<h2>Thoáng nhìn lịch sử</h2>
Năm 1215 tại Anh quốc một nhóm chủ đất đã hợp nhau lại
bắt vua phải cam kết tôn trọng một số quyền tự do của
họ, trong đó, đương nhiên, có quyền định đoạt, sở hữu
về đất và các lợi tức từ đất. Cam kết đó có cái tên
Latin rất nổi tiếng: <em><strong>Magna Carta</strong></em> (Đại
Hiến chương 1215). Tinh thần tự do cho đất, độc lập với
kẻ cầm quyền của Magna Carta, dù phải trải qua rất nhiều
thử thách, đã được duy trì và bảo tồn cho tới tận ngày
nay. Anh quốc hiện là một trong những nước tự do nhất và là
một nền dân chủ mạnh và bền vững tới mức không cần có
văn bản có tên là hiến pháp.
Hơn 700 năm sau, tại Nga cùng một số nước châu Âu, rồi lần
lượt tới Trung Quốc lục địa, Bắc Việt Nam và một số nơi
khác, lại xảy ra một hiện tượng ngược lại: quyền sở
hữu, định đoạt đất và các lợi tức từ đất đã được
(bị) chuyển hoàn toàn cho nhà nước – thực chất là những
người cầm quyền kiểu vua chúa theo chủ thuyết cộng sản.
Ngày nay Trung Quốc, Việt Nam (thống nhất) vẫn tiếp tục duy
trì quyền sở hữu và sự định đoạt tuyệt đối của nhà
nước đối với đất và hiện là những quốc gia thuộc hạng
thiếu tự do, phi dân chủ nhất thế giới. Còn Nga và những
nước khác đã có những tự do, dân chủ hơn, ở nhiều mức
khác nhau, kể từ khi quyền sở hữu đất được trao lại tay
người dân.
Cuối thế kỷ XIX tại Mỹ và châu Âu đã xướng lên một quan
niệm mới về giáo dục, <em><strong>Giáo dục cấp
tiến</strong></em> (progressive education), với tinh thần cốt lõi:
dân chủ. Giáo dục cấp tiến không còn nhìn nhận giáo dục
theo kiểu cơ học như sự tạo khuôn, gò rũa, tháo lắp kiến
thức. Quan niệm giáo dục theo kiểu ban ơn, nhân đạo, truyền,
rót tri thức cũng bị bác bỏ. Năm 1897, John Dewey[i], "thủ
lĩnh" của Giáo dục cấp tiến, nhấn mạnh: "<em>Giáo viên
không phải là người đến trường để áp đặt một vài suy
nghĩ lên trẻ em, hoặc cũng không phải để tạo ra một thói
quen nào đó cho người học, mà ở đó họ (vẫn) là một thành
viên của xã hội đến để tìm xem những gì sẽ ảnh hưởng,
tác động tới người học và trợ giúp người học có được
sự đáp ứng đúng đắn trước những ảnh hưởng, tác động
đó.</em>", "<em>Để chuẩn bị cho cuộc đời tương lai của
người học có nghĩa là phải trao cho người học quyền quyết
định, định đoạt về chính bản thân họ; cũng có nghĩa là
huấn luyện để anh ấy/chị ấy/em ấy sẽ huy động được
và luôn sẵn sàng huy động và sử dụng được một cách đầy
đủ mọi khả năng, tài năng của mình.</em>"[ii] Đương nhiên,
Giáo dục cấp tiến, với cái nền dân chủ, không chấp nhận
bất cứ lực lượng nào trong xã hội, kể cả nhà nước, có
quyền khống chế hay chăm sóc tuyệt đối giáo dục.
Nhưng chỉ vài chục năm sau khởi phát trào lưu Giáo dục cấp
tiến, với thành công vang dội của Các mạng Tháng Mười năm
1917, có một loạt nước áp dụng một quan niệm giáo dục gần
như ngược hẳn với Giáo dục cấp tiến. Quan niệm đó coi
người dạy học là những "kỹ sư tâm hồn" và giáo dục
phải tuyệt đối nằm dưới sự kiểm soát, lãnh đạo của
chính quyền, của một đảng chính trị. Đến tận ngày hôm
nay, hệ thống giáo dục của một trong những quốc gia đó vẫn
cổ xúy cho những quan niệm như thế này: "<em>Thầy và trò
phải luôn luôn nâng cao tinh thần yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa
xã hội, tăng cường tình cảm cách mạng đối với công nông,
tuyệt đối trung thành với sự nghiệp cách mạng, triệt để
tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng.</em>" hoặc:
"<em>Giáo dục nhằm đào tạo những người kế tục sự
nghiệp cách mạng to lớn của Đảng và nhân dân ta.</em>"[iii]
Hơn một thế kỷ qua Giáo dục cấp tiến và quan niệm giáo
dục nói chung vẫn được mổ xẻ, bàn luận và biến đổi
nhưng nguyên tắc tự trị giáo dục (không để chính trị,
quyền lực can thiệp), nguyên tắc tôn trọng và khuyến khích
tinh thần tự do, độc lập, cảm hứng sáng tạo cho người
học là những nguyên tắc bất biến tại Mỹ và phương Tây.
