Cuối năm âm lịch, tiết trời thường rét, mỗi đợt gió mùa
về thường kéo theo những cơn mưa không lớn nhưng làm đậm
hơn cái rét. Đám đàn ông dễ tìm nhau bên nồi nước chè
tươi vừa nấu, ấm trà mới pha, phin café nhỏ tí tách, chén
rượu gạo quê, điếu thuốc lá thơm hay bi thuốc lào đậm
đà. Đám các bà các chị nhiều khi túm tụm dưới bếp, ngoài
hiên, vừa làm đồ ăn gì đó cho mọi người, vừa rỉ rả câu
chuyện. Những câu chuyện tìm đến chia sẻ cuối năm thường
là về ước muốn trong năm qua đã đạt được những gì, cho
cha mẹ ông bà, cho vợ chồng con cháu, cho anh em họ hàng, cho gia
tộc làng xã, và cho con người và đất nước Việt Nam nữa.
Câu chuyện thường được nói đến có liên quan đến nuôi
dạy đám con trẻ. Ước nguyện của ông bà cha mẹ là thời
trẻ của chúng được đủ ăn đủ mặc, được học hành,
lớn lên thì có chí hướng, có đủ điều kiện để góp phần
phát triển mọi mặt, trước là cho gia đình làng xã, sau là cho
quê hương đất nước. Hơn nửa thế kỷ qua, nhiều người đã
rất tin, rằng bọn trẻ rồi thì sẽ dễ dàng đạt được
những điều ấy. Vì toàn dân đã được Đảng, chính quyền
và các đoàn thể làm cho hiểu, rằng muốn xây dựng xã hội
xã hội chủ nghĩa, thì trước hết phải "xây dựng" được
"con người mới xã hội chủ nghĩa" đã. Đó là con người
– như người ta mong ước – có nhân cách, có sức khỏe và
tinh thần tốt, được phát triển toàn diện và tối đa. Nghĩa
là con trẻ của ta luôn được đủ ăn, đủ mặc, được vui
chơi tập tành, được dạy dỗ cho ngoan và có lý tưởng, cho
chúng được phát triển nhiều năng lực cá nhân (toàn diện)
trước đã, rồi thì phát hiện đứa nào giỏi cái gì hơn thì
đào luyện cho nó phát triển nhiều cái đó, và xã hội sẽ
đón nhận và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nó đóng
góp nhiều nhất (tối đa). Thế thì tuyệt quá! Ông bà cha mẹ
nào còn mong gì hơn nữa !
Nhưng rồi năm này năm khác qua đi, vài thập kỷ qua đi, ý chí
của Đảng, chính quyền và các đoàn thể thì vẫn thế, kiên
định. Nhưng vì sao mà mỗi khi nghĩ về nuôi dạy con trẻ, nỗi
lo về chúng của ông bà cha mẹ cứ ngày một đè nặng, cứ
như là khối nước đá ngày càng to dần bởi giá lạnh của
môi trường xã hội.
Con trẻ trong câu chuyện này, ban đầu còn là trẻ nít, đang
phải được vô tư chơi đùa, chọc phá nhau, lúc cười phá,
lúc khóc ré ngoài sân, ngoài ngõ. Lớn lên một chút, chúng
phải được là lũ học trò phổ thông, léo nhéo gọi nhau, tụm
năm tụm ba đi học chính khóa, đi học ngoại khóa, đi lao
động.
Nhưng nhìn ra xã hội, người ta thảng thốt vì thấy còn quá
nhiều con trẻ còn đói ăn, thiếu mặc, khô héo tinh thần.
Thiếu đói ngay ở ngay nhiều làng xã của các huyện ngoại
thành Hà Nội, bên các kênh rạch TP HCM và nhiều thành phố
lớn, chứ chưa nói đến vùng sâu vùng xa của các tỉnh khác.
Cái đói, rét, cái bơ vơ ngơ ngác của chúng làm chảy nước
mắt của nhiều người đàn ông cứng cỏi. Tìm kiếm và phát
hiện các năng lực cá nhân của chúng còn khó, nói gì đến
chuyện xa xôi hơn.
Rồi thật buồn, số con trẻ được đủ ăn đủ mặc, thì
bỗng nhiên trở thành nạn nhân của sự học. Nhiều người
bàng hoàng nhận ra rằng, cách dạy dỗ của nhà trường bao năm
qua có xu hướng triệt tiêu tính sáng tạo ở trẻ. Vì chính
các thầy cô lại nghĩ, bọn trẻ còn tí tuổi ấy thì làm gì
có tính sáng tạo. Đó là cách nghĩ rất sai, khi cho rằng
"sáng tạo" là năng lực gì đó cao xa. Thực ra, sáng tạo
đơn giản chỉ là nghĩ hoặc làm điều gì đó có tính mới và
có ích lợi cho chính người ấy và cho người khác. Sáng tạo
có thể ở các mức khác nhau, từ thấp đến cao. Trong mỗi con
trẻ đều có tiềm năng sáng tạo ít nhiều, dù rằng đó là
các sáng tạo ở các mức thấp. Một đứa trẻ, hôm nay tìm ra
cách giải quyết một vấn đề nào đó mà trước đó nó còn
chưa giải quyết được, đó là mới đối với nó, hơn nữa
lại có ích đối với nó và bạn nó (vì học theo nó), thì
đứa trẻ đó đang sáng tạo. Sáng tạo ở các mức thấp của
trẻ là rất quý, bởi có ích trên diện rộng, và ngày càng có
tiềm năng khi chúng học lên các lớp. Nhưng bọn trẻ mà cứ
nhất nhất phải theo bài mẫu của thầy cô, và chỉ học mà
thiếu hành, thì sao mà nảy nở và phát triển sáng tạo
được. Thiếu tính sáng tạo, năng lực cá nhân ban đầu của
đứa trẻ rất khó nảy mầm và thường thui chột. Phương
thức giáo dục ở ta không đúng, là nguyên nhân dẫn đến sự
thui chột sáng tạo trên diện rộng. Thêm nữa, việc học thêm
ngày càng lan rộng, khiến con trẻ không còn nhiều thời gian cho
các hoạt động vui chơi và giúp đỡ gia đình những việc
nhỏ, làm thui chột các năng lực văn-thể-mỹ và hứng thú lao
động của chúng. Những năng lực cá nhân này của trẻ không
có cơ hội bộc lộ để phát triển. Và đó là một trong các
nguyên nhân quan trọng nhất làm cho chất lượng đào tạo phổ
thông của ta rất thấp.
Khắp nơi còn rất ít chăm lo cho đời sống tinh thần của con
trẻ. Không thể coi một xã hội là lành mạnh, khi không có
phương thức để luôn giành một phần phúc lợi từ nguồn tài
chính công, tức từ tiền thuế của dân, để chăm lo cơ sở
vật chất cho hoạt động và vui chơi lành mạnh của con trẻ.
Hoạt động Đội, rồi hoạt động Đoàn ở trường phổ thông
bị khuôn sáo bởi hình thức, như là một thủ tục bắt buộc
phải có, để con trẻ sau này nói là được lớn lên dưới
mái trường xã hội chủ nghĩa. Các hoạt động này, hướng tư
duy xã hội của con trẻ theo hướng hình thành lý tưởng của
chủ nghĩa Mác-Lênin. Nhưng đó lại là phương thức khép kín
tư duy xã hội của chúng, tư duy chấp nhận và phục tùng, mà
không hướng đến tư duy tìm kiếm, sáng tạo và phát triển xã
hội. Đó là trở ngại lớn cho sự nghiệp nâng cao dân trí
của toàn xã hội, trong khi con trẻ là công dân tiềm năng của
xã hội. Vậy làm sao có thể nói con trẻ của chúng ta được
phát hiện và phát triển năng lực một cách toàn diện.
Con trẻ trong câu chuyện này cũng còn là đám choai choai đã
học xong phổ thông, đang theo học các nghề, rồi cả sinh viên
nữa, dăm bữa nửa tháng lại lộn về nhà cho đỡ nhớ, cho
cả nhà thêm phần quan trọng. Nhưng những ông bà cha mẹ nào
cho con trẻ ra xa gia đình, mới thấy chúng mong manh làm sao. Đó
là vì phải thả chúng vào một xã hội đầy cạm bẫy của
sự xuống cấp trầm trọng, nhiều giá trị văn hóa và đạo
đức bị đảo lộn và tệ nạn xã hội tràn lan. Nhân cách
lành mạnh của con trẻ khó mà hình thành trong một môi trường
xã hội như vậy gần bốn thập kỷ qua.
Mỗi khi về nhà, chúng luôn mang về những câu chuyện được
chứng kiến, kèm theo sự phàn nàn, buồn phiền, phản ứng,
phẫn nộ,… Ngay lúc tốt nghiệp phổ thông, chúng đã phải
chọn và theo học các ngành nghề nào để thuận lợi cho xin
việc sau này, chứ không còn được theo năng lực cá nhân vốn
có của mình. Được vào học các hệ trung cấp, cao đẳng,
đại học và sau đại học, chúng lại là sản phẩm của quá
trình đào tạo có quá nhiều vấn đề nghiêm trọng. Mặt nào
cũng lạc hậu và yếu kém: chương trình đào tạo, cơ sở vật
chất, chất lượng giảng viên, giáo trình, phương pháp dạy và
học,… Nhưng cay đắng nhất vẫn là tư duy trì trệ, bảo thủ
của hệ thống quản lý giáo dục, bất chấp và lờ đi nhiều
kiến nghị và đề án cải cách cơ bản do các nhóm trí thức
trình độ cao đầy tâm huyết lần lượt đề xuất từ 15 năm
trở lại đây. Chất lượng đã thế, vậy mà các trường đua
nhau chấm điểm rất cao cho sinh viên/học viên. Đơn giản chỉ
vì cho rằng với bảng điểm "đẹp", thì chúng ra trường
xin được việc dễ hơn, có vị trí tốt hơn, và do đó tuyển
sinh đầu vào dễ hơn. Ở nhiều khoa và ngành đào tạo, có
nhiều học viên cao học bảo vệ luận văn xong, sau khi nghe công
bố điểm đã bật khóc với bạn bè, vì "bị" 8 điểm,
trong khi điểm "truyền thống" trong nhiều năm là chỉ trong
khoảng 9-10. Về bản chất, khi tham gia thị trường lao động,
bằng cách tạo nên những bảng điểm "đẹp" như vậy, các
cơ sở đào tạo đã lừa dối xã hội, khi cung cấp các sản
phẩm đào tạo tồi mà dán các nhãn mác chất lượng cao hơn.
Lại nữa, con trẻ của chúng ta uất ức bởi sự bất công
trong chuyện thi cử, trong đào tạo các hệ khác nhau. Nhiều
đứa bạn chúng, vốn lười học và dốt, nên trượt thi đại
học. Nhưng lại có kênh khác để cấp bằng đại học cho
chúng, đó là kênh đào tạo đại học tại chức hay đại học
từ xa, dễ hơn rất nhiều. Toàn bộ các nguyên lý giáo dục và
đào tạo đã bị phá vỡ hoàn toàn, khi mở ra và thực thi các
hệ đào tạo này mấy chục năm nay. Nhưng các hệ đào tạo
này lại được khoác cái áo xã hội hóa giáo dục, nên vẫn
tồn tại dai dẳng. Dù rằng các hệ đào tạo này mang đến
niềm vui an ủi cho nhiều gia đình có con trẻ vốn dĩ ngồi
nhầm lớp, nay lại có bằng đại học, nhưng xã hội phải
gánh chịu hệ lụy. Đó là hệ lụy về những lớp trẻ
trưởng thành nói chung là với năng lực thấp và nhân cách
thiếu hụt.
Con trẻ trong câu chuyện này cũng gồm cả cái đám đã ra ràng,
đủ điều kiện để tìm công ăn việc làm. Khốn nỗi, chúng
phải gánh chịu sự bất công khủng khiếp trong tìm kiếm việc
làm. Nghịch lý là những con trẻ có bằng tại chức/từ xa
lại rất nhanh chóng có việc làm. Vì thứ nhất, nhiều con ông
cháu cha các cấp đã được cho theo học các hệ này, để hợp
lý hóa bằng cấp, học xong là bố trí việc ngay. Thứ hai, là
vì mọi mánh lới đã quá quen khi đang còn học tại chức, nay
dùng cho xin việc, và được xong việc. Nhức nhối trong xã hội
hiện nay là nạn dùng tiền chạy công chức, và chạy chức.
Nạn này giờ đây đã trở thành bình thường hóa, ai cũng chua
cay bàn luận về thực tế ấy, nhưng dư luận phê phán có xu
hướng chán nản vì bất lực. Con trẻ học chính quy mà nghiêm
túc, thậm chí có bằng khá và giỏi, gia đình chân thật, kinh
tế gia đình bình thường hoặc khó khăn, thì xin cứ ngồi mà
chờ đấy, mòn mỏi và cay đắng.
Số con trẻ có được công ăn việc làm, tự kiếm ăn được,
đang là nguồn hy vọng của gia đình làng xã, là kỳ vọng của
quê hương đất nước. Nhưng điều gì xảy ra với chúng, nếu
làm việc trong hệ thống hưởng lương và doanh nghiệp nhà
nước? Hầu hết chúng nhận ra rằng có giỏi đến mấy mà
không được lòng xếp và tổ chức, đứng ngoài đường dây
của xếp và tổ chức, là không bao giờ ổn cả. Sự trung
thực thẳng thắn, trong chuyên môn và trong giải quyết mối quan
hệ công việc, thật nghịch lý, lại là những điều không
những xa xỉ mà còn có hại. Vì điều đó có xu hướng làm
vỡ lở những điều tồi tệ trong hệ thống. Vậy là phải
sống giả dối, lắm lúc phải diễn. Rồi thì cũng cần phải
miễn cưỡng vào Đảng, để mất chút thời gian sinh hoạt
Đảng và đóng chút đảng phí hàng tháng, để mua lấy sự yên
thân và chờ đợi cơ hội được học hành, cất nhắc. Chúng
chẳng cần thể hiện một chính kiến gì trong các cuộc họp
tập thể hay họp chi bộ Đảng. Về bản chất, chúng đã trở
thành người cơ hội trong Đảng. Trên bình diện xã hội, một
sự phí phạm rất lớn về con người đã diễn ra. Đó là vì
một lực lượng không nhỏ các thanh niên của chúng ta, vốn có
tư chất tốt và năng lực tốt, lại bị hút vào xu thế này,
và một cái gông vô hình đã gông lên cổ chúng, kìm hãm sự
phát triển và sự đóng góp của chúng cho tiến bộ xã hội
thực sự và đúng hướng. Xã hội gánh chịu thiệt thòi đó.
Tất cả những điều trên cho thấy một hình ảnh tồi tệ
hơn, đó là bức tranh về một xã hội công bằng mà Đảng
muốn tô hồng cho tương lai, nhưng lại ngả màu xám xịt ở
hiện tại, bởi sự bất công thường trực. Trong một xã hội,
những bất công về quyền lợi vật chất vốn đã là tệ
hại. Nhưng những bất công trong đào luyện, đánh giá, sử
dụng năng lực và nhân cách của lớp trẻ thì tồi tệ hơn
nhiều, để lại những vết thương và di chứng lâu dài cho xã
hội. Vết thương, là sự lở loét của xã hội do quá trình
gặm nhấm và bức hại những người có năng lực (người
tài), mà xã hội nào cũng vô cùng cần, để phát triển. Di
chứng lâu dài, là những kẻ bất tài và thiếu nhân cách lại
chiếm giữ các vị trí tốt hơn trong xã hội, kể cả các vị
trí lãnh đạo từ cấp rất thấp đến cấp rất cao. Con trẻ
vì thế mà mất động lực trong học tập và rèn luyện nhân
cách một cách đích thực. Đau nhất, là chất lượng con
người của xã hội ta ngày càng xuống thấp, cả về nhân
cách, năng lực và tinh thần.
Cần phải có lối thoát, với việc có cơ hội cho toàn dân
điều chỉnh lại thực tế. Phát triển xã hội theo con đường
nào thì cũng phải hướng đến mục tiêu vì chất lượng con
người của toàn xã hội. Cần nhấn mạnh rằng, mục tiêu rất
đẹp về chất lượng con người lại là mục tiêu đặt ra
của tất cả các nước trên thế giới, nhằm phát triển xã
hội hướng đến văn minh, giàu mạnh. Đó hoàn toàn không phải
được sáng tạo bởi các luận điểm của chủ nghĩa
Mác-Lênin, mặc dù có thêm vào sau từ "con người" là
"mới" và "xã hội chủ nghĩa". Nhưng chính đó lại là
lý do cơ bản dẫn đến thực trạng tồi tệ về chất lượng
con người trong xã hội ta. Vậy có thể bỏ đi cái đuôi "xã
hội chủ nghĩa" này mà không làm giảm giá trị của mục
tiêu đó, để toàn dân có thể tìm ra cách thức phấn đấu
nâng cao chất lượng con người trong xã hội.
Lối thoát chỉ mở ra, nếu Hiến pháp 1992 được đổi mới
theo hướng tiến bộ, theo phương án mở và tránh được sự
khép kín, để có cơ hội phát triển trong đa dạng, nhằm xây
dựng cơ chế để bảo đảm thực thi quyền con người và dân
chủ hóa xã hội.
Vẫn biết là Đảng vẫn đang cố tình làm ngơ. Vẫn biết
Đảng rất khó vượt qua chính mình, để đặt quyền lợi dân
tộc lên trên hết, khiến toàn dân cảm thấy rõ cơ hội lần
này rồi sẽ lại bị vuột mất. Nhưng hy vọng giờ đây vẫn
còn, vì nhận thức của nhân dân ngày càng cao hơn, tính sẻ
chia và đoàn kết cao hơn, qua thời gian dài kiên trì thuyết
phục rồi cũng sẽ có lúc đấu tranh quyết liệt. Hy vọng vẫn
còn cũng còn bởi bức tường cố thủ của Đảng giờ đây
kém vững chắc hơn trước rất nhiều, vì ngày càng có nhiều
vị trong hàng ngũ lãnh đạo của Đảng hiểu và chia sẻ
được với mọi người về chân lý của toàn dân.
Thái Bình, 28/1/2013
Lưu Hà Sĩ Tâm
<em>Tác giả gửi trực tiếp cho BVN.</em>
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20130130/cuoi-nam-ban-ve-nuoi-day-con-tre-va-chat-luong-con-nguoi-trong-xa-hoi-ta),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét