc gốc vô hồn, mà đằng sau nó phải có tinh thần, có chủ
thuyết của những người lập ra hiến pháp. Hay nói theo kiểu
Steve Jobs, Hiến Pháp là một sản phẩm mà đằng sau nó có
triết lý (philosophy) của người làm ra nó. Philosophy có gốc là
hai chữ Hy Lạp: philein và sophian. Chữ philein nghĩa là ước
vọng, sophian là cái chân-thiện. Hiến-Pháp tốt đương nhiên
phải có đạo lý sâu rộng ở phía sau văn bản ngữ nghĩa.

Bản Hiến pháp được coi là mẫu mực của thế giới, cũng
đồng thời là hiến pháp thành văn đầu tiên, là hiến pháp
Hoa Kỳ. Bản hiến pháp này cũng ngắn nhất khi chỉ có 7 điều
và 27 tu chính án (7 điều và 27 điểm sửa chữa bổ sung). Bản
Hiến Pháp này ra đời năm 1787 và tồn tại đến tận bây
giờ.

Chủ thuyết của Hiến pháp Hoa kỳ, như GS Wendy N Duong tóm tắt
ở bài viết "<a
href="http://hienphap.net/2013/02/04/tong-quan-ve-hien-phap-hoa-ky-gs-wendy-duong/">Tổng
quan về Hiến pháp Hoa Kì</a>" rất đơn giản: <em>(i) phân
quyền lực (mối quan hệ giữa ba nhánh của chính phủ), (ii)
chủ thuyết liên bang (mối quan hệ giữa chính phủ quốc gia
trung ương và chính phủ các tiểu bang), (iii) cơ chế toà án
bảo hiến ( cơ chế mà qua đó Hiến pháp được hiểu, áp
dụng và tôn trọng), và (iv) Bản Tuyên ngôn Quyền (nói lên
mối quan hệ giữa chính phủ và cá nhân).</em>

Về chủ thuyết phân ba nhánh của Hiến Pháp Hoa Kỳ, nếu diễn
giải nôm na thì: Lập Pháp là Quốc Hội gồm hai viện Thượng
và Hạ không được phép hoạt động đơn phương. Hành pháp là
Tổng thống. Tư Pháp là hệ thống tòa án liên bang. Trong đó
có Tòa án tối cao liên bang, do chính Hiến Pháp tạo sinh ra để
diễn giải và thực hành Hiến Pháp (vai trò như tòa án bảo
vệ hiến pháp).

Nhân đây, cũng xin phép nhắc một chút về mốc thời gian: Năm
1787 là năm ở Mỹ bản Hiến pháp Mỹ ra đời, thì ở vùng
đất gọi là VN bây giờ, đang là lúc Nguyễn Huệ đang đánh
nam dẹp bắc loạn lạc binh đao. Năm 1787 là năm Nguyễn Huệ
kéo quân về đánh Nguyễn Nhạc ở Quy Nhơn. Nước Việt Nam
ngày nay, lúc đó chưa hình thành (tiền thân của nước Việt
Nam hiện đại, đến năm 1802 mới xuất hiện).

Còn Hiến Pháp của Việt Nam đang được góp ý sửa đổi, ra
đời năm 1992, chủ thuyết là Nhà nước thống nhất (không
phân chia quyền lực). Điều này ghi rõ trong Điều 2 của Hiến
pháp.

Mặc dù nước ta có tới mấy ngàn năm văn hiến, nhưng nhìn
vào thời điểm Hiến pháp Mỹ ra đời và so với lịch sử
cận đại của Việt Nam, lại có thể thấy rằng chúng ta sinh
sau đẻ muộn hơn nhiều.

Cho nên việc học hỏi cách người Mỹ làm ra bản Hiến pháp
của họ là một việc nên làm và chả có gì phải xấu hổ khi
bắt chước họ cái cách làm ra hiến pháp.

Việc bắt chước này, tất nhiên không phải là sự bắt
chước máy móc, hoặc nhắm mắt sao chép hiến pháp Hoa kỳ.
Bởi chính Alexander Hamilton, một trong những người tham gia kiến
tạo bản Hiến Pháp Hoa Kỳ, có nói rằng: "<em>Tôi đồng ý
với Montesquieu rằng mỗi chính quyền cần phù hợp với một
quốc gia, như mỗi cái áo phù hợp với một cá nhân. Điều
kỳ diệu ở Philadelphia có thể sẽ là điều tồi tệ ở Paris
và trở nên lố bịch ở Saint Petersburg</em>".

Montesquieu là cha đẻ của tam quyền phân lập, là chủ thuyết
đằng sau Hiến Pháp Mỹ. "Điều kỳ diệu ở Philadelphia" là
cách các sử gia Mỹ gọi Hiến pháp Mỹ, do Hội nghị lập
hiến diễn ra ở Philadenphia và kết quả của hội nghị này
chính là bản Hiến pháp Mỹ.

Nước Mỹ giành độc lập vào ngày 4 tháng 7 năm 1776. Trong
những năm đầu, chính quyền non trẻ của Mỹ hoạt động dựa
vào sự hợp tác của các bang đầu tiên tham gia cách mạng,
dưới một thỏa ước chung gọi là Articles of Confederation
(Điều khoản hợp bang). Cái điều khoản hợp bang này chính là
hiến pháp đầu tiên của Mỹ (được phê duyệt năm 1781).

Lúc này nước Mỹ rất yếu, nghèo nàn, chính phủ kiệt quệ,
không có hành pháp, không tòa án tối cao, không quân đội liên
bang mà chỉ có quân đội tiểu bang, uy tín quốc tế bằng số
không. Kinh tế suy thoái lao dốc, tiền tệ lạm phát, loạn lạc
bên trong, ngoại bang đe dọa bên ngoài.

Nhưng những nhà lãnh đạo nước Mỹ lúc đó không yếu ớt.
Một vài trong số họ, vốn là công thần lập quốc, thấy cần
phải có một Hiến pháp mới để thay đổi nhà nước Mỹ và
thay đổi tương lai của nước Mỹ. Họ đã vận động tổ
chức hội nghị lập hiến. Từ hội nghị lập hiến này (1787)
đã cho ra đời bản Hiến pháp Mỹ. Bản Hiến pháp Mỹ này đã
làm thay đổi nước Mỹ, biến nước Mỹ thành siêu cường, và
cũng một phần nào đó cũng đã góp phần làm thay đổi cả
thế giới.

Như vậy, việc sửa đổi hiến pháp đã một việc cực kỳ
quan trọng đối với vận mệnh của nước Mỹ.

Năm 1787, tức là khá lâu sau khi Mỹ giành độc lập, mới có
Hội nghị lập hiến này. Hội nghị diễn ra tập trung. Các
đại biểu của các tiểu bang phải tự đi xe ngựa về
Philadenphia, tự ăn tự ngủ suốt mấy tháng liền trong thời
gian họp.

Có 74 đại biểu được triệu tập nhưng chỉ có 55 người có
mặt. Trong số 55 người này chỉ có 39 người cuối cùng ký
vào bản Hiến pháp mới.

Để bắt đầu, họ bầu ra một người rất có uy tín làm Chủ
tịch hội đồng lập hiến: đó là tướng George Washington, vị
tổng tư lệnh trong cuộc chiến với đế quốc Anh để dành
độc lập cho Hoa Kỳ hơn 10 năm trước đấy. Bộ óc soạn
thảo Hiến pháp Mỹ trong hội nghị lập hiến, và sau đó là
các tu chính án (được biết với tên Tuyên ngôn nhân quyền)
là của một ngôi sao trẻ 36 tuổi tên là James Madison. Ông này
sau cũng làm tổng thống Mỹ (tổng thống thứ 4).

<em>Như vậy, có thể học được một điều, là Hiến pháp
cần một hội nghị lập hiến nghiêm túc, có người đứng
đầu là một cá nhân có uy tín. Còn bộ óc soạn thảo, trong
quá trình làm việc, sẽ tự xuất hiện.</em>

Hội nghị Lập hiến họp kín, có các thư ký, có các chủ
tọa, và thực tế là cãi nhau như mổ bò từ suốt 25 tháng 5
đến tận 24 tháng 7 mới có Đại Thỏa Hiệp (Great Compromise)
chọn được một phương án chủ đạo từ các phương án
(Virginia Plan, New Jersey Plan). Virginia Plan chính là một phiên bản
sơ khởi quan trọng để soạn thảo Hiến pháp Mỹ. Đằng sau
Virginia Plan là chủ thuyết dựa vào tư tưởng của các triết
gia và chính trị gia: Montesquieu, Locked và Coke (hai tác giả đầu
đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam).

<em>Điều thứ hai có thể học hỏi ở đây, là rất cần các
debate trực diện, mệt mỏi, trí tuệ và tốn thời gian. Đồng
thời cũng cần các version khác nhau của Hiến pháp, với các
chủ thuyết khác nhau, để các phe tranh cãi dùng để biện
luận. Hiến pháo 1992 và dự thảo sửa đổi cũng có thể sẽ
là một Plan tốt. Hiến pháp mà nhân dân "cùng viết hiến
pháp" đề xuất, cũng là một Plan tốt nữa.</em>

<em>Điều thứ ba có thể học hỏi, là cuối cùng phải có một
cái Đại Thỏa Hiệp, chốt lại các điểm quan trọng nhất, có
giá trị vững bền nhất, được đồng thuận cao nhất. Còn
nếu ai cũng chỉ thấy mình đúng, cái mình viết ra, cái mình
đề xuất là xuất sắc nhất, thì chắc chắn bản Hiến pháp
có ra đời thì cũng rất ít giá trị.</em>

Đến ngày 24 tháng 7, một tiểu ban gồm 5 đại biểu được
giao cho viết soạn thảo Hiến pháp chi tiết.

Đến mùng 6 tháng 8 năm 1787 thì viết xong. Từ lúc đó đến
mùng 10 tháng 9 các vị lại cãi nhau như mổ bò, nhưng lúc này
là trên từng điều khoản.

Như vậy việc soạn thảo hiến pháp Mỹ, do các bộ óc lớn, am
hiểu sâu sắc về chính trị, triết và luật, rất là gian nan
như vậy. Trong đó có James Madison, lúc này mới có 36 tuổi, và
trước khi tham gia hội nghị lập hiến đã bỏ vô cùng nhiều
thời gian để nghiên cứu các trước tác từ cổ chí kim tính
đến lúc đó.

Sau khi có bản Hiến pháp cuối cùng và được hội nghị lập
hiến ký kết, bản hiến pháp này còn phải được các tiểu
bang thông qua bằng cách bỏ phiếu ở từng tiểu bang. Việc này
cũng rất gian nan do bị nhiều thế lực chống đối kịch
liệt.
James Madison, Alexander Hamilton và Jay viết một loạt bài báo, nay
được biết với tên Federalist Papers (Luận cương Người liên
bang) để bẻ hết các lập luận của phe chống-liên bang.
Madison cũng hiểu là cần các tu chính án thêm vào (về nhân
quyền) thì các tiểu bang mới chịu thông qua, cho nên ông vận
động ác liệt cho 12 tu chính án đầu tiên. Nay 12 tu chính án
này được biết đến với tên Bill of Rights (Tuyên ngôn Nhân
quyền).

Đến 30 tháng 4 năm 1789 thì Hoa Kỳ có tổng thống đầu tiên,
chính là George Washington.

Với Federalist Papers, quá trình soạn thảo hiến pháp Mỹ đã vô
tình đẻ ra một tác phẩm được coi là chủ thuyết của chính
quyền liên bang (như nhận xét của John Stuart Mill) và là cuốn
sách cho mọi chính khách của bất cứ nước nào (nhận xét
của Alexis Tocqueville) và ngày nay được coi là cuốn sách lớn
ngang với Cộng Hòa (Plato), Chính trị luận (Aristotle) và
Leviathan (Hobbles). (Ngoại trừ Leviathan, và Federalist Papers, các
cuốn sách trong paragraph này đã được dịch và xuất bản ở
Việt Nam).

<em>Các cuộc tranh luận cãi vã đều được thư ký hội nghị
và đặc biệt là James Madison ngồi ghi chép kỹ lưỡng. Những
người tham gia soạn thảo Hiến Pháp của các nước sau này
đều phải tham khảo các ghi chép này, cũng như đọc Luận
cương Liên Bang và bản gốc (chưa sửa đổi) của Hiến Pháp
Mỹ. Các nhà soạn thảo Hiến pháp của Việt Nam có lẽ cũng
không nên làm những người ngoại lệ. Tài liệu về Hội nghị
lập hiến Hoa kỳ có rất nhiều. Bản tiếng Việt có thể tham
khảo là cuốn "Hiến pháp Mỹ được làm ra như thế nào"
của Nguyễn Cảnh Bình. Đây là điều thứ tư cần học
hỏi.</em>

Thế rồi, dù có học hỏi đến thế nào, thì câu hỏi cũng
vẫn sẽ là"Điều kỳ diệu ở Philadelphia" trở thành
"Điều kỳ diệu ở Hà Nội" được không, sẽ tùy thuộc
vào tầm nhìn, tư tưởng và sự cởi mở đầu óc của những
người tham gia lập hiến.

Ví dụ như chuyện Đảng. Hiến pháp Mỹ không đề cập gì
tới đa nguyên hay đảng phái gì. Các chính đảng ở Hoa Kỳ
hiện nay đều sinh sau đẻ muộn so với Hiến pháp Mỹ.

Ví dụ như, phải chăng chủ thuyết nhà nước thống nhất
(điều 2) và vai trò của đảng cầm quyền (điều 4) của Hiến
pháp Việt Nam vẫn có thể có Great Compromise với Hiến pháp tam
quyền phân lập của Hoa Kỳ? Phải chăng vẫn có cách để một
Hiến pháp do nhà nước tạo ra, mà sau này hiến pháp ấy vẫn
có thể tạo sinh vận hành ngược được nhà nước?

+ Phải chăng Hiến pháp sửa đổi sẽ mở ra cách nào đưa TW
Đảng thành Thượng viện, nơi các Thượng nghị sỹ là TW Ủy
viên đến từ địa phương và nội các. Và Tổng bí thư làm
chủ tịch thượng viện. Ở đó các Thượng nghị sỹ – TW
ủy viên có nhiệm kỳ 6 năm, được bầu 2 năm một lần, một
phần ba được bầu lại, hai phần ba lưu nhiệm. Còn Quốc hội
hiện nay trở thành Hạ viện, hai năm thay đồng loạt một
lần. Sẽ đến lúc nào đó, các thượng nghị sỹ có thể
đến từ một đảng bất kỳ, hoặc không từ đảng phái nào,
mà hiến pháp sẽ không cần phải sửa đổi. Hay lúc đó chủ
tịch thượng viện không nhất thiết phải là tổng bí thư
nữa. (<a
href="http://hienphap.net/2013/02/02/hien-phap-hoa-ky-kem-chu-thich/">Xem
Hiến pháp Hoa Kỳ kèm chú thích</a>).

+ Phải chăng Hiến pháp sửa đổi sẽ đặt Chủ tịch nước
thành người đứng đầu tòa án tối cao, có 7 thẩm phán tối
cao do mình hoặc các chủ tịch nước nhiệm kỳ trước bổ
nhiệm, giống như tổng thống mỹ bổ nhiệm thẩm phán tối cao
và các vị này không về hưu. Để tòa án tối cao này làm tòa
bảo hiến, diễn giải và thực thi hiến pháp. (<a
href="http://hienphap.net/2013/02/02/hien-phap-hoa-ky-kem-chu-thich/">Xem
Hiến pháp Hoa Kỳ kèm chú thích</a>).

Tất cả những điều này không một cá nhân, một nhóm người
nào có thể tự nghĩ ra được. Vẫn phải cần một hội nghị
lập hiến chính thống, nghiêm túc, mà ở đó những nhà lập
hiến không chỉ ngồi viết ra một bản hiến pháp lời hay ý
đẹp, mà còn phải viết để làm sao ngay khi nó được thông
qua, nó sẽ lập tức đi vào cuộc sống, thực sự vận hành
nhà nước và xã hội, và tất nhiên là nó sẽ tồn tại cả
vài trăm năm mà rất ít cần sửa đổi.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130206/5xu-chuyen-hien-phap), một số
đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!