Những nơi đó đang là những xã hội có chất lượng giáo dục
cao nhất thế giới và cũng là những miền đất nhiều tự do,
dân chủ nhất thế giới, tương phản hoàn toàn với những
quốc gia vẫn cố duy trì những quan niệm giáo dục ngược
lại.
Những điều kể trên chỉ là vài kinh nghiệm lịch sử có tính
chọn lọc và điển hình cho mối tương quan thuận chiều giữa
sự tự do của đất đai, tự do giáo dục với sự tự do,
thịnh vượng của xã hội con người. Nhưng sẽ sai lầm nếu
cho rằng mối tương liên thuận chiều đó là tất yếu. Đã và
đang có rất nhiều quốc gia vẫn mất tự do, vẫn đói nghèo
và còn thêm cả chiến tranh, bạo loạn mặc dù đất và giáo
dục không bị nhà nước thôn tính, thậm chí còn được thả
nổi. Nhưng, nếu lấy mốc khoảng 100 năm nay, có một mối
tương quan luôn thuận chiều và tất yếu: đã là nước tự do,
văn minh và thịnh vượng thì chắc chắn giáo dục và đất đai
đã phải được tự do.
<h2>Bầu trời đầy sao</h2>
Có thể nói trong rất nhiều nguồn lực dẫn đến sự tự do,
thịnh vượng cho con người, đất và giáo dục thuộc số
những nguồn lực cơ bản, quan trọng nhất. Nếu như con
người/quốc gia cần phải có đất tối thiểu để có một
không gian ổn định cho sự sinh tồn vật chất thì giáo dục
chính là nguồn lực làm cho sự sinh tồn vật chất của con
người/quốc gia thêm ý nghĩa, sức mạnh. Do đó nguồn lực
cũng chính là phương tiện trói buộc hay giải phóng con người.
Nguồn lực càng cơ bản, càng quan trọng, khả năng (tiềm năng)
trói buộc/giải phóng của nó càng mạnh, càng nguy hiểm/phi
thường. Vì vậy khi nguồn lực cơ bản đã bị khống chế,
kiểm soát thì đương nhiên sinh mệnh và sự tự do của con
người/quốc gia sẽ trở nên phụ thuộc gần như hoàn toàn vào
ý muốn, tài năng của kẻ đã đoạt được quyền khống chế,
kiểm soát.
Tuy nhiên, trên phương diện lý thuyết, con người/quốc gia vẫn
có thể được tự do, được đối xử tử tế và công bằng
kể cả khi đất và giáo dục bị một (số) người kiểm soát
tuyệt đối, nhưng chỉ với điều kiện những người kiểm
soát đó là những người có đức độ và sự sáng suốt luôn
luôn tuyệt hảo. Nhưng lịch sử loài người đã ghi nhận
điều kiện đó chỉ tồn tại trong truyền thuyết, ước mơ và
lời hứa. Những kẻ không công nhận quyền sở hữu tư nhân
về đất, không chấp nhận sự tự trị của giáo dục đều
là những kẻ có ý muốn thống trị, tước đoạt tự do, vùi
dập con người.
Nhưng đề cập tới ba ý niệm rộng lớn như đất, giáo dục
và tự do chỉ bằng vài hiện tượng lịch sử trong khoảng
thời gian chưa đến 1000 năm thì cũng không khác gì ngước lên
ngắm một bầu trời đầy sao rồi tả: chỉ có khoảng không
đen sẫm và những chấm trắng.
Loài người sẽ còn sống cùng trái đất trong quãng đời còn
lại khoảng 10 tỷ năm nữa[iv] hay chính con người sẽ tự chia
tay bất chợt như lúc xuất hiện? Giáo dục tự trị – nguồn
lực hoàn toàn nhân tạo – liệu có vượt được sức mạnh
của Đất – nguồn lực hoàn toàn tự nhiên – để đưa con
người sang sống ở một hành tinh khác hay trở nên hoàn toàn
Tự do mà không còn phụ thuộc vào Đất? Có nên đổi Đất –
một vật chất, nguồn lực hữu hạn – để lấy Giáo dục
tự trị, Tự do – những nguồn lực, giá trị tinh thần, vô
hạn? Lực lượng nào là quan trọng trong việc giải phóng Đất
và giành lại tự trị cho Giáo dục? Liệu Giáo dục tự trị
có đủ khả năng giúp cho loài người tránh được sự hủy
diệt do một vụng về hoặc một tham vọng của chính con
người đã được hưởng Giáo dục tự trị? Giá trị của
một con người/quốc gia phụ thuộc vào số lượng Đất sở
hữu hay khả năng, ý thức, tận hưởng về Tự do hay ở mức
độ và nhận thức về Giáo dục?…
Cứ thế, chúng ta có thể mãi miên man như đứng lặng ngắm
bầu trời mênh mông đầy sao trong một đêm hè lộng gió với
cảm giác cuối cùng là sự pha trộn giữa bối rối, choáng
ngợp, bay bổng cùng cảm giác bất lực thích thú trước cái
vòm không huyền bí vô tận. Nhưng, tất cả có thể sẽ trở
nên vô nghĩa. Vòm trời đầy gợi hứng vô tận cũng có thể
chỉ là khoảng không lạnh lùng, trống rỗng sâu thẳm trên
đầu nếu mảnh đất cùng ngôi nhà duy nhất do ta bỏ tiền ra
mua lại có quyết định chính thức bị cưỡng chế thu hồi
vào ngày mai. Và làm sao còn có thể nghĩ cho tự do, cho giáo
dục tự trị khi bao tâm trí, sức lực đã phải quăng vào
việc lo lắng, đưa đón con đi học thêm những điều đã có
trong chương trình giảng dạy.
Những khát khao về tự do, về giáo dục tự trị có luôn đủ
sức mạnh gạt được sự mời gọi của một giấy hóa nhà
phố cổ, một lô đất tiêu chuẩn giữa đô thị, một suất du
học phương Tây, một chỗ giảng dạy đại học, một học hàm
giáo sư/phó giáo sư hay một danh hiệu ưu tú/nhân dân do nhà
nước ban tặng? Hay con người chỉ cần tìm đến những nơi
vừa có tự do về đất, vừa có giáo dục tự trị, lại vừa
đã đảm bảo những quyền tự do cơ bản cho con người và
vẫn có cả một bầu trời đầy sao?
© 2012 pro&contra
[i] John Dewey (1859-1952) người Mỹ, một tác phẩm của ông,
<em>Democracy and Education – An Introduction to the philosophy of
education</em>, đã được dịch và xuất bản chính thức ở
Việt Nam: Dân chủ và giáo dục – Một dẫn nhập vào triết
lý giáo dục, dịch giả Phạm Anh Tuấn, NXb Tri Thức, 2008.
[ii] "The teacher is not in the school to impose certain ideas or to form
certain habits in the child, but is there as a member of the community to
select the influences which shall affect the child and to assist him in
properly responding to these influences." Dewey, J. (1897), <a
href="http://en.wikipedia.org/wiki/John_Dewey#On_education">My pedagogic
creed</a>, trang 09. "To prepare him for the future life means to give him
command of himself; it means so to train him that he will have the full and
ready use of all his capacities" Dewey, J. (1897), <em>My pedagogic
creed</em>, trang 07.
[iii] Trích "<em>Thư của Hồ Chí Minh gửi cán bộ, cô giáo,
thầy giáo, công nhân, nhân viên, học sinh nhân dịp bắt đầu
năm học mới, 16/10/1968.</em>", Bàn về công tác giáo dục, Nxb
Sự Thật, Hà Nội, 1972, trang 102-103.
[iv] Stephen Hawking cho rằng nếu vũ trụ của chúng ta sụp đổ
trở lại, như đã từng xảy ra, thì chỉ có thể xảy ra sau
khoảng 10 ngàn triệu năm nữa. Stephen Hawking, <em>A Brief history of
time, from the big bang to black holes</em>, Batam Books, 1988. Trang 46.
***********************************
Entry này được tự động gửi lên từ trang Dân Luận
(https://danluan.org/tin-tuc/20121122/pham-hong-son-dat-dai-giao-duc-va-tu-do),
một số đường liên kết và hình ảnh có thể sai lệch. Mời
độc giả ghé thăm Dân Luận để xem bài viết hoàn chỉnh. Dân
Luận có thể bị chặn tường lửa ở Việt Nam, xin đọc
hướng dẫn cách vượt tường lửa tại đây
(http://kom.aau.dk/~hcn/vuot_tuong_lua.htm) hoặc ở đây
(http://docs.google.com/fileview?id=0B_SKdt9lFNAxZGJhYThiZDEtNGI4NC00Njk3LTllN2EtNGI4MGZhYmRkYjIx&hl=en)
hoặc ở đây (http://danluan.org/node/244).
Dân Luận có các blog dự phòng trên WordPress
(http://danluan.wordpress.com) và Blogspot (http://danluanvn.blogspot.com),
mời độc giả truy cập trong trường hợp trang Danluan.org gặp
trục trặc... Xin liên lạc với banbientap(a-còng)danluan.org để
gửi bài viết cho Dân Luận!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét