Vương Trí Nhàn - Tội làm hư dân

<em>Đại Đường Tây vực ký</em> của nhà sư Huyền Trang từng
được dịch ra tiếng Việt (NXB Phương Đông, 2007). Trong thiên
bút ký này, Đường Tăng ghi lại ấn tượng sau khi đi qua 138
nước nằm giữa Trung Hoa và Ấn Độ (có thời gộp chung là
Tây vực).

Đoạn tổng thuật về địa khu Tốt Lợi kể "<em>Người Tốt
Lợi phong tục kiêu ngoa, chuyên môn lừa đảo, tham lam hám
lợi, giữa cha con với nhau cũng tính toán hơn thua chẳng cần
người tốt kẻ xấu, cứ nhiều tiền là được quý trọng…
Cư dân một nửa làm ruộng, một nửa chuyên đi trục
lợi</em>".

Tôi ghi lại đoạn này bởi lẽ nó góp phần gạt đi trong đầu
một phân vân khi nhận thức.

Từ nhỏ bọn tôi đã được học rằng chỉ có các cá nhân
xấu, chứ nhân dân lao động nơi đâu cũng tốt. Hóa ra không
phải vậy! Tùy hoàn cảnh mà con người biến đổi. Và là
biến đổi trên diện rộng. Tục ngữ ta xưa cũng có câu
"bạc như dân bất nhân như lính". Đọc lại lịch sử thấy
nhận xét chua chát đó không hoàn toàn sai.

Thế còn bây giờ? Một lần, chập choạng tối, tôi đang đi
trên đoạn đường gần ngã tư Hàng Chiếu – Đồng Xuân Hà
Nội thì gặp mưa, đành tính chuyện lánh tạm vào một mái
hiên. Bất ngờ nghe người ở trong nhà nói hắt ra:

- Biến đi cho người ta còn bán hàng.

Trời ơi! Con người đô thị bây giờ càn rỡ và bất nhân
ngoài sức tưởng tượng!

Ở các tỉnh xa, các vùng kinh tế, thì sự hư hỏng lại
mang sắc thái khác. Có lần trên một tờ báo, đọc thấy tin
ở huyện Tam Nông Đồng Tháp nhiều người lấn chiếm đất
công rừng công, bất tuân pháp luật.

Lần khác xem ti vi, lại thấy dân một xã của Quảng Trạch
Quảng Bình đua nhau chặt rừng phòng hộ ven biển bán cho tư
thương, huyện xã đã tìm đủ cách ngăn chặn nhưng không nổi.

Đủ chuyện đã xảy ra, dân ăn cướp, dân ăn cắp, dân ăn
vạ, dân xà xẻo của công và tiếp tay cho kẻ xấu, dân làm
hại lẫn nhau… thiên hình vạn trạng không xếp loại được.

Vấn đề còn lại chỉ là cắt nghĩa tại sao lại xảy ra
cái chuyện chẳng ai muốn đó?

Trở lại việc dân ở huyện Tam Nông Đồng Tháp nói trên.
Đọc kỹ các bài viết liên quan thì thấy trước khi dân hư,
có chuyện ông phó chủ tịch huyện phá rừng. Người dân chung
quanh thấy ông cán bộ to hành xử như trên (chặt tràm đào ao
làm thành lãnh địa riêng), bảo nhau ùa vào làm bậy.

Đây cũng là diễn biến thấy ở nhiều nơi khác.

Trong phần lớn trường hợp, tình trạng dân hư liên quan
tới hiện tượng nhức nhối là chuyện cán bộ kiếm chác vô
nguyên tắc, tư lợi vô cảm, gộp chung là thoái hóa biến
chất.

Đáng lẽ phải gương mẫu tuân thủ pháp luật thì họ lại
tự đặt mình cao hơn luật, phá luật để trục lợi.

Trước mặt người dân lúc ấy, lý tưởng như bị xúc
phạm. Người ta không thể thờ ơ và dễ bảo mãi. Về mặt
triết học có thể bảo con người bắt đầu rơi vào hư vô.
Chúa đã chết rồi! Ai muốn làm gì thì làm! Bởi cảm thấy
trên đời này không còn cái gì là thiêng liêng, họ rơi vào
liều lĩnh phá phách một cách hung hãn.

Những cái xấu sẵn có mà bấy lâu họ kìm nén, được
lúc vùng lên quẫy lộn.

Tự cho phép mình hư!

Nhìn nhau để yên tâm mà hư!

Khuyến khích nhau hư thêm, càng đông người hư càng thích!

Sự bùng nổ lúc này là theo lối dây chuyền, không gì có
thể giữ con người lại nữa.

Đó là phản ứng phổ biến sau cú hích của đám dân chi
phụ mẫu (nói theo cách nói thẳng của ngày xưa) hoặc các vị
công bộc (theo cách nói dối trắng trợn của thời nay).

Ta chưa có thói quen đánh giá bộ máy quan chức nên tưởng
việc này là khó. Sự thực việc đánh giá này khá đơn giản.
Muốn biết giới quan chức một địa phương ra sao, cứ xem dân
ở đấy thì biết. Dân ngoan làm ăn tử tế tức là bộ máy
làm việc tạm gọi là chấp nhận được, người ta còn tin.
Còn dân hư, nhất định là những người quản lý họ có vấn
đề, không tham nhũng thì cũng kém cỏi trong quản lý. Chỉ
cần chịu tìm sẽ thấy ai có lỗi.

Tòa án thường chỉ xét những tội cụ thể. Nhưng tôi
tưởng tất cả các quan chức, một khi hư hỏng, ngoài hành vi
phạm pháp, còn phải xét thêm một tội nữa: Tội ngấm ngầm
thúc đẩy và dung túng dân làm bậy. Tội làm hư dân.

Nhà xuất bản Tri thức từng cho in một cuốn sách thuộc
loại kinh điển. Đó là cuốn Chính thể đại diện của John
Stuard Mill (nguyên bản được viết từ năm 1861). Ở trang 82,
tôi đọc được một câu đại ý như sau "<em>Người ta phán
xét một chính thể thông qua tác động của nó lên con người.
Cụ thể là có thể và nên xét xem nó tạo nên những công
dân như thế nào, nó làm cho dân tốt lên hay xấu đi</em>".
Đúng là có liên quan tới vấn đề chúng ta đang bàn.


<em><strong>in lần đầu TBKTSG 15-5 2008,
in lại trong Những chấn thương tâm lý hiện đại
2009</strong></em>

<center>* * *</center>

<h2>Viết thêm 28-1-2013</h2>

Muôn hình vạn trạng những đau khổ của người dân đang
là câu chuyện đầu miệng ở xã hội VN hôm nay.

Những đau khổ này không phải từ đâu mang lại, cũng không
phải là tội của thực dân đế quốc như các tài liệu chính
trị vẫn rao giảng. Mà tất cả bắt đầu từ chính chúng ta,
trong đó có những nguyên nhân sâu xa từ sự hư hỏng sự tha
hóa của con người nói chung mà chúng tôi đã đề cập tới
trong một số bài phiếm luận in gần đây.

Mục đích bài viết bạn đọc vừa đọc ở trên là tìm
hiểu trách nhiệm của những người quản lý xã hội trong
việc làm hư dân.

Người viết mới chỉ dừng lại ở tình trạng giới quan
chức tham nhũng bất chấp luật lệ cho phép mình làm bậy,
chính họ đầu têu cho người dân thường bắt chước theo.

Trong thực tế, có thể thấy cách làm hư dân của bộ máy
quan chức rất đa dạng. Cũng giống như việc cha mẹ quá chiều
chuộng khiến con cái không nên người, chỉ cần nhà cầm
quyền dễ dãi vô nguyên tắc bỏ mặc cho dân muốn làm gì thì
làm thì cái việc có vẻ nhân nghĩa này đã là nguồn gốc
dẫn tới sự hư hỏng của đám đông. Họ sẽ tùy tiện làm
ăn gian dối, rồi lừa lọc nhau, ăn cắp ăn cướp của nhau,
như chúng ta đang chứng kiến.

Mở rộng ra, cần nghiên cứu sự hình thành tầng lớp quan
chức trong lịch sử và văn hóa quản lý xã hội ở ta trước
nay ra sao.

Ví dụ, cần đi vào chi tiết việc quản lý các làng xã
xưa, nơi đó bọn cường hào thao túng cuộc sống người dân
và kìm hãm họ trong cảnh trì trệ.

Hoặc là theo dõi sự vận hành của bộ máy quyền lực
những thời gần với xã hội hôm nay như xã hội thời Lê
Trịnh ở Đàng Ngoài và các chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ
XVII- XVIII. Khi mà người ta làm kinh tế theo kinh nghiệm của
những người chỉ quen chinh chiến và quản lý xã hội theo
kiểu trại lính thì sự nghiêm túc chỉ là bề ngoài, bên trong
là hỗn loạn thối nát.

Chỗ khác của thế kỷ XVII-XVIII với chúng ta hôm nay một
phần là các hoạt động văn học nghệ thuật.

Thời đó văn học dùng để nói lên nỗi đau khổ của nhân
dân. Nó vẫn là một thứ tự ý thức tỉnh táo.

Còn văn chương ngày nay lại đang đi vào khuyến khích sự
chơi bời hưởng lạc lười biếng gian dối, tức sự hư hỏng
của người dân.

Trong trường hợp này, trang sách viết ra không còn đóng vai
giáo hóa như các nhà văn thường kỳ vọng, mà chính là mắc
vào cái tội chúng ta đang nói—tội làm hư dân.

Khi con người đau khổ thì còn có cách tổ chức lại đời
sống để họ trở nên sung sướng. Nhưng khi con người đã hư
hỏng mà không tự biết sự hư hỏng của mình thì thật hết
đường cứu vãn.

***********************************

Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130130/vuong-tri-nhan-toi-lam-hu-dan), một
số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời độc
giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân Luận
có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc hướng
dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).

Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!